Ne'matullohiya

Неъматуллоҳия – тариқат 10-асрларда Эронда вужудга келган. Аввалида суннийлик ёъналишидаги тариқат боълган, кейинчалик шиаликка огъиб кетган. Ушбу тариқат асосчиси Шоҳ Неъматуллоҳ Валий (ваф. 1431 й.) қисобланади. Неъматуллоҳ Валий Самарқанд, Ҳирот, Яздда яшаган ва омма орасида жуда ҳам машҳур боълган. Издошлари уни муқаддас шахс деб билишган ва унинг исмига «шоҳ» қоъшимчасини қоъшиб айтишган. Шундан бери тариқатнинг барча бош шайхлари оъзларини «шоҳ» деб атай бошладилар. Неъматуллоҳ Валийга коъплаб тасаввуфий рисолалар нисбат берилади. Шулар ичида унинг шеърий девонлари жуда машҳур. Унинг шеърларидаги асосий мавзулар - «вахдатул-вужуд» таълимоти, қиёмат аломатлари, Имом Маҳдий ва Исо (а.с.)нинг келиши, қиёмат куни даҳшатлари кабилардир. Бу тариқат Эрон ва Ҳиндистонда кенг тарқалди ва ундан бир нечта тармоқлар ҳам ажралиб чиққан. Шоҳ Неъматуллоҳ 1330 йили Ҳалабда (Сурия) тугъилган, шофеийлик ҳуқуқ мактаби издошларидан боълган. Унинг отаси Мир Абдуллоҳ суфий шайхлардан бири боълган. Шоҳ Неъматуллоҳ балогъатга етганидан соънг, коъп сафарларда боълади ва машҳур Шайх Абдуллоҳ Ёфийга шогирд тушиб, кейинчалик эса, унинг халфаси боълади. Етти йил давомида у Ибн Арабийнинг илмий ишларини оърганади ва кейинчалик унинг бир нечта китобига шарҳлар ёзади. Шундан соънг Шоҳ Неъматуллоҳ яна саёҳат қилишни бошлайди. У Ироқ, Мисрда боълиб, кейин Мовароуннаҳрга келади ва бу ерда маҳаллий туркий аҳоли орасида фаол таргъибот ишларини олиб боради. Бу Соҳибқирон Амир Темурга ёқмайди. Шунинг учун, Шоҳ Неъматуллоҳ Ҳиротга, у ердан Машҳадга, соънг Яздга кетади. Охири, у Кермондаги Мохон қишлогъига келиб оърнашиб, қолган 25 йил умрини шу ерда оътказади. Унинг оълимидан соънг тариқат нафақат Эронга балки унинг ҳудудидан ташқарига ҳам ёйилади. Унинг оъгъли Бурҳониддин Халилуллоҳ Ҳиндистонда ушбу тариқатнинг бир боълимига асос солади. Кейинчалик бу

боълимни унинг оъгъли Ҳабибуддин Муҳибуллоҳ бошқаради. Вақт оътиши билан тариқат намояндалари Эрон ижтимоий�сиёсий ҳаётида муҳим оърин эгаллай бошлайди. Ҳокимият учун курашда неъматуллоҳия тарафдорлари ҳайдария шиа�суфийлик тариқати билан тоъқнашадилар. Сафавийлар шоҳи Аббос И даврида неъматуллоҳия тарафдорлари ҳокимиятни тоънтаришга ҳаракат қилаётган исёнчиларни очиқдан�очиқ қоъллаб қувватлашди. Бунинг оқибатида Шоҳ Аббос И уларни қаттиқ таъқиб остига олди ва бу тариқатнинг фаолияти Эронда тоъхтатилади. Тариқат ХВИИИ асрга қадар фақат Ҳиндистонда фаолият юрита олди. 1775 йилда Эронга Ҳиндистондан неъматуллоҳия тариқати вакили Саййид Маъсум Али Шоҳ Даққоний келади ва тариқатни қайта тиклайди. Қаджар сулоласининг қоъллаб-қувватлаши натижасида бу тариқат яна Эроннинг ижтимоий-сиёсий ҳаётида муҳим оърин тута бошлади. Аммо, ХИХ асрда тариқат оъз яхлитлигини тоъла сақлаб қола олмади ва учта катта - Саодат Али Шоҳ (Гунободий), Сафи Али Шоҳ ва Мунаввар Али Шоҳ каби ёъналишларга боълиниб кетди. Кейинчалик эса мазкур учинчи ёъналишни Жавод Нурбахш ривожлантирди ва мазкур тариқат бошлиги сифатида 1953 йилдан 2008 йилгача фаолият юритди. Ҳозирда эса, неъматуллоҳия тариқатига унинг оъгъли Алиризо Нурбахш раҳбарлик қилади. Неъматуллоҳия тариқати вакиллари оъз фаолиятларида ҳам ижтимоий ва маънавий ҳаётни бирлаштириш анъанасини сақлаб қолишни давом эттирдилар. Неъматуллоҳия т ариқат идаги оъзига хосликлар. Неъматуллоҳ Валий Шерозда минглаб тарафдорларига эга боълади ва уларнинг аксарияти олимлар ва шоирлар эди. У оъз шеърларини маълум бир сура ва оятларни шарҳлаган ҳолда ёзишга багъишлаган. Унинг девонида илк суфий анъаналар ҳақида соъз юритилади. Неъматуллоҳийлар шеърий услубдан фойдаланган ҳолда «халоскор» келиши ҳақида ҳикоялар оъқийдилар. Маълумки, Неъматуллоҳ ҳаёти мобайнида суннийликка эътиқод қилган. Чунки унинг устози Ёфий шофеий мазҳабида боълган. Неъматуллоҳ Валийнинг оъзи эса шеърларида Пайгъамбар (а.с.)нинг шиалар тан олмайдиган коъплаб ҳадисларини келтиради. Неъматуллоҳ Валий таълимотида Ибн Арабийнинг «вахдатул-вужуд» таълимоти, Нажмиддин Кубро гъоялари ва хожагон тариқати қарашлари аралашиб кетган. Неъматуллоҳийнинг фикрига коъра суфий 6 босқични босиб оътиши керак. Булар: фақр, меҳр, таслим, вара‘, ризо ва фано боълиб, шундан соънг суфий Аллоҳга қоъшилиб кетади, деб эътиқод қиладилар. Суфий ҳамиша Аллоҳни ёд этиб юриши керак, аммо инсонлар назаридан бу ҳолатни пинҳон тутиши лозим. Хонақоҳ дарвеш учун вақтинчалик бошпана ҳисобланади. Аммо тариқат аъзоси ҳамиша юрт кезиб юриши ва муршидининг қарашларини таргъиб қилиб бориши лозим. Мазкур тариқат янги аъзосини қабул қилиш чогъида унинг юқори лавозимда ишлашига катта аҳамият бериши билан ажралиб туради. Мазкур тариқатга жамиятнинг юқори погъоналарида фаолият юритувчи кишилари аъзо боълиши анъана тусини олган. Эронда Неъматуллоҳийларнинг «Мулла Султон» ва «Гунободий» ёъналишлари фаолият олиб бориб, уларнинг аксарият вакиллари давлатнинг юқори лавозимларида ишловчи кишилар ва савдогарлардан иборат. Дастлаб тариқатга қабул қилинган киши «Меҳр ва муҳаббат» сувида ювинтирилади. Тариқатга кирган кишилардан биринчи навбатда мусулмон боълиши, бошқа кишиларга нисбатан илиқ муносабатда боълиши ва тариқат сирларини сақлай билиши, тариқат шайхининг коърсатмаларига тамоман амал қилиб бориши талаб этилади. Неъматуллоҳийларнинг рамзларидаги белгилар қуйидагиларга ишора қилади. Икки бир-бирига қарама�қарши қоъйилган ойболта (табарзин) нафсга қарши мужоҳада ва дунё лаззатларидан тийилиш рамзидир. Кашкул - дарвешлар осиб юрадиган идиш боълиб, руҳий жиҳатдан фақрликнинг белгиси ҳисобланади. Пастки қисмда жойлашган тасбеҳ исломдаги Худо олдидаги тенглик ва бирлашишни англатади. Рамзнинг юқори қисмида оърнатилган «Ҳува» олмоши эса Аллоҳга ишорадир. Неъматуллоҳия тариқатини Европа мамлакатлари ҳамда Россияда кенг тарқалиб бораётгани сабабли боълса керак, христианлик билан уйгъун жиҳатлари уларнинг адабиётларида коъплаб намоён боълм оқда. Бу каби китобларда ислом дини билан христианлик орасидаги муносабатни янада мустаҳкамлашга ва оъхшаш жиҳатларини б^фттириб коърсатишга ҳаракат қилинади. Бу эса дин ҳақида мукаммал билмаган кишида мазкур икки дин ҳақида нохолис туигунчалар ҳосил боълишига сабаб боълмоқда. Неъматуллоҳия тариқатида қутб лавозими наслдан наслга оътади. Тариқат аъзолари асосан, оъзига тоъқ, бой инсонлардан таркиб топганини коъриш м умкин. Бу эса тариқатнинг мақсадли фаолияти ҳақида нохолис фикрларни тугъдириши табиий. Неъматуллоҳия тариқатининг ҳозирги кундаги фаолияти. Ҳозирги кунда Неъматуллоҳия тариқатига Ж авод Нурбахшнингоъгъли Алиризо Нурбахш раҳбарлик қилмоқда. Тариқат тамойилларини таргъиб қилиш учун тариқат интернет тармогъи ва сайтларидан Шунингдек, Неъматуллоҳия тариқатининг давомчиси.

