Mutagen sahifasining manbasini koʻrish

Genetikada '''mutagen''' — bu [[organizm]]dagi [[Nuklein kislotalar|genetik materialni]], odatda [[Dezoksiribonuklein kislota|DNKni]] doimiy ravishda oʻzgartiradigan va shu bilan [[mutatsiya]]lar chastotasini tabiiy fon darajasidan oshiradigan fizik yoki kimyoviy vosita. Koʻpgina mutatsiyalar hayvonlarda [[Saraton (kasallik)|saratonga]] olib kelishi mumkinligi sababli, bunday mutagenlar kanserogen boʻlishi mumkin, ammo barchasi ham shart emas. Barcha mutagenlar oʻziga xos mutatsion belgilarga ega, baʼzi kimyoviy moddalar hujayra jarayonlari orqali mutagen boʻladi.

DNKning modifikatsiyaga aylanish jarayoni mutagenez deb ataladi. Mutatsiyalarning hammasi ham mutagenlar taʼsirida yuzaga kelmaydi: „spontan mutatsiyalar“ deb ataladiganlar oʻz-oʻzidan gidrolizlanish, DNK replikatsiyasi, rekombinatsiya va rekombinatsiyadagi xatolar tufayli yuzaga keladi.

== Kashfiyot ==
Aniqlanishi kerak boʻlgan birinchi mutagenlar kanserogenlar, [[Saraton (kasallik)|saraton]] bilan bogʻliq boʻlgan moddalar edi. [[Neoplasm|Oʻsmalar]] [[xromosomalar]] va [[Dezoksiribonuklein kislota|DNK]] kashf etilishidan 2000 yil oldin tasvirlangan; miloddan avvalgi 500-yilda [[Gretsiya|yunon]] [[shifokor]]i [[Gippokrat]] qisqichbaqaga oʻxshash oʻsmalarni ''karkinos'' deb atagan („saraton“ soʻzi lotin tilidan olingan), bu qisqichbaqa degan maʼnoni anglatadi.<ref>{{Jurnal manbasi|title=Ancient Greek and Greco-Roman methods in modern surgical treatment of cancer|journal=Annals of Surgical Oncology|volume=17|issue=3|pages=665–7|date=March 2010|pmid=20049643|pmc=2820670|doi=10.1245/s10434-009-0886-6}}</ref> 1567 yilda shveytsariyalik shifokor [[Parasels|Paracelsus]] qazib olingan rudadagi nomaʼlum modda (zamonaviy davrda [[radon]] gazi sifatida tanilgan) konchilarda isrofgarchilik kasalligiga sabab boʻlishini taklif qildi <ref name="medscape">{{Veb manbasi |url=http://www.medscape.com/viewarticle/499098_2 |sarlavha=Nature and Nurture - Lessons from Chemical Carcinogenesis: Chemical Carcinogens — From Past to Present |muallif=Luch |ism=A |ish=www.medscape.com |arxivurl=https://web.archive.org/web/20110319055755/http://www.medscape.com/viewarticle/499098_2 |arxivsana=19 March 2011}}</ref> va Angliyada 1761 yilda Jon Xill saraton kasalligining birinchi toʻgʻridan-toʻgʻri aloqasini yaratdi. kimyoviy moddalarni koʻp isteʼmol qilish burun saratoniga olib kelishi mumkinligini taʼkidlaydi.<ref>{{Kitob manbasi |url=http://resource.nlm.nih.gov/2166041R |title=Cautions against the immoderate use of snuff: founded on the known qualities of the tobacco plant: and the effects it must produce when this way taken into the body: and enforced by instances of persons who have perished miserably of diseases, occasioned, or rendered incurable by its use |last=Hill |first=John |publisher=Printed for Baldwin R and Jackson J |year=1761 |location=London}}</ref> 1775 yilda ser Persivall Pott moʻrini tozalashda skrotum saratoni bilan kasallanishning yuqori darajasi haqida maqola yozdi va moʻri osti bezi saratoni sababini taklif qildi.<ref>{{Jurnal manbasi|title=Percivall Pott (1714-1788) and chimney sweepers' cancer of the scrotum|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-industrial-medicine_1957-01_14_1/page/68|journal=British Journal of Industrial Medicine|volume=14|issue=1|pages=68–70|date=January 1957|pmid=13396156|pmc=1037746|doi=10.1136/oem.14.1.68}}</ref> 1915 yilda Yamagava va Ichikava quyon qulogʻiga koʻmir smolasini qayta-qayta surtish xavfli saraton paydo boʻlishini koʻrsatdi.<ref>{{Jurnal manbasi|year=1915|title=Experimentelle Studie über die Pathogenese der Epithelialgeschwülste|journal=Mitteilungen aus der Medizinischen Fakultät der Kaiserlichen Universität zu Tokyo|volume=15|pages=295–344|doi=10.11501/1675887}}</ref> Keyinchalik, 1930-yillarda koʻmir smolasining kanserogen komponenti poliaromatik uglevodorod (PAH), benzo[a]piren sifatida aniqlandi.<ref name="medscape" /><ref>{{Jurnal manbasi|year=1933|title=The isolation of a cancer-producing hydrocarbon from coal tar|journal=[[Journal of the Chemical Society|J. Chem. Soc.]]|volume=24|pages=395–405|doi=10.1039/JR9330000395}}</ref> Poliaromatik uglevodorodlar 150 yil avval saraton qoʻzgʻatuvchisi boʻlgan kuyikda ham mavjud.

