Nasr II (Somoniy) sahifasining manbasini koʻrish

{{Birlashtirishga|Nasr Ibn Ahmad (hukmdor)}}
{{Infobox royalty
|name                 = Nasr II
|succession = [[Somoniylar davlati]] [[amiri]]
|tasvir = NasrIISamanidCoinHistoryofIran.jpg
|tasvir_oʻlchami = 300px
|izoh = Nasr II tangalari, 933/4-yilda [[Nishopur]]da zarb ettirilgan.
|reign = 914-yil 23-yanvar — 997-yil 6-aprel
|predecessor = [[Ahmad (Somoniy)|Ahmad]]
|successor = [[Nuh I (Somoniy)|Nuh I]]
|issue = [[Nuh I (Somoniy)|Nuh I]]
|house = [[Somoniylar davlati|Somoniylar]]
|house-type = Sulola
|birth_date = 906-yil
|birth_place = [[Buxoro]]
|death_date = 6-aprel, 943-yil (38 yosh)
|death_place =
|place of burial = 
|religion = [[Ahl as-Sunna val-Jamoa]]
|father = [[Ahmad (Somoniy)|Ahmad]]
}}

'''Nasr ibn Ahmad''' yoki '''Nasr II (Somoniy)''' ― 914–943-yillarda [[Movarounnahr]] hukmdori. [[Somoniylar]] sulolasi vakili.

== Biografiyasi ==

=== Hukmronlikka kelishi ===
Nasr II 906-yilda [[Somoniy]]<nowiki/>ning nabirasi [[Ahmad ibn Ismoil]] (907–914-yillarda hukmronlik qilgan) oilasida tugʻilgan. Nasr II 914-yil yanvarida otasi oʻldirilgandan keyin sakkiz yoshida amir boʻldi. Vazir Abu Muhammad Jayhoniy (914–922-yillarda) Somoniylar saltanatining hukmdori (amiri) bo‘ldi va Jayhoniy vazir etib tayinlandi. Nasrning yoshligi tufayli Jayhoniy imperiyaning amalda hukmdoriga aylandi.

Deyarli darhol davlat ichida bir qator qoʻzgʻolonlar koʻtarildi, eng yirigi [[Samarqand]]<nowiki/>da uning amakisi [[Is'hoq ibn Ahmad ibn Shis ibn Nasr ibn Shis ibn hakam Abu Nasr Saffor Buxoriy|Ishoq ibn Ahmad]] boshchiligidagi qoʻzgʻolon edi<ref>{{Kitob manbasi |title=https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC |author=Frye, R.N. (1975) |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_N._Frye |publisher=Cambridge University Press. |location=Cambridge |pages=198–249.}}</ref>.  Ishoqning oʻgʻillari qoʻzgʻolonda qatnashdilar; bir oʻgʻli [[Abu Solih Mansur]] [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xuroson]]<nowiki/>ning [[Nishopur]] va boshqa bir qancha shaharlarini oʻz nazoratiga oldi. Oxir-oqibat, Ishoq magʻlub boʻldi va general [[Hamuya ibn Ali]]<nowiki/>ga taslim boʻldi,  Abu Solih Mansur Nishopurda vafot etdi.

Mansurning oʻrniga isyonchi sarkarda Husayn ibn Ali al-Marvaziy oʻtirdi. Sarkarda Ahmad ibn Sahl al-Marvaziyga qarshi yuborilgan va 918-yilda uni qoʻlga olishga muvaffaq boʻlgan, faqat oʻzi qoʻzgʻolon koʻtargan. Ibn Sahl ham 919-yilning oxirlarida Hamuya ibn Alidan magʻlub boʻldi.  Ahmad jangda asirga olinib, [[Buxoro]]<nowiki/>da qamoqqa tashlangan va 920-yilda vafotigacha shu yerda qoldi.[[File:Transoxiana 8th century.svg|thumb|right|300px|[[Xuroson]], [[Transoxiana]] va [[Toxaristan]] xaritasi]]

Biroq Nasrning taxtga chiqishi Somoniylar davlatining chekka hududlarida beqarorlikni keltirib chiqardi. [[Abbosiy]]<nowiki/>lar oxirgi marta [[Siston va Balujiston ustoni|Siston]]<nowiki/>ni tiklashga muvaffaq boʻlishdi, Ray va [[Mozandaron|Tabariston]]<nowiki/>ni esa [[Alid Hasan al-Utrush]] egallab olishdi. Viloyatlarni tiklay olmaganiga qaramay, Somoniylar koʻp sonli mahalliy Dailam va Giliy boshliqlarini ishga oldilar va u yerdagi kurashlarda faol qatnashdilar. 921-yilda Dailam lashkarboshisi [[Lili ibn an-Nu'mon]] boshchiligidagi Zaydidlar Xurosonga bostirib kirishdi, ammo Simjuriy sarkardasi [[Simjur ad-Davati]] tomonidan magʻlubiyatga uchradilar.

