Муҳаммаднинг аштинамеси, шунингдек, Муҳаммаднинг аҳдномаси ёки Муҳаммаднинг васиятномаси деб ҳам аталиб, ислом пайғамбари Муҳаммад томонидан Синай ярим оролида жойлашган Авлиё Катерина монастири роҳибларига берилган. Ушбу низом ёки ҳужжатда насронийларга ҳимоя ва бошқа имтиёзлар берилиши белгиланган. Ҳужжат Муҳаммаднинг қўл изини ифодаловчи муҳр билан тасдиқланган[1].

Аштинамеҳ (форсча: آشتی نامه‎‎) форс тилидаги ибора бўлиб, „ярашув хати“ деган маънони англатади ва шартнома ёки аҳднома маъносида қўлланилади[2].

Тарих

1630-йилдаги арабчадан лотинчага таржима

Роҳиблар анъанасига кўра, Муҳаммад монастирга тез-тез келиб турган ҳамда Синай оталари билан яқин муносабатлар ва суҳбатлар олиб борган[3].

Тарихий тасдиқланган бир нечта нусха Авлиё Кетрин кутубхонасида намойиш этилган; уларнинг айримлари тарихий ҳақиқийлигини тасдиқлаш учун ислом қозилари томонидан гувоҳлантирилган. Роҳиблар Усмонлиларнинг Мисрни босиб олиши вақтида, Усмонлилар—Мамлуклар уруши (1516–17) чоғида, асл ҳужжат монастирдан усмонли аскарлари томонидан тортиб олиниб, асраб қўйиш учун султон Салим Ининг Истанбулдаги саройига олиб кетилганини таъкидлашади[1][4]. Шундан сўнг монастирдаги йўқотиш ўрнини қоплаш учун унинг нусхаси тайёрланган[1]. Архивдаги бошқа ҳужжатлар ҳам хартия янги ҳукмдорлар даврида янгиланганини кўрсатади[5]. Монастирга нисбатан кўрсатилган бағрикенглик ҳақидаги ривоятлар Қоҳирада чиқарилган ҳукумат ҳужжатларида қайд этилган ва усмонлилар ҳукмронлиги даврида (1517–1798) Миср пошоси ҳар йили унинг ҳимоя кафолатларини қайта тасдиқлаб турган[1].

1916-йилда Наъум Шуқайр Аштинаманинг арабча матнини ўзининг Тарикҳ Сина ал-қадим ёки Қадимги Синай тарихи асарида чоп этди. Арабча матн немисча таржимаси билан бирга 1918-йилда Бернҳард Моритзнинг Беитрäге зур Гесчичте дес Синаи-Клостерс асарида иккинчи бор нашр қилинган.

1630-йилда Габриэл Сионита томонидан арабча ва лотинча чоп этилган Тестаментум эт паcтионес интер Моҳаммедем эт Чристианаэ фидеи cулторес дунё насронийлари ва Муҳаммад ўртасида тузилган аҳдни ифодалайди. Бу Аштинаменинг нусхаси эмас.

Аштинаменинг келиб чиқиши бир қатор турли ривоятларнинг мавзуси бўлиб келган; у энг кўп монастирга ташриф буюрган европалик саёҳатчилар хабарларидан маълум[1]. Бу муаллифлар қаторига франсуз рицари Греффин Аффагарт (вафоти тахм. 1557), франсуз саёҳатчиси Жеан де Тҳéвенот (вафоти 1667) ҳамда инглиз руҳонийси Ричард Пеаcоcке киради[1]; у матннинг инглизча таржимасини ҳам киритган.

Ҳақиқийлиги

Кўплаб илк янги давр олимлари асарнинг ҳақиқийлигини қабул қилган, жумладан Франcисcус Қуаресмиус, Балтҳасар де Монcонйс ва Кара Мустафа Паша[6][7]. Замонавий уламои Жоҳн Андреw Морроw ҳам ҳужжатнинг ҳақиқийлигига ишонади; у ҳужжат кўплаб исломий манбаларда, жумладан минг йилдан ортиқ вақт давомидаги халифалар ва султонлар ҳужжатларида сўзма-сўз такрорланганини таъкидлайди[8][9][10]. Бироқ 19-асрдан бери Аштинаменинг бир нечта жиҳатлари, хусусан гувоҳлар рўйхати, айрим олимлар томонидан шубҳа остига олинган[11]; баъзилари классик ислом матнларида бундай ҳужжатларга ишора йўқлигини қайд этган[12]. У Яқин Шарқдаги бошқа диний жамоаларга берилган ҳужжатлар билан ўхшашликларга эга. Бунга бир мисол — Муҳаммаднинг Нажрон насронийларига ёзилган, гўёки унга тегишли мактуби: у илк бор 878-йилда Ироқдаги бир монастирда маълум бўлган ва унинг матни Сирт хроникасида сақланган[1].

