Muz giganti sahifasining manbasini koʻrish

 

'''Muz giganti''', asosan, [[kislorod]], [[uglerod]], [[azot]] va [[oltingugurt]] kabi [[vodorod]] va [[Geliy|geliydan]] ogʻirroq elementlardan tashkil topgan ulkan sayyoradir. [[Quyosh tizimi|Quyosh tizimida]] ikkita muz giganti mavjud: [[Uran (sayyora)|Uran]] va [[Neptun]] .

[[Astrofizika]] va sayyora fanida „muzlar“ atamasi muzlash nuqtasi 100 dan yuqori boʻlgan uchuvchi kimyoviy birikmalarga ishora qiladi. Masalan, [[suv]], [[ammiak]] yoki [[metan]], muzlash nuqtasi 273 K (0°C), 195 K (-78°C) va 91 K (-182 ° C), navbati bilan (uchuvchi moddalarga qarang). 1990-yillarda Uran va Neptun boshqa gigant sayyoralardan, asosan vodorod va geliydan tashkil topgan gaz gigantlari boʻlgan [[Yupiter]] va [[Saturn|Saturndan]] alohida gigant sayyoralar sinfi ekanligi aniqlandi.<ref name="dangelo2021">{{jurnal manbasi|last=D'Angelo|first1=G.|last2=Weidenschilling, S. J.|last3=Lissauer, J. J.|last4=Bodenheimer, P.|title=Growth of Jupiter: Formation in disks of gas and solids and evolution to the present epoch|journal=Icarus|date=2021|volume=355|pages=114087|arxiv=2009.05575|doi=10.1016/j.icarus.2020.114087|bibcode=2021Icar..35514087D}}</ref>

Shunday qilib, Neptun va Uran endi ''muz gigantlari'' deb ataladi. Yaxshi aniqlangan qattiq sirtlar yoʻqligi sababli ular asosan gazlar va suyuqliklardan iborat. Ularni tashkil etuvchi birikmalar, birinchi navbatda, muzlar shaklida yoki suv muzida qolib ketgan holda, birinchi navbatda sayyoralar tarkibiga kiritilganda qattiq moddalar edi. Bugungi kunda Uran va Neptundagi suvning juda oz qismi muz shaklida qolmoqda. Buning oʻrniga suv, birinchi navbatda, ular ichidagi harorat va bosimlarda oʻta kritik suyuqlik sifatida mavjud.  Uran va Neptun vodorod va geliyning 90% dan ortigʻi boʻlgan Quyosh tizimining gaz gigantlari Yupiter va Saturn bilan solishtirganda, massa boʻyicha atigi 20% vodorod va geliydan iborat. Vodorod quyoshda moʻl-koʻl.

== Terminologiya ==
1952-yilda fantast-yozuvchi Jeyms Blish ''gaz giganti''<ref>Science Fiction Citations, [http://www.jessesword.com/sf/view/52 Citations for gas giant n.]</ref> atamasini kiritdi va u [[Quyosh tizimi|Quyosh sistemasining]] yerdan tashqari yirik [[Ichki sayyoralar|sayyoralariga]] nisbatan ishlatilgan. Biroq, 1940-yillarning oxiridan boshlab<ref name="M19">Mark Marley, „Not a Heart of Ice“, ''The Planetary Society'', 2 April 2019. [http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/2019/not-a-heart-of-ice.html read]</ref> [[Uran (sayyora)|Uran]] va [[Neptun|Neptunning]] tarkibi [[Yupiter]] va [[Saturn]] tarkibidan sezilarli darajada farq qilishi tushuniladi. Ular, birinchi navbatda, [[vodorod]] va [[Geliy|geliydan]] ogʻirroq elementlardan iborat boʻlib, butunlay ulkan sayyoraning alohida turini tashkil qiladi. Uran va Neptun hosil boʻlish jarayonida oʻz moddalarini muz yoki suv muzida qolgan gaz sifatida birlashtirganligi sababli, ''muz giganti'' atamasi qoʻllanila boshlandi.<ref name="M19" /> 1970-yillarning boshlarida terminologiya ilmiy-fantastik hamjamiyatda mashhur boʻldi, masalan, Bova (1971),<ref>Bova, B. 1971, The Many Worlds of Science Fiction (Boston, MA: E.P. Dutton)</ref>, ammo terminologiyaning eng birinchi ilmiy qoʻllanishi Dunne & Burgess (1978)<ref>James A. Dunne and Eric Burgess, ''The Voyage of Mariner 10:&nbsp;Mission to Venus and Mercury'', Scientific and Technical Information Division, National Aeronautics and Space Administration, 1978,&nbsp;224 pages, page 2. [https://books.google.ch/books?id=MU0gAAAAIAAJ&q=ice+giant&redir_esc=y read]</ref> tomonidan NASA hisobotida boʻlgan.<ref name="Molaverdikhani2019">{{jurnal manbasi|last=Molaverdikhani|first1=Karan|title=From Cold to Hot Irradiated Gaseous Exoplanets: Toward an Observation-based Classification Scheme|journal=The Astrophysical Journal|date=2019|volume=873|issue=1|pages=32|doi=10.3847/1538-4357/aafda8|bibcode=2019ApJ...873...32M|arxiv=1809.09629}}</ref>

== Shakllanish ==
[[Ichki sayyoralar|Yer usti]] va gaz gigantlarining shakllanishini modellashtirish nisbatan sodda va bahsli emas. [[Quyosh tizimi|Quyosh tizimining]] yer usti sayyoralari protoplanetar diskda sayyoralarning toʻqnashuvi natijasida hosil boʻlgani keng tushuniladi. Gaz gigantlari - [[Yupiter]], [[Saturn]] va ularning quyoshdan tashqaridagi hamkasbi sayyoralari xuddi shu jarayon orqali 10 ga yaqin Yer massasi (M) boʻlgan qattiq yadrolarni hosil qilgan, shu bilan birga bir necha vaqt davomida atrofdagi quyosh tumanligidan [[Akkretsiya|gazsimon]] konvertlarni hosil qilgan. Bir necha million yilga ([[Yil|Ma]]),<ref name="lhdb2009">{{jurnal manbasi|last=Lissauer|first1=J. J.|last2=Hubickyj, O.|last3=D'Angelo, G.|last4=Bodenheimer, P.|title=Models of Jupiter's growth incorporating thermal and hydrodynamic constraints|journal=Icarus|year=2009|volume=199|issue=2|pages=338–350|arxiv=0810.5186|doi=10.1016/j.icarus.2008.10.004|bibcode=2009Icar..199..338L}}</ref><ref name="ddl2011">{{Kitob manbasi|chapter=Giant Planet Formation|title=Exoplanets|url=https://archive.org/details/exoplanets0000unse|publisher=University of Arizona Press|first=Gennaro|last=D'Angelo|editor=Seager|pages=[https://archive.org/details/exoplanets0000unse/page/319 319]–346|date=2010-yil dekabr|isbn=978-0-8165-2945-2}}</ref> yaqinda tosh toʻplanishiga asoslangan yadro shakllanishining muqobil modellari taklif qilingan boʻlsa-da.<ref>{{jurnal manbasi|last=Levison|first1=Harold F.|last2=Kretke|first2=Katherine A.|last3=Duncan|first3=Martin J.|year=2015|title=Growing the gas-giant planets by the gradual accumulation of pebbles|journal=Nature|volume=524|issue=7565|pages=322–324|doi=10.1038/nature14675|bibcode=2015Natur.524..322L|arxiv=1510.02094|pmid=26289203}}</ref> Baʼzi ekstrasolar gigant sayyoralar oʻrniga tortishish diskining beqarorligi tufayli paydo boʻlgan boʻlishi mumkin.<ref name="ddl2011" /> 

[[Uran (sayyora)|Uran]] va [[Neptun|Neptunning]] yadro toʻplanishining oʻxshash jarayoni orqali shakllanishi ancha muammoli. Quyosh tizimining markazidan taxminan 20 [[astronomik birlik]] (a.b.) uzoqlikda joylashgan kichik protoplanetlarning [[Ikkinchi kosmik tezlik|qochish tezligi]] ularning nisbiy tezligi bilan solishtirish mumkin edi. Saturn yoki Yupiter orbitalarini kesib oʻtadigan bunday jismlar ularni tizimdan chiqarib yuboradigan giperbolik traektoriyalarga yuborilishi mumkin edi. Gaz gigantlari tomonidan supurib tashlangan bunday jismlar, ehtimol, kattaroq sayyoralarga qoʻshilib ketishi yoki kometa orbitalariga tashlangan boʻlishi mumkin edi. 

