Мутахассис (битирувчи мутахассис) — махсус ўқув дастурини ўзлаштирганидан кейин талаба томонидан олинган малака. Муайян мутахассисликларда ўз номи бор (масалан, шифокор, фармацевт, кимёгар, хореограф ва бошқалар)[1].

Мутахассислик-олий таълим даражаси, ундан сўнг мутахассиснинг малакаси (даражаси) берилади[2][3]. Болония жараёнида иштирок этиш қоидалари билан боғлиқ ҳолда, яқин йилларда ягона Европа олий таълими дастурида иштирок этувчи мамлакатлар университетларига абитуриентлар учун „мутахассис“ малака даражаси ўз фаолиятини тўхтатади, олий таълимнинг илмий даражалари қолади: бакалавр, магистр[4][5].

Россия Федерацияси

Россияда „мутахассис“ даражасини (малакасини) олиш учун ўқитиш дастурининг норматив муддати камида беш йил[2] (таълим тўғрисидаги янги қонунга мувофиқ, таълим дастурлари бўйича ўқиш муддати Федерал давлат таълим стандартлари билан белгиланади[6]). Малака давлат аттестация комиссиясининг йиғилишида диплом лойиҳасини ёки диплом ишини ҳимоя қилиш натижалари бўйича берилади ва магистратура ва аспирантурага кириш ҳуқуқини беради. Бир қатор тиббий мутахассисликлар учун (умумий тиббиёт, фармацевтика, тиббий-профилактика, педиатрия, стоматология) давлат, муниципал ташкилотда маълум бир лавозимни эгаллашнинг қўшимча шарти резидентурани муваффақиятли тугатиш ҳисобланади[2].

Россия президенти Владимир Путин айрим мутахассисликлар бўйича магистратура ва бакалавриат дастурларига бўлиниш зарурлигини шубҳа остига қўйди. У эски тизимни, хусусан, айрим фанларнинг ўқитувчилари учун қайта тиклашни таклиф қилди[7].

СССР

СССР парчаланиб кетганидан кейин янги талқинда пайдо бўлган „мутахассис“ малакавий даражаси собиқ СССРда бўлган „мутахассис“ малакавий даражасидан фарқ қилади. ССобиқ СССРда олий ўқув юртларида ўқиш курси (4-6 учун мўлжалланган, асосан 5 йил) давлат имтиҳонларини топшириш ёки диплом лойиҳаларини (ишларни) ҳимоя қилиш билан якунланган. 1964-йилда СССР олий ўқув юртларида кундузги бўлимда ўқиш муддати қуйидагича белгиланди:

Мутахассисликлар гуруҳлари бўйича олий таълим муассасаларида тўлиқ вақтда ўқитиш муддати Муҳандислик-техник, муҳандислик-иқтисодий 5 йил, Агрономия, зоотехник, о'рмон хо'жалиги 4 йил 4 ой, ветеринария 5 йил, барча университет (ҳуқуқшунослик, журналистика, тарихдан ташқари) 5 йил, кредит-молия, бухгалтерия-статистика, товаршунослик, кутубхонашунослик, библиография, журналистика, ҳуқуқшунослик, тарих 4 йил, халқаро иқтисодий муносабатлар, халқаро муносабатлар 5 йил, тиббиёт 5 йил 6 ой, фармацевтика, стоматология 4 йил 6 ой, жисмоний тарбия ва спорт 4 йил, режиссорлик, мусиқа ижрочилиги 4 йил 6 ой, тасвирий сан’ат – 5 йил, актёрлик, сан’ацҳунослик, маданий-ма’рифий – 4 йил[8].

Бир йил о'тгач, та'лим муддати ошди — мутахассисликлар бир қатор (жисмоний-муҳандислик, физик-кимёвий, кибернетика, радиоэлектроника ва асбобсозлик, машинасозлик динамикаси ва куч, кема қуриш ва авиация, денгиз ё'лларида кема қурилиши, архитектура) учун 5 йил ва 6 ой[9]. Университетнинг барча мутахассисликлари бўйича кундузги бўлимларда ўқиш муддати 5 йил этиб белгиланди. Шундай қилиб, 1963-йил сентабр ойида М.В.Ломоносов номидаги Москва давлат университетида 5 йиллик кундузги та'лим даври ташкил этилди[10].

Рус империяси

Россия империясида малакали мутахассис йўқ эди[11].

Қозоғистон

2004да Қозоғистон университетлари оммавий равишда Европа стандартларига мос келадиган таълим тизимига ўтди. Янги таълим тизимида „мутахассис“ даражаси мавжуд эмас эди[5].