=== Ismoillikni qabul qilishi hamda vafoti ===
930-yillarda Somoniylar saroyi [[Muhammad ibn Ahmad an-Nasafiy]] boshchiligidagi [[Ismoiliylar|ismoiliy]] [[missionerlik]] tarmogʻining doimiy diniy oʻzgartirish harakatlari obyektiga aylandi.  Bu voqealar keyingi [[Sunniylik|sunniy]] manbalarda tasvirlangan. Anʼanaviy rivoyatlar [[Ibn an-Nadim]]<nowiki/>ning “''Kitob al-Fihrist”'' va [[Nizomulmulk|Nizom al-Mulk]]<nowiki/>ning “''Siyosatnomasi”'' ga asoslanadi, biroq 1990-yilda nashr etilgan [[at-Sa’alibiy]]<nowiki/>ning shahzodalar uchun koʻzgusi “Adab ''al-muluk''” ham juda muhim maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi.

937/8-yilda ismoiliylar bir qancha yuqori martabali somoniy amaldorlarini, jumladan, Nizom al-Mulkning soʻzlariga koʻra, Nasrning saxovatli hamrohi [[Abu Bakr an-Naxshabiy]], uning shaxsiy kotibi Abu Ashʼat, qoʻshin boshligʻi Abu Mansur ash-Shagʻoniy, palata boshligʻi Aytosh, [[Iloq (tarixiy viloyat)|Iloq]] hokimi Hasan Malik va saroy boshligʻi ( ''vakīl khāșş'' ) Ali Zarradlarni oʻz tomonlariga ogʻdirgan. 

Ismoiliy missionerlari ularning koʻmagi bilan Nasrning oʻzi, shuningdek, uning vaziri Abu Ali Muhammad al-Jayhoniyning dinni qabul qilishiga muvaffaq boʻldilar. At-Taalabiyning hikoyasiga koʻra, Nasr kasal boʻlib, yaqinlashib kelayotgan oʻlimidan qoʻrqib, ismoiliy ta'limotini qabul qilgan.  Bu somoniylar saroyida ismoiliylar hukmronligi davrini boshlab berdi, bu yerda ularning missionerlari ochiq va’z qilishdi.  Ismoiliy kotibi Abu at-Tayyib al-Mus'abi hatto 941/42-yilda al-Jayhoniydan keyin vazir boʻlgan koʻrinadi. Uning xizmat muddati qisqa boʻlib, bir necha oy davom etgan boʻlsa-da, uning vorisi ham ismoiliy edi<ref>{{Kitob manbasi |title=“Somoniylar saroyida ismoiliylik haqida yangi matn” |author=Kron, Patrisiya; Tredvell, Luqo (2003-yil) |location=Leyden |pages=36-37 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/ISBN_(identifier)}}</ref>. 

Bu voqealar sunniy tuzumi, xususan, Somoniylar turkiy askarlari orasida norozilik uygʻotdi. Nizom al-Mulk rivoyat qilgan voqeaga koʻra, ular toʻntarish uchun fitna uyushtira boshlaganlar, hatto oʻzlarining qoʻmondonlaridan biriga taxt taklif qilishgacha borganlar. Nizom al-Mulkning yozishicha, amirning oʻgʻli [[Nuh ibn Nasr|Nuh I]] (<abbr>hukmronligi</abbr>  943—954-yillar) bu fitnadan shamol olib, otasini oʻz foydasiga taxtdan voz kechishga koʻndiradi<ref>{{Kitob manbasi |title=Turkiston mo‘g‘ullar istilosiga qadar (Uchinchi nashr) |author=Bartold, V. |year=1968 |location=London |publisher=Luzac & Co. |pages=243-244}}</ref>.

