Ziyosfera

Muhammad ibn Yusuf al-Haraviy

„Bahr al-Javohir“, 1758-yilda koʻchirilgan qoʻlyozma

Muhammad ibn Yusuf al-Haraviy (forscha: محمد بن یوسف هروی‎‎, faoliyat yillari 1492–1518 va 1542-yilda vafot etgan) Forsning XV asr oxirlaridagi tabibi boʻlib, u hozirgi kunda Afgʻoniston tarkibiga kiradigan Safaviy Eronining Hirot shahridan edi.

1518-yilda u arab tilida alifbo tartibida yozilgan tibbiy lugʻat va ensiklopediya tuzgan. Unda anatomiya va patologiyaga oid atama va tushunchalar, dorivor moddalarga oid maʼlumotlar hamda mashhur tabiblar haqidagi maqolalar alifbo tartibida joylashtirilgan. Ushbu tibbiy leksikon „Javohir al-lugʻah va-Bahr al-javohir“ nomi bilan tanilgan boʻlib[1][2] uch bobdan iborat: birinchi bobda tana qismlarining atamalari (alifbo tartibida) tushuntiriladi, ikkinchi bob oddiy va murakkab dori-darmonlarning nomlariga bagʻishlangan, uchinchi bob esa kasalliklar nomlariga bagʻishlanib, ularning boshdan to tovongacha tana boʻylab joylashuviga koʻra tartiblangan. „Javohir al-lugʻah“ning muallif qoʻli bilan yozilgan nusxasi mavjud boʻlib, unda muallif risolani tahrir qilishni 1492-yilda yakunlagani qayd etilgan[3].

Uning boshqa asari — „Ayn ul-Hayot“ esa qarish masalasiga bagʻishlangan[4]. „Ayn ul-Hayot“ning asl qoʻlyozmasi muallif tomonidan 1532-yilda Hirotda yozilgan. Ushbu qadimiy qoʻlyozmaning turli kutubxonalarda saqlanayotgan toʻrt nusxasi qayd etilgan. Bu asar dunyoda qarish haqida yozilgan birinchi matn ekani aytiladi. Qoʻlyozmaning ushbu toʻrt nusxasi qiyosiy oʻrganilgandan soʻng, Hakim Sayid Zillur Rahmon 2007-yilda qoʻlyozmani tahrir qilib, tarjima qilgan. Tahrir qilingan kitobda muallif bundan 500 yil muqaddam parhez, atrof-muhit va turar-joy sharoitlari kabi qarish bilan bogʻliq barcha turdagi xulq-atvor va turmush tarzi omillarini qanday muhokama qilganligini koʻrish mumkin. Shuningdek, u qaysi dorilar qarish jarayonini tezlashtirishi yoki sekinlashtirishi mumkinligini ham bayon qilgan.

Manbalar

  1. ↑ A. Z. Iskandar, „Jawahir al-lughah wa-Bahr al-jawahir: mu‘jaman mukhtalifan lil-tabib Muhammad ibn Yusuf al-Harawi“ [in Arabic], al-Mashriq, 1963, vol. 57, pp. 331–334 and 7 plates
  2. ↑ Manfred Ullmann, Die Medizin im Islam, Handbuch der Orientalistik, Abteilung I, Ergänzungsband vi, Abschnitt 1 (Leiden: E. J. Brill, 1970). p. 237
  3. ↑ A. Z. Iskandar, A Catalogue of Arabic Manuscripts on Medicine and Science in the Wellcome Historical Medical Library (London: The Wellcome Historical Medical Library, 1967), pp. 68–9
  4. ↑ Hakim Syed Zillur Rahman. Ainul Hayat. Hakim Syed Zillur Rahman, Ibn Sina Academy of Medieval Medicine and Sciences, 2007. ISBN 978-81-901362-9-7.  


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Muhammad_ibn_Yusuf_al-Haraviy" dan olindi