Muz ustida raqs sahifasining manbasini koʻrish

{{Sport bilgiqutisi| union      = [[Xalqaro konkida uchish ittifoqi|Xalqaro Konki uchish ittifoqi]]

| team       = Juftliklar
| olympic    = [[1976]] yildan boshlab Qishki Olimpiya oʻyinlari dasturining bir qismi
|nom=Muz ustida raq|boshqanom=muz raqsi|aralashjins=Ha|tasvir=Minenkov and Moiseeva 1976.jpg|tasvirizoh=1976-yilda, Olimpiya sport turi sifatida ilk rasmiy yili ( [[Irina Moiseeva]] va [[Andrey Minenkov]])|anjom=Figurali uchishga moslashgan konkilar|olimpik=[[1976]]-yildan boshlab Qishki Olimpiada oʻyinlari dasturining bir qismiga aylangan|uyushma=[[Xalqaro konkida uchish ittifoqi|Xalqaro Konki uchish ittifoqi]]|jamoa=Juftliklar}}

'''Muz ustida raqs''' (baʼzan '''muz raqsi''' deb ham ataladi) – tarixan [[Bal raqsi|zaldagi juftlik raqslari]]dan kelib chiqqan [[Figurali uchish|figurali uchish]] yoʻnalishidir. U 1952-yilda [[Figurali uchish boʻyicha jahon chempionati]] dasturiga kiritilgan, 1976-yildan esa [[Qishki Olimpiada oʻyinlari|Qishki Olimpiada oʻyinlari]]da medallar uchun oʻtkaziladigan sport turiga aylangan. [[Xalqaro konkida uchish ittifoqi]] (ISU) – figurali uchishning boshqaruvchi organi – qoidalariga koʻra, muz ustida raqs juftligi bitta ayol va bitta erkakdan iborat boʻladi{{Sfn|S&P/ID|2024|p=9}}.

Muz ustida raqs, sport juftlik figurali uchishi kabi, XIX asrda konki klublari va tashkilotlari hamda havaskor ijtimoiy konkida uchish vakillari tomonidan rivojlantirilgan „kombinatsiyalashgan uchish“dan kelib chiqqan. Juftliklar va doʻstlar muz ustida [[Vals|valslar]], marshlar va boshqa ijtimoiy raqslarni ijro etishgan. Muz ustida raqsdagi ilk qadamlari zaldagi juftlik raqslarida ishlatiladigan qadamlar bilan oʻxshash boʻlgan. 1800-yillar oxirida „figurali uchishning otasi“ sifatida tanilgan amerikalik [[Jackson Haines]]<ref name="blakemore"/> vals qadamlarini va ijtimoiy raqslarni oʻz ichiga olgan uchish uslubini Yevropaga olib keldi. XIX asr oxiriga kelib, muz ustida vals boʻyicha musobaqalar butun dunyo boʻylab mashhur boʻldi. 1900-yillar boshiga kelib, muz ustida raqs butun dunyoda ommalashdi va asosan havaskorlar sport turi sifatida tanildi, biroq 1920-yillarda Britaniya va AQShdagi mahalliy konki klublari norasmiy raqs musobaqalarini oʻtkaza boshlashdi. 1930-yillarda Angliyada havaskor konkida uchish musobaqalari bilan bu sport turi yanada mashhur boʻldi.