Ularning shakllanishini modellashtirishda qiyinchiliklarga qaramay, 2004-yildan beri koʻplab muz giganti nomzodlari boshqa yulduzlar orbitasida kuzatilgan. Bu ularning [[Somon yoʻli|Somon yoʻlida]] keng tarqalgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi. 

== Xususiyatlari ==
[[Fayl:Gas_Giant_Interiors.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Gas_Giant_Interiors.jpg/400px-Gas_Giant_Interiors.jpg|right|thumb|400x400px| Ushbu kesilgan qismlar gigant sayyoralarning ichki modellarini tasvirlaydi. Gaz gigantlari [[Yupiter]] va [[Saturn|Saturnning]] sayyora yadrolari metall vodorodning chuqur qatlami bilan qoplangan, [[Uran (sayyora)|Uran]] va [[Neptun]] muz gigantlarining mantiyalari esa og'irroq elementlardan iborat.]]
Muz gigantlari [[Quyosh tizimi|Quyosh tizimida]] mavjud boʻlgan ikkita tubdan farq qiluvchi gigant sayyoralardan birini ifodalaydi, ikkinchi guruh esa 90% dan ortiq [[vodorod]] va [[Geliy|geliydan]] (massa boʻyicha) iborat boʻlgan koʻproq tanish gaz gigantlaridir. Ularning vodorodi vodorod molekulyar ioni yuzlab [[Paskal (oʻlchov birligi)|gigapaskal]] (GPa) haddan tashqari bosim ostida metall vodorodga oʻtadigan kichik tosh yadrolarigacha choʻzilgan deb taxmin qilinadi. 

Muz gigantlari, birinchi navbatda, ogʻirroq [[Kimyoviy unsur|elementlardan iborat]] . Koinotdagi elementlarning koʻpligiga asoslanib, [[kislorod]], [[uglerod]], [[azot]] va [[oltingugurt]] eng koʻp. Muz gigantlarida vodorod konvertlari ham boʻlsa-da, ular ancha kichikroq. Ular massasining 20% dan kamrogʻini tashkil qiladi. Ularning vodorodi hech qachon metall vodorod hosil qilish uchun bosim uchun zarur boʻlgan chuqurlikka etib bormaydi.  Shunga qaramay, bu konvertlar muz gigantlarining ichki makonini kuzatishni va shu bilan ularning tarkibi va evolyutsiyasi haqidagi maʼlumotlarni cheklaydi. 

Uran va Neptun muzli gigant sayyoralar deb atalsa-da, ularning bulutlari ostida oʻta kritik suv okeani bor, deb taxmin qilinadi, bu ularning umumiy massasining uchdan ikki qismini tashkil qiladi.<ref>[https://www.nasa.gov/feature/nasa-completes-study-of-future-ice-giant-mission-concepts NASA Completes Study of Future ʻIce Giant’ Mission Concepts] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200806062812/https://www.nasa.gov/feature/nasa-completes-study-of-future-ice-giant-mission-concepts/ |date=2020-08-06 }}. ''NASA TV''. 20 June 2017.</ref><ref>[https://www.lpi.usra.edu/icegiants/mission_study/IceGiants_EGUPresentation_2017_04_24.pdf On to
the Ice Giants]. (PDF) ''Pre-Decadal study summary.'' NASA. Presented at the European Geophysical Union, 24 April 2017.</ref>

=== Atmosfera va ob-havo ===
Muz gigantlarining gazsimon tashqi qatlamlari gaz gigantlarinikiga bir qancha oʻxshashliklarga ega. Bularga uzoq muddatli, yuqori tezlikda ekvatorial shamollar, qutb girdoblari, keng miqyosli aylanish sxemalari va yuqoridan [[Ultrabinafsha nurlanish|ultrabinafsha nurlanish taʼsirida]] va atmosferaning quyi qatlamlari bilan aralashib ketadigan murakkab kimyoviy jarayonlar kiradi. 

Muz gigantlarining atmosfera naqshini oʻrganish [[atmosfera fizikasi]] haqida ham maʼlumot beradi. Ularning kompozitsiyalari turli xil kimyoviy jarayonlarni ragʻbatlantiradi va ular uzoq orbitalarida Quyosh tizimidagi boshqa sayyoralarga qaraganda kamroq quyosh nurini oladi (ob-havo sharoitlarida ichki isitishning ahamiyatini oshiradi). 