Radiatsiya va saraton taʼsirining oʻzaro bogʻliqligi 1902 yilda, Vilgelm Rentgen rentgen nurini va Genri Bekkerel radioaktivlikni kashf etganidan olti yil oʻtgach kuzatilgan. Georgiy Nadson va German Filippov 1925 yilda birinchi boʻlib ionlashtiruvchi nurlanish taʼsirida zamburugʻlar mutantlarini yaratdilar. Mutagenlarning mutagen xususiyati birinchi marta 1927 yilda, Xerman Myuller rentgen nurlari meva chivinlarida genetik mutatsiyaga olib kelishi va fenotipik mutantlarni ham keltirib chiqarishi mumkinligini aniqlaganida namoyon boʻldi. meva chivinlari tuprik bezlarida kengaygan „politen“ xromosomalar mavjudligi tufayli koʻrinadigan xromosomalarda kuzatiladigan oʻzgarishlar sifatida. Uning hamkori Edgar Altenburg ham 1928 yilda ultrabinafsha nurlanishining mutatsion taʼsirini koʻrsatdi. Myuller [[genetika]] boʻyicha tadqiqotlarida foydalangan drozofila mutantlarini yaratish uchun rentgen nurlaridan foydalanishni davom ettirdi. U, shuningdek, rentgen nurlari nafaqat mevali chivinlardagi genlarni mutatsiyaga solibgina qolmay, balki odamlarning genetik tarkibiga ham taʼsir koʻrsatishini aniqladi. [yaxshiroq manba kerak] Lyuis Stadlerning shunga oʻxshash ishi 1928 yilda arpa rentgen nurlarining mutatsiyaga taʼsirini va 1936 yilda makkajoʻxoriga ultrabinafsha (UV) nurlanishini ham koʻrsatdi. Quyosh nurlarining taʼsiri avvalroq XIX asrda qishloqda ochiq havoda boʻlgan joylarda qayd etilgan edi. ishchilar va dengizchilar teri saratoniga koʻproq moyil ekanligi aniqlandi.