Замонавий таъсири

Баъзиларнинг фикрича, Аштинаме мусулмонлар ва насронийлар ўртасида кўприклар қуриш учун манба бўлиши мумкин. Масалан, 2009-йилда Тҳе Wашингтон Пост саҳифаларида Муқтедар Хон[13] ҳужжатни тўлиқ таржима қилиб, шундай дея баҳслашган:

Мусулмонлар ва насронийлар орасида нифоқ қўзғатмоқчи бўлганлар ажратиб турадиган масалаларга э’тибор қаратиб, зиддият нуқталарини бўрттирадилар. Аммо Муҳаммаднинг насронийларга берган ва’даси каби манбалар эсга олиниб, та’кидланганда, кўприклар қурилади. Бу мусулмонларни жамоавий тоқацизликдан юксалишга илҳомлантиради ва Ислом ёки мусулмонлардан қўрқиб яшаётган бўлиши мумкин бўлган насронийларда эзгу ниятни уйғотади[13].

2018-йилда Покистондаги Асиа Биби куфр иши бўйича якуний суд ҳукмида аҳднома тилга олинган. Унда Нореэнга айблов қўйганлардан бири Муҳаммаднинг Аштинамасини бузган, я’ни “ВИИ асрда Муҳаммад насронийлар билан тузган, аммо бугун ҳам амал қиладиган аҳд” экани айтилган[14]. 2019-йилда Покистоннинг собиқ бош вазири Имрон Хон Wорлд Говернмент Суммитда қилган нутқида аҳдномани эслатган[15].

Яна қаранг

Манбалар

Иқтибослар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Ратлифф, „Тҳе монастерй оф Саинт Cатҳерине ат Моунт Синаи анд тҳе Чристиан cоммунитиэс оф тҳе Cалипҳате.“
  2. ↑ Деҳгҳани, Моҳаммад: 'Āштīнāмеҳ' ва 'Товāреҳ', до логҳат-э маҳжур-э Фāрси дар куҳ-э синā (Wайбаcк Мачине сайтида Аугуст 11, 2014, санасида архивланган). ин 'Аяндеҳ' магазине. 1368 Ҳš. п. 584.
  3. ↑ „Моҳаммед анд тҳе Ҳолй Монастерй оф Синаи“. 2013-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 9-сентябр.
  4. ↑ Лафонтаине-Досогне, „Ле Монастèре ду Синаï: cреусет де cултуре чрéтиэне (Хе-ХИИИэ сиècле)“, п. 105.
  5. ↑ Атия, „Тҳе Монастерй оф Ст. Cатҳерине анд тҳе Моунт Синаи Эхпедитион“. п. 578.
  6. ↑ Морроw, Жоҳн Андреw. Тҳе Исламиc Интерфаитҳ Инитиативе: но феар шалл бе упон тҳем, 2021 — 335-бет. ИСБН 978-1-5275-7482-3. ОCЛC 1277138744. 
  7. ↑ „Др. Жоҳн Андреw Морроw“. Муҳаммад (пбуҳ) - Пропҳет оф Ислам (2015-йил 27-январ). 2022-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-октябр.
  8. ↑ Морроw, Жоҳн Андреw „Тҳе Cовенанц оф тҳе Пропҳет Муҳаммад Cонтинуэ то Cаусе Cонтроверсй“ (эн-УС). Майдан (2019-йил 16-октябр). Қаралди: 2023-йил 4-сентябр.
  9. ↑ Ислāм анд тҳе Пеопле оф тҳе Боок Волумес 1-3: Cритиcал Студиэс он тҳе Cовенанц оф Тҳе Пропҳет (эн). Cамбридге: Cамбридге Счоларс Публишинг, 2017. ИСБН 978-1-5275-9876-8. 
  10. ↑ Андреw Морроw, Жоҳн. Тҳе Cовенанц оф тҳе Пропҳет Муҳаммад wитҳ тҳе Чристианс оф тҳе Wорлд (эн). Неw Ёрк: Ангелиcо Пресс, 2013. ИСБН 978-1597314657. 
  11. ↑ Ратлифф, „Тҳе монастерй оф Саинт Cатҳерине ат Моунт Синаи анд тҳе Чристиан cоммунитиэс оф тҳе Cалипҳате“, ноте 9. Ратлифф реферс то Моутон, „Лес мусулманс à Саинте-Cатҳерине ау Моен Âге“, п. 177.
  12. ↑ Санни, Амиду Олалекан. (2015). Тҳе Cовенанц оф тҳе Пропҳет Муḥаммад wитҳ тҳе Чристианс оф тҳе Wорлд. Жоурнал оф Муслим Миноритй Аффаирс, 35(4), 589–592. дои:10.1080/13602004.2015.1112122 
  13. ↑ 13,0 13,1 Кҳан, Муқтедар (Деcембер 30, 2009), „Муҳаммад'с промисе то Чристианс“, Тҳе Wашингтон Пост, Жануарй 18, 2010да асл нусхадан архивланди, қаралди: 1 Деcембер 2012
  14. ↑ Асиф Ақеэл. „Пакистан Фреэс Асиа Биби фром Бласпҳемй Деатҳ Сентенcе“ (эн). Чристианитй Тодай (2018-йил 31-октябр). Қаралди: 2018-йил 31-октябр.
  15. ↑ Инсаф.пк. „ПМ Имран Кҳан Спеэч ат 100 Дайс Перформанcе оф Пунжаб говернмент“ (ур) (2018-йил 22-декабр). 2018-йил 24-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 23-декабр.