Tarixchi [[:en:Samuel_Miklos_Stern|Samuel Miklos Stern]] taʼkidlaganidek, Nizom al-Mulk hisobidagi “afsonaviy unsurlarni haqiqiy faktlardan ajratib olish qiyin”, ayniqsa ''Fihrist'' Harbiy fitna haqida gapirmaydi, lekin Nasr oʻz dinini qabul qilganidan «tavba» qiladi  va at-Sa'alibiyning qayd etishicha, hatto Nasrning oʻgʻli foydasiga taxtdan voz kechishi ham yoʻq.  Zamonaviy olimlarning fikricha, Nasr 943-yilning 6-aprelida vafotigacha oʻz taxtida qolgan va u ismoiliy sifatida vafot etgan boʻlsa kerak, lekin uzoq davom etgan kasallik uni davlat ishlarini undan ham ertaroq tark etishga majbur qilgan.

At-Sa’alibiyning yozishicha, Nasr vafoti va Nuh taxtga o‘tirgandan so‘ng ismoiliylar yangi amirni ham o‘z diniga qaytarishga harakat qilishgan, biroq muvaffaqiyatsizlikka uchragan.  Ibn an-Nadimning yozishicha, Nuh ismoiliylar magʻlubiyatga uchragan ochiq diniy munozara oʻtkazgan, ammo at-Sa'alibiyning ta'kidlashicha, bu shaxsiy majlisda sodir boʻlgan va an-Nasafiyning keyingi soʻrovi jamoatchilik muhokamasi rad etildi.  Koʻp oʻtmay Nuh ismoiliylarga qarshi hujum boshladi — Nizom al-Mulkning soʻzlariga koʻra, qoʻshinlar Buxoro va uning atrofidagi ismoiliy tarafdorlarini yetti kun davomida oʻldirishgan — bu hujumda an-Nasafiy va uning koʻplab tarafdorlari halok boʻlgan. Oʻrta asrlardagi ismoiliylarga qarshi tizimli tozalash manbalarining ta'siriga qaramay, bunday boʻlmagan koʻrinadi, chunki bir qancha ismoiliy amaldorlar, jumladan Ali Zarrad va Abu Mansur ash-Shagʻoniy Nuh davrida oʻz oʻrnida qolishgan. 

== Madaniy ishlari ==
Nasr II vazirlari Somoniylar saroyini madaniyat markaziga aylantirishga yordam berishdi. Jayhoniy muallif sifatida tanilgan va geografik asar yozgan.  Bu mavzuga boʻlgan qiziqishi uning Buxoroga koʻp joydan geograflarni taklif etishiga sabab boʻlgan. Olimlar, [[astronom]]<nowiki/>lar va boshqalar ham shaharga oqib kelishdi. Amir san'atga qiziqib, ziyolilar va yozuvchilarga homiylik qilgan.

== Somoniylar shajarasi ==
{{Somoniylar}}

== Manbalar ==
<references />

== Havolalar ==
* {{cite book | last = Frye | first = R.N. | chapter = The Sāmānids | title = The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs | year = 1975 | publisher = Cambridge University Press | location=Cambridge | chapter-url=https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&pg=PA136 | editor-first = R.N. | editor-last = Frye | isbn = 0-521-20093-8| pages=136–161}}
* {{cite encyclopedia | article = AḤMAD B. SAHL B. HĀŠEM | last = Bosworth | first = C. Edmund |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ahmad-b-14 | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 6 | pages = 643–644 | location = London et al. | publisher = C. Edmund Bosworth | year = 1984 }}
* {{cite book | last = Houtsma | first = M. Th | title = First Encyclopaedia of Islam: 1913–1936 | year = 1993 | publisher = Brill |url=https://books.google.com/books?id=fWNpIGNFz0IC&q=false | isbn = 9789004097964 | pages=579–1203}}
* {{cite book | last = Bosworth | first = C. Edmund | title = The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650–1041: The Persian Text of Abu Sa'id 'Abd Al-Hayy Gardizi | year = 2011 | publisher = I.B.Tauris |url=https://books.google.com/books?id=VG36ym3H3CQC&q=false | isbn = 9781848853539| pages=1–169}}
[[Turkum:Movaraunnahr hukmdorlari]]
[[Turkum:943-yilda vafot etganlar]]
{{chala}}