Kimyoviy mutagenlarning mutatsiyaga olib kelishi 1940-yillargacha, Sharlotta Auerbax va J. M. Robson xantal gazi meva chivinlarida mutatsiyaga olib kelishi mumkinligini aniqlagangacha isbotlanmagan. Oʻshandan beri koʻp miqdordagi kimyoviy mutagenlar aniqlangan, ayniqsa 1970-yillarda Bryus Eyms tomonidan mutagenlarni tekshiradigan va kanserogenlarni oldindan aniqlashga imkon beruvchi Ames testi ishlab chiqilgandan keyin. Ames tomonidan olib borilgan dastlabki tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, maʼlum boʻlgan kanserogenlarning taxminan 90% Ames testida mutagen sifatida aniqlanishi mumkin (keyinchalik tadqiqotlar kamroq koʻrsatkichlar berdi) va Ames testi orqali aniqlangan mutagenlarning ~80% ham kanserogen boʻlishi mumkin.

== Effektlar ==
Mutagenlar DNKda oʻzgarishlarga olib kelishi mumkin va shuning uchun genotoksikdir . Ular DNKning transkripsiyasi va replikatsiyasiga taʼsir qilishi mumkin, bu ogʻir holatlarda hujayra oʻlimiga olib kelishi mumkin. Mutagen DNKda mutatsiyalar hosil qiladi va zararli mutatsiya maʼlum bir gen uchun aberrant, buzilgan yoki funksiyani yoʻqotishi va mutatsiyalarning toʻplanishi saratonga olib kelishi mumkin. Shuning uchun mutagenlar ham kanserogen boʻlishi mumkin. Biroq, baʼzi mutagenlar oʻzlarining mutagen taʼsirini metabolitlari orqali amalga oshiradilar va shuning uchun bunday mutagenlarning haqiqatan ham kanserogen boʻlishi organizmdagi metabolik jarayonlarga bogʻliq boʻlishi mumkin va bir organizmda mutagen ekanligi koʻrsatilgan birikma boshqasida kanserogen boʻlishi shart emas.<ref>{{Jurnal manbasi|title=Synaptonemal complex damage as a measure of chemical mutagen effects on mammalian germ cells|url=https://archive.org/details/sim_mutation-research-mutation-research-letters_mutation-research-mutat_1987-01_190_1/page/19|journal=Mutation Research|volume=190|issue=1|pages=19–24|date=January 1987|pmid=3099192|doi=10.1016/0165-7992(87)90076-5|display-authors=3}}</ref>

Turli mutagenlar DNKga boshqacha taʼsir qiladi. Kuchli mutagenlar xromosomalarning beqarorligiga olib kelishi mumkin, bu esa xromosomalarning sinishi va translokatsiya, deletsiya va inversiya kabi xromosomalarning qayta joylashishiga olib kelishi mumkin. Bunday mutagenlarga klastogenlar deyiladi.

Mutagenlar DNK ketma-ketligini ham oʻzgartirishi mumkin; Mutatsiyalar natijasida nuklein kislotalar ketma-ketligidagi oʻzgarishlar nukleotid tayanch juftlarining almashinishi va DNK ketma-ketligiga bir yoki bir nechta nukleotidlarning kiritilishi va yoʻq qilinishini oʻz ichiga oladi. Ushbu mutatsiyalarning baʼzilari oʻlimga olib keladigan yoki jiddiy kasalliklarga olib keladigan boʻlsa-da, ularning koʻpchiligi kichik taʼsirga ega, chunki ular oqsillarning tuzilishi va funktsiyasiga sezilarli taʼsir koʻrsatadigan qoldiq oʻzgarishlariga olib kelmaydi. Koʻpgina mutatsiyalar tovushsiz mutatsiyalar boʻlib, ular kodlanmagan yoki funktsional boʻlmagan ketma-ketlikda sodir boʻlgani uchun yoki kodonlarning ortiqchaligi tufayli [[aminokislotalar]] ketma-ketligini oʻzgartirmaydi, umuman koʻrinadigan taʼsir koʻrsatmaydi.

== Manbalar ==


[[Turkum:Biologiya]]