Navoiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Maʼnolari|Navoiy (maʼnolari)}}
{{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi       = Navoiy
| mavqe                = [[Oʻzbekiston shaharlari|Shahar]]
| mamlakat             = Oʻzbekiston
| mintaqa turi         = Viloyat
| mintaqa              = Navoiy viloyati
| jadvalda mintaqa     = Navoiy
| tuman turi           = 
| tuman                = 
| jadvalda tuman       = 
| jamoat turi          = 
| jamoat               = 
| jadvalda jamoat      = 
| qaram                = 
| tasvir               = {{Photomontage
| photo1a = I.Karimov sh.k.-2024-2.jpg
| photo2a = A.Navoiy IB-4(2024).jpg
| photo2b = NSMTU.jpg
| photo4a = Navoi Alisher Navoiy haykali.jpg
| photo3a = 
| photo3b = 
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}
| gerb                 = Navoiy Gerbi.png
| bayroq               =
| lat_dir              = N
| lat_deg              = 40
| lat_min              = 05
| lat_sec              = 04
| lon_dir              = E
| lon_deg              = 65
| lon_min              = 22
| lon_sec              = 45
| CoordAddon           =
| CoordScale           =
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 300
| mintaqa xaritasi oʻlchami = 300
| tuman xaritasi oʻlchami =
| mamlakat xaritasi    = Oʻzbekiston
| mintaqa xaritasi     =
| tuman xaritasi       =
| ichki bolinishi      = kichik tumanlar
| rahbar turi          = Hokim
| rahbar               = Ergashev Dilmurod <ref name="official"/>
| asos solingan        = 1958-yil 3-sentabr
| ilk eslatilishi      =
| avvalgi nomlari      =
| qachondan beri       =
| maydon               = 35
| balandlik turi       =
| AP markazi balandligi = 382
| iqlim                = keskin kontinental
| rasmiy til           =
| aholi                = 161 300<ref name="NAVOIY VILOYATI
STATISTIKA BOSHQARMASI">[https://www.navstat.uz/uz/?preview=1&option=com_dropfiles&format=&task=frontfile.download&catid=293&id=4145&Itemid=1000000000000]</ref>
| sanalgan yil         = 2024
| aholi_izohlar        =
| zichlik              = 4608.6
| aglomeratsiya        =
| milliy tarkib        = {{Plainlist|
* [[Oʻzbek]]lar – 88,7%
* [[Qozoq]]lar – 3,6% 
* [[Qoraqalpoq]]lar – 2,3% 
* [[Rus]]lar – 1,6% 
* [[Tojik]]lar  – 1,4%
* [[Tatar]]lar – 0,6% 
* Boshqalar – 1,8%
}}
| konfessiyaviy tarkib =
| etnoxronim           = Navoiylik
| vaqt mintaqasi       = +5
| DST                  =
| telefon kodi         = +998-79
| pochta indeksi       = 210100
| sayt                 =
| avtomobil kodi       = 85{{snd}}89
| identifikator turi   =
| raqamli identifikator =
| Commons turkumi      = Navoiy (shahar)
}}
'''Navoiy''' — [[Oʻzbekiston]]ning [[Navoiy viloyati]]dagi shahar. Bu shahar Navoiy viloyatining maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazidir. Oʻzbekistonning janubi-gʻarbida, viloyatning sharqiy chekkasida, 347 m balandlikda joylashgan. Ushbu shaharda [[temir yoʻl stansiyasi]] avtotransport yoʻllarining muhim tuguni boʻlib, Toshkentdan 509&nbsp;km uzoqlikda joylashgan. Aholisi — 161 300 kishidan iborat (2024)<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.navstat.uz |sarlavha=https://www.navstat.uz/uz/rasmiy-statistika/demography-2}}</ref>.

== Tarixi ==
Navoiy shahri [[Alisher Navoiy]] sharafiga atab shunday nomlangan. Shaharning hozirgi hududi oʻrnida choʻl boʻlgan. Shimolda qadimiy [[Karmana]] shahri joylashgan boʻlib, oʻtmishda [[Buxoro amirligi]]ning bekligi hisoblangan. Janubda temir yoʻl stansiyasi va bir qishloq boʻlgan, hozir bu joy Navoiy shahrining Vokzaloldi hududi deb ataladi. 1958-yilning sentyabr oyida Navoiy shahri sanoatlashgan shahar sifatida tashkil topdi. Shu vaqtdan Navoiy viloyati tashkil topganga qadar Navoiy shahri [[Buxoro viloyati]] tarkibida boʻlib keldi.