Ilk milliy musobaqalar 1930-yillarda Angliya, Kanada, AQSh va Avstriyada boʻlib oʻtdi. Birinchi xalqaro muz ustida raqs musobaqasi 1950-yilda Londonda oʻtkazilgan [[Jahon chempionati]]da maxsus tadbir sifatida tashkil etildi. 1950–1960-yillar davomida britaniyalik muz ustida raqs tushuvchi juftliklar, 1990-yillargacha esa sovet juftliklari sportda ustunlik qilishdi. Muz ustida raqs rasman 1952-yilgi figurali konkida uchish boʻyicha jahon chempionati dasturiga kiritildi. 1976-yilda esa Olimpiya sport turiga aylandi. 1980–1990-yillarda muz ustida raqs tushuvchi sportchilar, ularning murabbiylari va xoreograflari muz ustida raqsni zaldagi juftlik raqslari ildizlaridan uzoqlashtirib, sahnaviyroq, teatr uslubiga oʻtkazishga urinishdi. ISU bunga javoban qoidalar va taʼriflarni qatʼiylashtirib, muz ustida raqsning zaldagi juftlik raqslari bilan bogʻliqligini taʼkidladi. 1990-yillar oxiri va 2000-yillar boshida hakamlik mojarolari tufayli, bu boshqa figurali konkida uchish yoʻnalishlariga ham taʼsir koʻrsatgan holda, muz ustida raqs sport sifatida ancha obroʻsizlanib qoldi. Mojaroni bartaraf etish uchun sport musobaqalarini bir yilga toʻxtatib turish takliflari ham boʻlgan. Bu vaziyat, eng koʻp Shimoliy Amerikadagi juftliklarga taʼsir koʻrsatgan. 2000-yillar boshidan boshlab Shimoliy Amerika juftliklari sportda ustunlik qila boshladi.

2010–2011 figurali konkida uchish mavsumigacha muz ustida raqs musobaqalari uch qismdan iborat edi: [[majburiy raqs]] (CD), [[original raqs]] (OD) va [[erkin raqs]] (FD). 2010-yilda ISU musobaqa formatini oʻzgartirish uchun ovoz berib, CD va ODni bekor qildi hamda musobaqa jadvaliga yangi [[qisqa raqs]] (SD) segmentini kiritdi. 2018-yilda ISU qisqa raqsni qayta nomlab, unga [[ritm raqsi]] (RD) deb nom berdi.

Muz ustida raqsda raqiblar bajarishi shart boʻlgan va yaxshi muvozanatlashtirilgan dastur tarkibini tashkil etadigan majburiy elementlar mavjud. Ular ichiga raqs koʻtarishi, raqs aylanishi, qadamlar ketma-ketligi, tvizllar va xoreografik elementlar kiradi. Ular ISU tomonidan eʼlon qilinadigan koʻrsatmalarda bayon qilinadigan aniq usullarda bajarilishi lozim (boshqacha koʻrsatilmagan boʻlsa). Har yili ISU turli sabablarga koʻra – yiqilishlar, tanaffuslar, vaqt, musiqa va kiyim-qoida buzilishlari uchun – qoʻyiladigan jarima ballar roʻyxatini eʼlon qiladi.

== Tarixi ==
=== Dastlabki davrlar ===
[[File:Jackson Haines2.jpg|thumb|"Figurali konkida uchish otasi" Jackson Haines<ref name="blakemore"/>]]

Muz ustida raqs, sportcha juftlik figurali uchishi kabi, XIX asrda konki klublari va tashkilotlari hamda havaskor ijtimoiy konkida uchish vakillari tomonidan rivojlantirilgan „kombinatsiyalashgan uchish“dan kelib chiqqan. Juftliklar va doʻstlar muz ustida birga [[Vals|valslar]], marshlar va boshqa ijtimoiy raqslarni ijro etishgan{{Sfn|Kestnbaum|2003|pp=xiv, 102}}. Yozuvchi Ellyn Kestnbaum soʻzlariga koʻra, muz ustida raqs XIX asr oxirida venger va britaniyaliklarning konkida zaldagi juftlik raqslari uslubidagi chiqishlar yaratish urinishlari bilan boshlangan{{Sfn|Kestnbaum|2003|p=221}}. Biroq figurali konkida uchish tarixchisi James Hines muz ustida raqsning boshlanishi 1890-yillarda Angliyada ommalashgan, ammo qisqa umr koʻrgan „qoʻlma-qoʻl uchish“ nomli figurali konkida uchish yoʻnalishiga borib taqalishini taʼkidlaydi. Zamonaviy muz ustida raqsda qoʻllaniladigan koʻplab holatlar qoʻlma-qoʻl uchishdan kelib chiqqan{{Sfn|Hines|2006|p=36}}{{Efn|The Oxford Skating Society published a description and explanation of figures for hand-in-hand skating in 1836, well before it became popular{{Sfn|Hines|2006|p=119}}.}}. Muz ustida raqsdagi ilk qadamlari zaldagi juftlik raqslari qadamlariga oʻxshash boʻlgan, shuning uchun zamonaviy muz ustida raqsdan farqli oʻlaroq, konkichilar koʻpincha ikki oyogʻini ham muzdan uzmasdan, „nafis figurali uchish bilan bogʻliq boʻlgan uzun va oqimli yoy chiziqlar“siz uchishgan{{Sfn|Hines|2006|p=120}}.