Украина

Украина „олий таълим тўғрисида“ ги қонуннинг янги таҳририятига ва Европа олий таълим қоидаларига мувофиқ „мутахассис“ даражасини бекор қилади[12]. Қонун лойиҳаси 2014-йил 1 июлда қабул қилинди[13].

Грузия

Болония жараёнида иштирок этиш қоидалари билан боғлиқ ҳолда Грузияда „мутахассис“ малака даражаси бекор қилинди[4].

Озарбайжон

Озарбайжонда мутахассиснинг малака даражаси бекор қилинди[14].

Ўзбекистон

Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномаси асосида мутахассиснинг малака даражаси бекор қилинди[15].

Молдова

Молдовада Болония жараёнида иштирок этиш билан боғлиқ мутахассис даражаси бекор қилинди[16].

Европа Иттифоқи

Европа Иттифоқида „мутахассис“ малака даражаси йўқ.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Архив государственных образовательных стандартов, примерных учебных планов и программ высшего профессионального образования“ (деадлинк). Российское образование. 2018-йил 15-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 8-июн.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 „Федеральный закон «О высшем и послевузовском профессиональном образовании»“ (деадлинк). Минобрнауки РФ (2012-йил 1-март). 2012-йил 10-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 10-июн. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-05-10 санасида архивланган)
  3. ↑ „Чем диплом «дипломированного специалиста» отличается от диплома «специалиста»? Кому выдаются (выдавались) дипломы «дипломированного специалиста» и «специалиста»? В Федеральном Законе О внесении изменений в статью 108 Федерального закона «Об образовании в Российской Федерации» от 3 февраля 2014 г. сказано, что «Лица, имеющие высшее профессиональное образование, подтверждаемое присвоением им квалификации «дипломированный специалист», имеют право быть принятыми на конкурсной основе на обучение по программам магистратуры, которое не рассматривается как получение этими лицами второго или последующего высшего образования.». Означает ли это, что лица, имеющие диплом «специалиста» имеют права быть принятыми на обучение по программ магистратуры только на договорной основе?“. Российское образование. Қаралди: 2018-йил 8-июн.
  4. ↑ 4,0 4,1 „Ҳигҳер Эдуcатион сйстем оф Георгиа“. Министрй оф Эдуcатион анд Сcиэнcе оф Георгиа. 2018-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 8-июн.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Закон Республики Казахстан от 27 июля 2007 года № 319-ИИИ «Об образовании» (с изменениями и дополнениями по состоянию на 03.12.2015 г.)“ (ру). Закон.кз. 2018-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 8-июн.
  6. ↑ „Статья 69 Федерального закона «Об образовании в Российской Федерации»“ (2012-йил 29-декабр).
  7. ↑ „Путин усомнился в разделении образования на бакалавриат и магистратуру“ (ру). РИА Новости (20191105т1814+0300). Қаралди: 2020-йил 6-январ.
  8. ↑ „Постановление ЦК КПСС и Совета Министров СССР от 21 мая 1964 г. Н 499 "О сроках подготовки и улучшении использования специалистов с высшим и средним специальным образованием“. Интернет архив законодательства СССР. ЛибУССР.РУ.
  9. ↑ „Постановление ЦК КПСС и Совета Министров СССР от 20 мая 1965 г. Н 431 "О сроках обучения по некоторым специальностям в высших и средних специальных учебных заведениях“. Интернет архив законодательства СССР. ЛибУССР.РУ.
  10. ↑ Отчет о деятельности МГУ в 1960/61–1963/64 уч. гг.. М: МГУ, 1976 — 16–17-бет. 
  11. ↑ Пример диплома Российской империи
  12. ↑ „Про вищу освіту | від 01.07.2014 № 1556-ВИИ (Сторінка 1 з 7)“ (ук). Верховна Рада України (2014-йил 1-июл). Қаралди: 2018-йил 8-июн.
  13. ↑ „Верховная Рада Украины приняла Закон «О высшем образовании»“. Верховная Рада Украины (2014-йил 1-июл). 2020-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 8-июн.
  14. ↑ „Закон Азербайджанской Республики об Образовании“ (ру) (деадлинк). Министерство образования Азербайджанской Республики. 2018-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 8-июн.
  15. ↑ „Закон Республики Узбекистан Об образовании“. Ўзбекистон қонунчилиги. Қаралди: 2018-йил 8-июн.
  16. ↑ „Cодул Эдуcаţиэи ал Републиcии Молдова“ (мд). Региструл де Стат. 2015-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-апрел.