[[Zarafshon (daryo)|Zarafshon daryosining]] yaqinligi, yirik qishloq xoʻjaligi hududning markazida joylashganligi, transport bilan yaxshi taʼminlanganligi shaharning tez oʻsish omili boʻldi. Navoiy [[Oʻrta Osiyo]]da yirik elektr energiya va kimyo sanoati markazi hisoblanadi. Navoiyda 21 ta yirik sanoat korxonasi mavjud. Viloyat sanoat korxonalari yalpi mahsulotining koʻp qismi Navoiyda ishlab chiqariladi. Shahar sanoat tarmoqlarida elektr quvvati, mineral oʻgʻitlar, ip hamda ipak gazlamalar ishlab chiqariladi. Navoiy azot ishlab chiqarish birlashmasi, elektr-kimyo zavodi, [[Navoiy kon-metallurgiya kombinati]], un kombinati, non kombinatlari, [[Navoiy issiqlik elektr stansiyasi]], Qizilqumsement korxonasi, paxta tozalash zavodi, mashinasozlik zavodi (NMZ), sut, pak qurti zavodlari, [[Sintepon]] korxonasi, oziq-ovqat va mahalliy sanoat muassasalari mavjuddir. Shaharda xorijiy mamlakatlar bilan hamkorlikda qurilgan 18 dan oshiq qoʻshma korxonalar faoliyat koʻrsatmoqda. Shulardan „Agama“, „Zerispark“ korxonalari samarali ishlamoqda. Shahar orqali [[Uchquduq]], [[Buxoro]], [[Nukus]] shaharlariga boruvchi temir yoʻl oʻtgan. Navoiyda 20 ga yaqin yoʻnalishda avtomobil transporti qatnaydi. Navoiy xalqaro aeroporti shaharni [[Toshkent]] orqali respublika viloyatlari va 20 dan oshiq xorijiy davlatlar bilan oʻzaro aloqalar oʻrnatishda xizmat qiladi. [[Sarmishsoy]] darasi Navoiydan 45 kilometr uzoqlikda joylashgan hamda u „dunyodagi eng katta tosh devorlar galereyasi“ sanaladi<ref>{{veb manbasi|url=https://samarkandtours.com/uz/uzbekistan/navoi/|title=Navoi|publisher=samarkandtours.com|access-date=27-fevral 2021|url-status=live|language=oʻzbek|archivedate=2021-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210521015612/https://samarkandtours.com/uz/uzbekistan/navoi/}}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210521015612/https://samarkandtours.com/uz/uzbekistan/navoi/ |date=2021-05-21 }}</ref>.

[[Fayl:Navoiy shahrining gerbi 1987-yil.png|thumb|100px|left|Navoiy shahrining 1987-yil 19-noyabrda qabul qilingan gerbi]]

== Geografiyasi ==
=== Hududi ===
Navoiyning hududi 35&nbsp;km² dir. Shahar Navoiy viloyatining janubidagi [[Zarafshon (daryo)|Zarafshon]] daryosi yaqinida, [[Toshkent]] shahridan 360&nbsp;km janubi-gʻarbda joylashgan. [[Samarqand]]gacha boʻlgan masofa 140&nbsp;km, [[Buxoro]]gacha — deyarli 100&nbsp;km. Shahardan shimolidan Zarafshon daryosi oqadi. Shahar chekkasidan 10&nbsp;km shimolda, Zarafshon daryosi qirgʻoqlaridan tashqarida [[Nurota togʻlari]] choʻzilgan.

=== Iqlimi ===
Navoiyning [[iqlim]]i keskin [[Kontinental iqlim|kontinental]] boʻlib, qishda havo ancha sovuq, yozda boʻlsa ancha issiqdir. Bahor va kuzda koʻp [[yomgʻir]] yogʻadi, ammo yozda yogʻingarchilik koʻp boʻlmaydi.

Navoiyda yozlar uzun boʻlib, odatda maydan sentyabrgacha davom etadi. Yoz oylarida havo keskin isishi mumkin. Shaharda yoz oylarida juda oz yogʻingarchilik kuzatiladi, ayniqsa iyundan sentyabrgacha. Yozda harorat +54&nbsp;°C gacha chiqishi, qishda −18&nbsp;°C gacha tushishi mumkin. Anomal sovuq kam uchraydi.