1800-yillar oxirida „Figurali uchish otasi“ sifatida tanilgan amerikalik [[Jackson Haines]] oʻz uchish uslubini Yevropaga olib keldi. U Vena shahrida odamlarga muz ustida ham yakka oʻzi, ham juftlikda raqs tushishni oʻrgatdi. Venada valsning mashhurligidan foydalangan holda, Jackson Haines amerika valsini – har bir qadam bitta musiqiy zarbga toʻgʻri keladigan sodda toʻrt qadamli ketma-ketlikni – juftliklar muzda aylana boʻylab harakatlanar ekan, qayta‑qayta takrorlanadigan shaklda bajarishlikni joriy etdi<ref name="blakemore">{{cite web |last1=Blakemore |first1=Erin |date=12 December 2017 |title=The Man Who Invented Figure Skating Was Laughed Out of America |url=https://www.history.com/news/the-man-who-invented-figure-skating-was-laughed-out-of-america |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129221801/https://www.history.com/news/the-man-who-invented-figure-skating-was-laughed-out-of-america |archive-date=29 January 2022 |access-date=19 August 2025 |website=History.com |publisher=A&E Television Networks}}</ref>. 1880-yillarga kelib, amerika valsining bir varianti boʻlgan Jackson Haines valsi ham eng mashhur muz ustida raqslardan boʻlib qoldi. Boshqa mashhur muz raqs qadamlari qatoriga Shvetsiyada ishlab chiqilgan Jackson Haines valsi varianti – [[Mazurka|mazurka]] va Haines „zamonaviy muz ustida raqsning bevosita ajdodi“ deb hisoblagan uch qadamli vals kiradi{{Sfn|Hines|2006|p=120}}. Muz maydonining perimetri boʻylab bajariladigan uch qadamli vals ilk bor 1894-yilda Parijda uchilgan va oradan koʻp oʻtmay butun Yevropa boʻylab moda raqsi sifatida tanilib ketgan{{Sfn|Hines|2011|p=xxxii}}.

