Navassa
Навасса ороли (инглизча: Навасса Исланд, франсузча: Ла Навасе, гаит. креолск. Ланаваз ёки Лаваш – тахминан 5,2 км² (2 мил²) майдони бўлган орол.[1] Қўшма Штатлар маълумотларига кўра, АҚШ орол корпорация қилинмаган уюшмаган ҳудуддир.
Орол Ямайка бўғозида стратегик жойни эгаллайди: Гуантанамо кўрфазидаги АҚШ ҳарбий-денгиз базасидан 160 км (90 денгиз мили) жанубда, Куба, Гаитидан Ямайкагача бўлган йўлнинг чорак қисми.
Географияси
Энг баланд нуқтаси – 77 м, маёқдан 100 м жанубда ва Лулу кўрфазидан 600 м шарқда жойлашган номаълум баландлик. Навасса ороли асосан маржонли оҳактошлардан ташкил топган; қирғоқлари 9-15 м баландликдаги вертикал оқ қоялардан иборат. Эчки подалари боқиш учун етарли яйлов ҳисобланади. Ёғочли ўсимликларнинг зич стендлари ва вақти-вақти билан кактуслар ҳам мавжуд. Навассанинг топографияси ва экологияси Мона оролига ўхшайди, Мона бўғозида, Пуэрто-Рико ва Доминикан Республикаси ўртасида жойлашган кичик оҳактош ороли. Тарихий жиҳатдан улар ҳам ўхшаш: Америка ҳудудлари бир вақтлар гуано қазиб олиш марказлари бўлган, энди эса улар қўриқхоналар.
Тариҳи
1504-йилда Кристофер Колумб Ямайкада ҳалокатга учраганидан сўнг, ёрдам учун Гаитига (Ҳиспаниола) бир нечта каноэ отрядини юборди. Йўл-йўлакай денгизчилар чучук сув излаб номаълум оролга тушиб қолишди. Шундай қилиб, орол кашф қилинди. Кейинги 350 йил давомида кашф этилган ва унутилган, чунки чучук сув манбалари йўқ.
1857-йилда америкалик тадбиркорлар оролнинг гуано захираларидан фойдаланишни бошладилар ва асли гаитилик бўлган Навасса 1857-йилда капитан Питер Дункан томонидан 1856-йилги Гуано ороли тўғрисидаги қонунга биноан Қўшма Штатларга қўшилди (бу учинчи орол эди, ушбу актга мувофиқ қўшилган). 1858-йилда Гаити империяси оролни ўз ҳудуди деб эълон қилди. Можаро томонлари ўртасида қуролли тўқнашувлар бўлмаган. 1865-1889-йилларда оролда гуано конлари фаол равишда қазиб олинди. 1898-йилда гуано қазиб олиш тугалланди ва орол доимий аҳолисидан маҳрум бўлди, гарчи Гаитилик балиқчилар вақти-вақти билан унга қўнадилар. 1914-йилда Панама каналининг очилиши билан орол навигация нуқтаи назаридан аҳамиятли бўлди. Канал ва Америка Қўшма Штатларининг шарқий қирғоқлари ўртасидаги алоқа Куба ва Гаити ўртасида, оролнинг бевосита яқинида, Шамол бўғозининг хавфли сувлари орқали амалга оширилди. 1917-йилда денгиз сатҳидан 120 м баландликда 46 метрли (162 фут) маёқ қурилган. Учта хизмат кўрсатувчи ходим тайинланди: маёқчи ва иккита ёрдамчи. 1929-йилдан бери маёқ тўлиқ автоматлаштирилган. 1939-йилда Америка Қўшма Штатлари Соҳил Хавфсизлик хизмати томонидан денгиз чироқлари хизмати сўрилганидан сўнг, иккинчиси йилига икки марта маёққа хизмат кўрсатди. Иккинчи жаҳон уруши пайтида АҚШ денгиз флоти оролда кузатув пунктини ташкил қилди. Урушдан кейин оролда ҳеч ким яшамади. 1966-йилга келиб, каркидон игуанасининг ноёб маҳаллий кичик тури Cйcлура cорнута ончиопсис қирилиб кетди. 1996-йилда АҚШ қирғоқ хавфсизлиги маёқни сақлашни тўхтатди.
1998-йилдан бери орол ва унинг атрофидаги 12 миллик денгиз зонаси Америка Ёввойи табиатни муҳофаза қилиш бошқармаси томонидан бошқарилади. Ўшандан бери бир нечта янги ўсимлик турлари кашф қилинди. Қўшма Штатлар оролда қўриқхона ташкил этишни таклиф қилмоқда.
Аҳолиси
Оролда вақтинчалик Гаити балиқчилар лагери бор, бошқа пайтларда оролда ҳеч ким яшамайди. Бундан ташқари портлар ёки портлар йўқ, фақат вақтинчалик анкражлар мавжуд.
Иқтисодиёти
Унинг ягона табиий ресурси гуано; иқтисодий фаолият Гаитилик балиқчилар томонидан вақти-вақти билан денгиз балиқ овлашдан иборат.
Навасса байроғи
2001-йил 7-декабрда Гавайидаги Пеарл-Ҳарборда Иккинчи жаҳон уруши ёдгорлиги учун мўлжалланган, яшамайдиган Навасса оролининг норасмий байроғи-УСС Аризона. Иккита тенг горизонтал чизиқлардан иборат: тепада оқ, пастки қисмида кўк. Байроқнинг ўртасида оролнинг яшил профили, чап томонда бўрттирилган маяк жойлашган. Орол Қўшма Штатлар ва Гаити томонидан баҳсли бўлгани сабабли, бу мамлакатларнинг давлат байроқлари расман қўлланади.
Манбалар
- ↑ „Навасса Исланд“. Натионал Оcеаниc анд Атмоспҳериc Администратион. CоРИС — НОАА'с cорал реэф информатион сйстем. 2013-йил 31-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 16-ноябр.
Ҳаволалар
- Фабио Спади (2001) „Навасса: Легал Нигҳтмарес ин а Биологиcал Ҳеавен?“. 2011-йил 22-январда асл нусхадан архивланган. Чегара ва хавфсизлик бюллетени