Qish (oʻrtacha sutkalik harorat 0&nbsp;°C dan past boʻlgan davr) oʻrtacha noyabrning 3-oʻn kunligidan martning 2-oʻn kunligigacha davom etadi. [[Kalendar]] qishda qisqa (3-8 kun) sovuqlar kuzatilishi mumkin (kechasi harorat −12&nbsp;°C gacha, kamdan-kam hollarda −18&nbsp;°C gacha). Oʻtish fasllari juda qisqa. Iyun va iyul oylarida kunlik harorat odatda 45 darajadan oshadi (yoz mavsumida oʻrtacha 30-40 kun).

{{Joy iqlimi
|Joy_ot = Navoiy (1981—2010) 
| Yan_oʻr_maks= 6.8
| Fev_oʻr_maks = 10.0
| Mar_oʻr_maks = 15.8
| Apr_oʻr_maks = 23.5
| May_oʻr_maks = 29.0
| Iyn_oʻr_maks = 34.7
| Iyl_oʻr_maks = 36.2
| Avg_oʻr_maks = 35.0
| Sen_oʻr_maks = 29.6
| Okt_oʻr_maks = 22.6
| Noy_oʻr_maks = 15.7
| Dek_oʻr_maks = 9.1
| Yil_oʻr_maks = 
| Yan_oʻr_min = -1.2
| Fev_oʻr_min = 0.3
| Mar_oʻr_min = 4.7
| Apr_oʻr_min = 10.5
| May_oʻr_min = 14.7
| Iyn_oʻr_min = 18.7
| Iyl_oʻr_min = 20.4
| Avg_oʻr_min = 18.2
| Sen_oʻr_min = 12.6
| Okt_oʻr_min = 7.2
| Noy_oʻr_min = 3.7
| Dek_oʻr_min = 0.3
| Yil_oʻr_min = 
| Yan_oʻr_yogʻin = 28.1
| Fev_oʻr_yogʻin = 28.6
| Mar_oʻr_yogʻin = 40.9
| Apr_oʻr_yogʻin = 25.9
| May_oʻr_yogʻin = 16.0
| Iyn_oʻr_yogʻin = 1.7
| Iyl_oʻr_yogʻin = 1.8
| Avg_oʻr_yogʻin = 0.5
| Sen_oʻr_yogʻin = 1.8
| Okt_oʻr_yogʻin = 3.6
| Noy_oʻr_yogʻin = 17.7
| Dek_oʻr_yogʻin = 27.3
| Yil_oʻr_yogʻin =  
| Manba = Oʻzbekiston gidrometeorologiya xizmati<ref>
{{veb manbasi
| archive-url = https://web.archive.org/web/20191215155530/http://www.meteo.uz/api/v2/climate_en.csv
| archive-date = 15-dekabr 2019
| url = http://www.meteo.uz/api/v2/climate_en.csv
| title = Average monthly data about air temperature and precipitation in 13 regional centers of the Republic of Uzbekistan over period from 1981 to 2010
| publisher = Centre of Hydrometeorological Service of the Republic of Uzbekistan (Uzhydromet)
| access-date = 15-dekabr 2019}}</ref>
}}

== Maʼmuriyat ==
=== Hokimlar roʻyxati ===
{| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:100%;"
|+Navoiy shahri hokimlari roʻyxati
|-
!No.
!Hokim
!Boshlanish vaqti
!Tugash vaqti
!Manba
|-
| 1
| Bahodir Joʻrayev
| 2009
|2013
|
|-
| 2
| Neʼmatillo Axatov
| 2013
| 2017
|<ref>{{veb manbasi|url=http://www.uz24.uz/society/naznachen-noviy-hokim-goroda-navoi?addcomment=1|title=Назначен новый хоким города Навои|website=uz24.uz|date=2013-12-04|accessdate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728161550/http://www.uz24.uz/society/naznachen-noviy-hokim-goroda-navoi?addcomment=1|archivedate=2017-07-28|deadlink=yes}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170728161550/http://www.uz24.uz/society/naznachen-noviy-hokim-goroda-navoi?addcomment=1 |date=2017-07-28 }}</ref>
|-
| 3
| Umarbek Xalilov
| 2017
| 2020
|<ref>{{veb manbasi |url=https://www.gazeta.uz/ru/2017/04/10/navoi/|title=В Навои сменился хоким|website=Газета.uz|date=2017-04-10|accessdate=2017-07-28}}</ref>
|-
| 4
| Muxiddin Bazarov
| 2020
| 2022
|<ref name="official">{{veb manbasi |url=https://markaz24.uz/uzb/?p=4831 |title=Navoiy shahar hokimligi |date=20.08.2023 |publisher=Markaz24.uz }}{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|-
|5
|Muratxan Egamqulov
|2022
|2023
|<ref>{{Veb manbasi |url=https://daryo.uz/2022/05/10/navoiy-va-zarafshon-shaharlari-navbahor-va-konimex-tumanlariga-yangi-hokimlar-tayinlandi |sarlavha=Navoiy va Zarafshon shaharlari, Navbahor va Konimex tumanlariga yangi hokimlar tayinlandi |sana=10.05.2022 |qaralgan sana=12.07.2023}}</ref>
|-
|6
|Dilmurod Ergashev
|2023
|h.v.
|<ref name="gzt2023">{{yangiliklar manbasi |title=В Навои сменился хоким |url=https://www.gazeta.uz/ru/2023/07/27/navoi/ |accessdate=25-aprel 2024-yil |publisher=Gazeta.uz |date=07/27/2023}}</ref>
|}