Ж.Нурбахш

фаолиятига эътибор қаратилса, унинг гъарбдаги бир қанча йирик шаҳарларда хусусан, Вашингтон, Бостон, Лос-Анжелес, Санта Крус, унинг шогирдлари томонидан эса, Австралия, Африка, Канада, Франсия, Германия, Испания, Швеция каби бир қатор ривожланган давлатларда коъплаб хонақоҳларга асос солинганини коъриш мумкин. Тариқат доирасида хонақоҳни бошқаришга оид бир қанча қоида, тартиблар ва ахлоқий нормалар оърнатилган: Жисмоний хилватдан воз кечиб, қалб хилватини афзал билиш. Гиёҳванд моддаларни истеъмол қилмаслик. (Айрим шиа ёъналишларида наша истеъмол қилиш амалиёти татбиқ этилади). Коъпчиликнинг диққат-эътиборини тортмаслик, оддий кийиниш. Қайси динга ва қайси миллатга мансублигини эътиборга олмай барча инсонларга ҳамда жониворларга яхши муносабатда боълиш. Тариқатга оид мажлисларда зикри самўдан коъра қалб зикрини афзал билиш ва амалиётда қоъллаш. Устоз ва тариқат шайхлари оъз издошларидан пул олмаслиги. Шунингдек, >п<увчилардан ҳам мунтазам тоълов талаб қилинмайди, агар бирор коънгилли тоълов амалга оширса, у бутун жамоатнинг эҳтиёжлари учун ишлатилади. Устоз бош қарадиган хонақоҳнинг маънавий ва иқтисодий ишлари билан одатда шайх игугъулланади. Хонақоҳ нотижорат хайрия ташкилот боълиб, у барча аъзоларга бирдек тегишли ва тариқатнинг устозлари ҳамда шайхлари томонидан оъзи жойлашган давлат қонунларига мувофиқ бошқарилади. Неъматуллоҳия дарвешлари инсонга хизмат қилишни маънавий камолотга етишиш имконияти деб биладилар. Суфийлар бир жойга йигилганларида ёки бирга яшаганларида, уларнинг оъзаро муносабати тенгликка асосланади. Одатда, суфийнинг бошқа суфийга буйруқ беришга ҳаққи ёъқ, деб ҳисобланади. Ҳар бир кишининг тариқат ривожи учун коъшган ҳиссаси унинг имкониятларига богълиқ. Тариқат тамойилларининг барчасида иложи борича, коъпроқоммани оъз тариқатига чақиришга, таргъиб қилишга ҳаракат қилиш кузатилади. Неъматуллоҳия ҳозирда М ДҲ давлатларида оъз фаолиятини кенгайтириш устида иш олиб бормоқда. Жумладан, 2004 йил неъматуллоҳийларнинг хонақохдари Москвада ва 2006 йили Санкт-Петербург шаҳрида ҳам оъз фаолиятини бошлаган. Ушбу тариқат тамойиллари ҳар қандай киши тушуниб олиши учун осон ва қулай қилиб тузилган боълиб, коъпчиликнинг эътиборини тортиши ва қизиқтириши, шунингдек, бошқа миллат ёки дин вакили ҳеч бир қийинчиликсиз бу тариқатга аъзо боълиши мумкинлиги коъзда тутилган. Бу тарздаги ҳаракат коъпсонли оммани оъз ортидан эргаштириши, натижада кишилар орасида турли эътиқодий асосда ихтилофлар келтириб чиқариши мумкинлигини, шунингдек, мазкур тариқатга тегишли чет мамлакатларида фаолият юритаётган ва оъқув мактаблари вазифасини оътаётган хонақоҳлар ушбу тариқат тамойилларини кенг оммага тарқатишга, бу билан эса, ушбу тариқат аъзолари сонини коъпайтиришга қаратилганини кузатиш мумкин .