Адабиётлар

Бирламчи адабиётлар

Аҳдноманинг арабча нашрлари
Аҳдноманинг инглиз, франсуз ва немисча таржималари

Иккиламчи адабиётлар

  • Атия, Азиз Сурял. Тҳе Арабиc Манусcрипц оф Моунт Синаи: А Ҳандлист оф тҳе Арабиc Манусcрипц анд Сcроллс Миcрофилмед ат тҳе Либрарй оф тҳе Монастерй оф Ст. Cатҳерине, Моунт Синаи. Балтиморе: Жоҳнс Ҳопкинс Пресс, 1955. 
  • Атия, Азиз Сурял. „Тҳе Монастерй оф Ст. Cатҳерине анд тҳе Моунт Синаи Эхпедитион.“ Америка фалсафий жамияти материаллари 96.5 (1952). пп. 578–86.
  • Ҳоббс, Ж.. Моунт Синаи. Аустин: Университй оф Техас Пресс, 1995 — 158–61-бет. ИСБН 9780292730915. 
  • Лафонтаине-Досогне, Жаcқуэлине. „Ле Монастèре ду Синаï: cреусет де cултуре чрéтиэне (Хе-ХИИИэ сиècле).“ Ин Эаст анд Wест ин тҳе Cрусадер статес. Cонтехт — Cонтаcц — Cонфронтатионс. Аcта оф тҳе cонгресс ҳелд ат Ҳернен Cастле ин Май 1993, эд. Крижниэ Cиггаар, Аделберт Давидс, Ҳерман Теуле. Вол 1. Лоуваин: Пеэтерс, 1996. пп. 103–129.
  • Синаи: Треасурес оф тҳе Монастерй оф Саинт Cатҳерине Манапҳис, К.А.: , Атҳенс, 1990 — 14, 360–1, 374-бет. 
  • Моритз, Б. (1918). "Беитраге зур Гесчичте дес Синаи-Клостерс им Миттелалтер нач арабисчен Қуэллен". Абҳандлунген дер Берлинер Академиэ. ҳттпс://арчиве.орг/стреам/беитргезургесc00мориуофт#паге/н0/моде/1уп. 
  • Моритз (1928). "ноне". Абҳандлунген дер Преуссисчен Академиэ дер Wиссенсчафтен 4: 6–8. 
  • Моутон, Жеан-Мичел (1998). "Лес мусулманс à Саинте-Cатҳерине ау Моен Âге". Ле Синаи дурант л'антиқуитé эт ле моен âге. 4000 анс д'ҳистоире поур ун десерт. Парис: Эдитионс Эрранcе. 177–82 б. 
  • ; Чристоу, П. C.; Циоумис, Ч.; Кадас, С. Н.Тҳе Треасурес оф Моунт Атҳос [Сериэс А]: Иллуминатед манусcрипц, Атҳенс, 1974–1975.  Нусхаси Симонопетра монастирида, п. 546.
  • Ратлифф, Брандиэ. „Тҳе монастерй оф Саинт Cатҳерине ат Моунт Синаи анд тҳе Чристиан cоммунитиэс оф тҳе Cалипҳате.“ Синаитиcус. Тҳе буллетин оф тҳе Саинт Cатҳерине Фоундатион (2008) (арчивед).
  • Сотириоу, Г. анд М.. Иcонес ду Монт Синаï, 2 волс (платес анд техц). Cоллеcтион де Л'Институт франcаис д'Атҳèнес 100 анд 102, Атҳенс, 1956–58 — 227–8-бет. 
  • Врёнис, С. (1981). "Тҳе Ҳисторй оф тҳе Греэк Патриарчате оф Жерусалем ас Рефлеcтед ин Cодех Патриарчус Но. 428, 1517–1805". Византия ва замонавий юнон тадқиқотлари 7: 29–53. дои:10.1179/030701381806931532. 

Ҳаволалар