== Demografiyasi ==
Navoiy shahrida 161 300 nafar aholi istiqomat qiladi (2024). Bunda, [[oʻzbeklar]] — 88,7%, [[qozoqlar]] — 3,6%, [[qoraqalpoqlar]] — 2,3%, [[ruslar]] — 1,6%, [[tojiklar]] — 1,4%, [[tatarlar]] — 0,6% va boshqa millat vakillari — 1,8%ni tashkil etadi<ref>{{Citation |title=Навои (город) |date=2024-08-14 |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B8_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4) |work=Википедия |access-date=2024-08-20 |language=ru}}</ref>. [[Aholi zichligi]] — 4608.6 kishi/kvadrat kilometr. Navoiy Oʻzbekistondagi shunday shaharlardan biri boʻlib, u yerda ruslar va umuman rusiyzabonlar umumiy aholining 4% dan ortigʻini tashkil qiladi.

[[SSSRning qulashi|SSSR parchalanishi]] va aholining Rossiya va boshqa mamlakatlarga chiqib ketishining keskin kuchayishi munosabati bilan Navoiyda oʻzbeklarning ustunligi va ularning sonining koʻpayishi tendentsiyasi bilan milliy tarkibning nisbati oʻzgardi.

{{Historical populations
| align = none
| cols = 2
| direction = horizontal
| percentages = pagr
| source = Aznations.com<ref name="pop2019">{{veb manbasi|url=https://www.aznations.com/population/uz/cities/navoi|title=Population of Navoiy |date=28-avgust 2020|publisher=Aznations.com}}</ref>, Navoi.gov.uz<ref>{{Citation |year= |title=Official Website of Navoiy Region |url=http://www.navoi.gov.uz/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=9 |access-date=2021-08-28 |archivedate=2007-06-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610093339/http://www.navoi.gov.uz/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=9 }}</ref> va navstat.uz<ref>{{Citation |year= |title=NAVOIY VILOYATI STATISTIKA BOSHQARMASI|url=https://www.navstat.uz/uz/?preview=1&option=com_dropfiles&format=&task=frontfile.download&catid=293&id=4145&Itemid=1000000000000 }}</ref>
| graph-pos = bottom
|2001 |138082
|2005 |125500
|2007 |125800
|2015 |133540
|2016 |133526
|2017 |134113
|2018 |135548
|2019 |136374
|2020 |144158
|2021 |146865
|2022 |150611
|2023|156000|2024|161300}}

== Madaniyati ==
[[Fayl:Navoi Alisher Navoiy haykali.jpg|thumb|right|200px|Alisher Navoiy haykali.]]
Navoiy yirik ilm-maʼnaviyat va maʼrifat markazlaridan. Bu yerda 2 oliy oʻquv yurti ([[Navoiy davlat pedagogika instituti]] va [[Navoiy davlat konchilik instituti]]), 3 ta akademik litsey, 18 ta umumiy taʼlim maktabi, 1 ta muzey — Navoiy viloyat oʻlkashunoslik muzeyi, 3 madaniyat saroyi (Farhod madaniyat saroyi, Shirin madaniyat saroyi, Navroʻz madaniyat saroyi), madaniyat va istirohat bogʻlari, kutubxonalar, 3 stadion (Soʻgʻdiyona markaziy stadioni, Kimyogar markaziy stadioni, Yoshlar sport majmuasi markaziy stadioni), 3 suzish havzasi (Delfin, Suv sporti saroyi, Akvapark), kasalxonalar, poliklinikalar, shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish markazi, tibbiy dispanserlar faoliyat koʻrsatadi. 1958—1960-yillarda shahar yagona bosh plan asosida issiq iqlim, milliy anʼanalarni hisobga olgan holda qurilgan. [[Meʼmor]] va [[quruvchi]]lardan bir guruhi davlat mukofotlariga sazovor boʻlishgan.