[[Neptun|Neptunning]] eng katta koʻrinadigan xususiyati takrorlanadigan Buyuk qorongʻu nuqtadir. U asrlar davomida saqlanib qolgan [[Yupiter|Yupiterning]] xuddi shunday oʻlchamdagi Buyuk Qizil nuqtasidan farqli oʻlaroq, har bir necha yilda bir marta hosil boʻladi va tarqaladi. Quyosh tizimidagi barcha maʼlum gigant sayyoralardan Neptun soʻrilgan quyosh nuri birligiga eng koʻp ichki issiqlik chiqaradi, bu nisbat taxminan 2,6 ni tashkil qiladi. Keyingi eng yuqori emitent boʻlgan [[Saturn]] atigi 1,8 nisbatga ega. [[Uran (sayyora)|Uran]] eng kam issiqlik chiqaradi - Neptunning oʻndan bir qismi. Bu uning haddan tashqari 98˚ eksenel egilishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligi gumon qilinmoqda. Bu uning mavsumiy naqshlari Quyosh tizimidagi boshqa sayyoralardan juda farq qiladi. 

Muz gigantlarida kuzatilgan atmosfera xususiyatlarini tushuntiruvchi toʻliq [[Matematik model|modellar]] hali ham mavjud emas.  Ushbu xususiyatlarni tushunish gigant sayyoralarning atmosferasi qanday ishlashini tushunishga yordam beradi.  Binobarin, bunday tushunchalar olimlarga oʻz yulduzlariga (pegasean sayyoralari) juda yaqin ekanligi aniqlangan ulkan [[Ekzosayyora|ekzosayyoralarning]] atmosfera tuzilishi va harakatini va Quyosh tizimidagi ulkan va quruqlikdagi sayyoralar orasidagi massa va radiusli ekzosayyoralarni yaxshiroq bashorat qilishga yordam beradi. 

=== Ichki ===
Katta oʻlchamlari va past issiqlik oʻtkazuvchanligi tufayli sayyora ichki bosimi bir necha yuz GPa gacha va harorat bir necha ming [[Kelvin (oʻlchov birligi)|kelvin]] (K) ga etadi. 

2012-yil mart oyida muz giganti modellarida ishlatiladigan suvning siqilish qobiliyati uchdan biriga kamayishi aniqlandi.<ref name="astro">{{Veb manbasi|url=http://www.astrobio.net/pressrelease/4641/the-interiors-of-ice-giant-planets|sarlavha=Complete Archive for Astrobiology Press Release, News Exclusive, News Briefs}}</ref> Bu qiymat muz gigantlarini modellashtirish uchun muhimdir va ularni tushunishga toʻlqinli taʼsir koʻrsatadi.<ref name="astro" />

== Manbaalar ==
{{Manbalar| <ref name=rapidformation>{{jurnal manbasi | title=Rapid Formation of Outer Giant Planets by Disk Instability | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-12-10_599_1/page/577 | last=Boss | first=Alan P. | journal=The Astrophysical Journal | date=2003-yil dekabr | volume=599 | issue=1 | pages=577–581 | doi=10.1086/379163|bibcode = 2003ApJ...599..577B | doi-access=free }}, §1–2
</ref><ref name=icegiantatmospheres>{{citation | url=http://www8.nationalacademies.org/ssbsurvey/DetailFileDisplay.aspx?id=252&parm_type=PSDS | last=Hofstadter | first=Mark | title=The Atmospheres of the Ice Giants, Uranus and Neptune | year=2011 | publisher=[[National Research Council (United States)|US National Research Council]] | access-date=18-yanvar 2015-yil | work=White Paper for the [[Planetary Science Decadal Survey]] | pages=1–2}}
</ref><ref name=inside>{{jurnal manbasi | title=Viewpoint: Seeing Deep Inside Icy Giant Planets | last=Nellis | first=William | journal=[[Physics (American Physical Society journal)|Physics]] | date=2012-yil fevral | volume=5 | issue=25 | doi=10.1103/Physics.5.25 |bibcode = 2012PhyOJ...5...25N | url=https://physics.aps.org/featured-article-pdf/10.1103/PhysRevLett.108.091102 | doi-access=free }}
</ref>}}
[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]