XIX asr oxiriga kelib, Yevropada ingliz valsi deb atalgan uch qadamli vals barcha vals boʻyicha musobaqalar uchun standart raqsga aylandi. U birinchi marta 1894-yilda Parijda amalga oshirilgan. Jackson Haines uning Yevropada muz ustida raqsning mashhurlashuviga sabab boʻlganini taʼkidlaydi. Uch qadamli vals oson boʻlgan va kamr tajribali konkichilar ham uni bajara olgan, biroq tajribaliroq konkichilar uni murakkablashtirish uchun turli oʻzgarishlar qoʻshishgan{{Sfn|Hines|2006|p=121}}{{Sfn|Hines|2006|p=61}}. Kilian va „oʻn qadam“ raqsi kabi yana ikkita qadam XX asrga qadar saqlanib qoldi{{Sfn|Hines|2006|p=61}}{{Sfn|Hines|2006|p=122}}. Keyinchalik oʻn qadamlik raqs oʻn toʻrt qadamlikka aylantirildi, u ilk bor 1889-yilda Franz Schöller tomonidan amalga oshirilgan{{Sfn|Hines|2006|p=122}}. 1890-yillarda esa kombinatsiyalashgan va qoʻlma-qoʻl uchish asosiy figurali shakllardan konkichilarning muz maydonini uzluksiz aylanib chiqishiga asoslangan muz ustida raqsga oʻtishni taʼminladi. Hainesning taʼkidlashicha, juftliklarning raqs holatlarida tezlik va oqimga tayangan holda muz boʻylab vals uchishi, shunchaki sherik bilan qoʻl ushlashga tayanadigan uslubdan farq qilgan va shu tariqa qoʻlma-qoʻl uchish mashhurligining tugashiga olib kelgan{{Sfn|Hines|2006|p=119}}. Haines Vena shahrini XIX asr davomida „Yevropaning ham muz ustida, ham muzdan tashqaridagi raqs poytaxti“ deb yozadi{{Sfn|Hines|2006|p=122}}. Asr oxiriga kelib, vals boʻyicha musobaqalar butun dunyoda mashhur boʻlib ketgan edi{{Sfn|Hines|2006|p=121}}. 1909-yilda avstriyalik [[Karl Schreiter]] ilk bor ijro etgan killian 21-asrga kelib ham saqlanib qolgan, [[Birinchi Jahon urushi|Birinchi jahon urushi]]gacha ixtiro qilingan soʻnggi muz ustida raqs edi{{Sfn|Hines|2006|p=123}}.

== Izohlar ==
{{Notelist}}

== Manbalar ==
{{Manbalar|30em}}

== Adabiyotlar ==
{{Commons turkum}}
* {{Kitob manbasi|last=Hines |first=James R. |year=2006 |title= Figure Skating: A History |url=https://archive.org/details/figureskatinghis00hine |location=Urbana, Illinois |publisher=University of Illinois Press |isbn=978-0-252-07286-4}}
* {{Kitob manbasi|last=Hines |first=James R. |year=2011 |title=Historical Dictionary of Figure Skating |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000hine |location=Lanham, Maryland |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6859-5}}
* {{Kitob manbasi|last=Kestnbaum |first=Ellyn |year=2003 |title=Culture on Ice: Figure Skating and Cultural Meaning |url=https://archive.org/details/cultureonicefigu00kest |location=Middletown, Connecticut |publisher=Wesleyan University Press |isbn=0819566411}}
* {{Kitob manbasi|last1=Silby|first1= Caroline|date=2018|chapter=Mental Skills Training: Psychological Considerations of Performance|editor-last1= Vescovi|editor-first1= Jason D.|editor-last2=VanHeest|editor-first2= Jaci L. |title=The Science of Figure Skating|location= New York|publisher= Routledge|pages=85–97|isbn=978-1-138-22986-0|doi=10.4324/9781315387741-7}}
* {{Veb manbasi|title=Special Regulations & Technical Rules – Single & Pair Skating and Ice Dance 2024 |url=https://isu-d8g8b4b7ece7aphs.a03.azurefd.net/isuproduction/uploads/images/isustatutes/documents/2024_Special_Regulation_SP_and_Ice_Dance_and_Technical_Rules_SP__and_ID_Final_rev.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109092211/https://isu-d8g8b4b7ece7aphs.a03.azurefd.net/isuproduction/uploads/images/isustatutes/documents/2024_Special_Regulation_SP_and_Ice_Dance_and_Technical_Rules_SP__and_ID_Final_rev.pdf |archive-date=9 November 2024 |access-date=26 January 2026 |publisher=International Skating Union |ref={{SfnRef|S&P/ID|2024}}}}

== Havolalar ==
* Jayne Torvill and Christopher Deanning [https://www.youtube.com/watch?v=KcCj0xfO3H8 „Bolero“ kuyiga erkin dasturi], 1984-yilgi Olimpiada

[[Turkum:Muz ustida raqs]]
[[turkum:Figurali konkida uchish yoʻnalishlari]]
[[Turkum:Aralash jinsli sport turlari]]