Shuningdek, 2001-yilda Alisher Navoiy tavalludining 560-yilligi munosabati bilan Navoiyda Alisher Navoiy istirohat bogʻi ochilib, u yerda Alisher Navoiy haykali oʻrnatilgan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

== Iqtisodi ==
Navoiy shahri Oʻzbekistonning eng sanoatlashgan shaharlaridan biridir. Shaharda [[Navoiy kon-metallurgiya kombinati]], [[Navoiyazot]], [[Qizilqumsement]] va boshqa sanoat ishlab chiqarish korxonalari faoliyat yuritadi.

Quyidagilar shaharda joylashgan:

* „Navoiyazot“ [[Aksiyadorlar jamiyati|AJ]] (kimyo zavodi),
* [[Navoiy kon-metallurgiya kombinati|Navoiy kon-metallurgiya kombinati AJ („NKMK“ AJ)]] ,
* „Qizilqumsement“ [[Aksiyadorlar jamiyati|AJ]] (Oʻzbekistondagi eng yirik sement zavodi),
* Navoiy mashinasozlik zavodi,
* oltinni qayta ishlash zavodi,
* elektrokimyoviy zavod,
* paxta tozalash mashinasi,
* oziq-ovqat sanoati korxonalari,
* Navoiy GRES (viloyat energetikasining asosi).

Barcha ishlab chiqarish korxonalari shaharning gʻarbiy chegarasi yaqinidagi sanoat zonasida (turar-joylardan 2&nbsp;km uzoqlikda) toʻplangan<ref name="О городе Навои">{{Veb manbasi |url=http://navoiy.uz/9-o-gorode-navoi.html |sarlavha=О городе навои » Навоий шахар хокимлиги расмий сайти » Официальный сайт хокимията г.Навои » Official site of Municipality of the city Navoi |nashriyot=navoiy.uz |qaralgan sana=2019-11-04 |arxivsana=2019-10-17 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191017200615/http://navoiy.uz/9-o-gorode-navoi.html}}</ref>.

== Transporti ==
Navoiy — Oʻzbekistondagi eng yirik transport markazlaridan biri. [[Navoiy xalqaro aeroporti]] shahardan 12&nbsp;km gʻarbda joylashgan boʻlib, u [[Toshkent xalqaro aeroporti|Islom Karimov nomidagi Toshkent xalqaro aeroporti]] va [[Oʻzbekiston]]ning boshqa yirik shaharlaridagi aeroportlar, shuningdek, [[Moskva]] [[Domodedovo xalqaro aeroporti|Vnukovo]] xalqaro aeroporti bilan aloqaga ega. Navoiyning janubida yuk va yoʻlovchi tashishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan temir yoʻl vokzali joylashgan. Shahar jamoat transporti Navoiyda [[avtobus]]lar, [[Shuttle taksi|qatnovchi taksilar]] ([[Daewoo Damas]] avtomobillari), shuningdek, xususiy va jamoat [[taksi]]lari (asosan [[Daewoo Nexia]], [[Matiz|Daewoo Matiz]], [[Daewoo Gentra]], [[Chevrolet Lacetti]], [[Chevrolet Cobalt]], [[Chevrolet Epica]]) mavjud.

== Diqqatga sazovor joylari ==
Bu yerga va yaqin atrofdagi shaharlarga kelgan fuqarolar va sayyohlar uchun sevimli dam olish maskanlaridan biri bu Janubiy Park boʻlib, uning hududida [[stadion]], [[suzish havzasi|basseyn]] va [[kinoteatr]]lar mavjud.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Havolalar ==
{{Commons turkum|Navoiy}}
* [http://navoiy.uz/ Rasmiy sayti] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230603075854/http://navoiy.uz/ |date=2023-06-03 }} {{ref-uz}}
* [http://www.navoi.ru/ Rasmiy sayti] {{ref-ru}}
* [http://www.gov.uz/ Gov.uz]
* [https://web.archive.org/web/20050407131157/http://www.ngmk.uz/en/main.htm NGMK.uz]

{{Oʻzbekiston shaharlari}}
{{Navoiy viloyati}}
{{Tashqi havolalar}}

[[Turkum:Alisher Navoiy sharafiga nomlangan joylar]]
[[Turkum:Oʻzbekiston shaharlari]]
[[Turkum:Navoiy viloyati shaharlari]]
[[Turkum:Navoiy shahar]]