Mediatorlar: Versiyalar orasidagi farq

Sinaps tuzilishi
	Postsynaptic ; density ; (inliz) Voltage-gated ; calcium channel ; (inliz) Sinaps ; Vesicle Neyrotransmitter ; tashuvchisi Retseptor neyrotransmitter Akson uchi Sinaps tirqish Dendrit

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Mediator (maʼnolari).

Mediatorlar (lotincha: mediator — vositachi) yoki neyrotransmitterlar — fiziologik faol moddalar, nerv qoʻzgʻalishining kimyoviy vositachilari. Molekulalari hujayra membranasining maxsus retseptorlari orqali reaksiya koʻrsatish va membrananing muayyan ionlarni oʻtkazish xususiyatini oʻzgartirish xossasiga ega boʻlib, taʼsirot potensiali — faol elektr signalini hosil qiladi (generatsiyalaydi). Mediatorlar nerv impulslari taʼsirida ajralib chiqib, ularning nerv uchidan ishchi aʼzoga va bir nerv hujayrasidan boshqasiga oʻtishida ishtirok etadi. Istalgan aʼzo yoki toʻqima taʼsirlanganda teri, shilliq qavatlar, muskullar, boʻgʻimlar va barcha ichki aʼzolarga kirgan nerv oxirlarida nerv impulsi — signal hosil boʻlib, u sezuvchi tolalar orqali markaziy nerv sistemasi (orqa va bosh miya)ga yetkaziladi. Undan impuls harakatlantiruvchi nervlar orqali muskullarga keladi va ularni javob reaksiyasiga chorlaydi. Impulsning miya hujayralarini qoʻzgʻatishi va soʻng harakatlantiruvchi nerv oxiridan muskullarga oʻtishi uchun kimyoviy vosita — mediator zarur. Avstriya fiziologi va farmakologi O.Levi nervlar qoʻzgʻalganda biologik faol moddalar ajralib chiqib tegishli aʼzoni faol holga keltirishini tajriba yoʻli bilan aniqladi (1921-yil). Elektron mikroskopik tekshirishlardan Mediatorlar nerv oxirlarining nerv xujayra tanasi bilan tutashgan joyda — sinapslarda mavjud boʻlgan koʻp sonli pufakchalarda hosil boʻlishi maʼlum boʻldi. Nerv qoʻzgʻalganda (qarang Qoʻzgʻalish) sinaptik pu-fakchalarning bir qismi yoriladi va ulardagi omil nerv yoki muskul xujayrasining membranasi bilan oʻzaro taʼsirlanib, ushbu xujayrani qoʻzgʻatadi. Bu sekretor jarayonni nazorat qilishda S" ionlarining ahamiyati katta. Faqat qoʻzgʻalishda emas, balki markaziy va periferik nerv sistemasining barcha boʻlimlari tormollash anda ham (qarang Tormozlanish) Mediatorlar ajralishi aniqlangan. Mediatorlar qatoriga atsetilxolin, dofamin, adrenalin, noradrenalin, serotonin, gistamin, simpatii, qator neyropeptidlar (ensefalinlar va boshqalar), maʼlum bir aminokislotalar (glutamin, asparagin, glitsin va boshqalar) kiradi. Mediatorlarni oʻrganish fiziologiya (gumoral regulyasiya), farmakologiya (markaziy va vegetativ nerv sistemasining faoliyatini kuchaytiradigan va susaytiradigan trankvilizatorlar, ganglioblokatorlar sintez qilinishi), neyrojarrohlikda muhim klinik ahamiyatga ega^[1].

Manbalar

↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan.

Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin.
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak.

[1] OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

[1]

-#YOʻNALTIRISH [[Mediatorlar]]
+{{Maʼnolari|Mediator (maʼnolari)}}{{Synapse map}}
+'''Mediatorlar''' ({{Lang-la|mediator}} — vositachi) yoki '''neyrotransmitterlar''' — fiziologik faol moddalar, nerv qoʻzgʻalishining kimyoviy vositachilari. [[Molekula|Molekulalari]] [[Hujayra membranasi|hujayra membranasining]] maxsus [[Retseptorlar|retseptorlari]] orqali reaksiya koʻrsatish va membrananing muayyan ionlarni oʻtkazish xususiyatini oʻzgartirish xossasiga ega boʻlib, taʼsirot potensiali — faol elektr signalini hosil qiladi (generatsiyalaydi). Mediatorlar [[Nerv impulsi|nerv impulslari]] taʼsirida ajralib chiqib, ularning nerv uchidan ishchi aʼzoga va bir [[Neyron (nerv hujayrasi)|nerv hujayrasidan]] boshqasiga oʻtishida ishtirok etadi. Istalgan aʼzo yoki toʻqima taʼsirlanganda teri, shilliq qavatlar, muskullar, boʻgʻimlar va barcha ichki aʼzolarga kirgan nerv oxirlarida nerv impulsi — signal hosil boʻlib, u sezuvchi tolalar orqali [[markaziy nerv sistemasi]] ([[Orqa miya|orqa]] va [[bosh miya]])ga yetkaziladi. Undan impuls harakatlantiruvchi nervlar orqali muskullarga keladi va ularni javob reaksiyasiga chorlaydi. Impulsning miya hujayralarini qoʻzgʻatishi va soʻng harakatlantiruvchi nerv oxiridan [[Muskullar|muskullarga]] oʻtishi uchun kimyoviy vosita — mediator zarur. [[Avstriya]] fiziologi va farmakologi O.Levi nervlar qoʻzgʻalganda biologik faol moddalar ajralib chiqib tegishli aʼzoni faol holga keltirishini tajriba yoʻli bilan aniqladi (1921-yil). Elektron mikroskopik tekshirishlardan Mediatorlar [[Nerv oxirlari|nerv oxirlarining]] nerv xujayra tanasi bilan tutashgan joyda — [[Sinaps|sinapslarda]] mavjud boʻlgan koʻp sonli pufakchalarda hosil boʻlishi maʼlum boʻldi. Nerv qoʻzgʻalganda (qarang [[Qoʻzgʻalish]]) sinaptik pu-fakchalarning bir qismi yoriladi va ulardagi omil nerv yoki muskul xujayrasining membranasi bilan oʻzaro taʼsirlanib, ushbu xujayrani qoʻzgʻatadi. Bu sekretor jarayonni nazorat qilishda S" ionlarining ahamiyati katta. Faqat qoʻzgʻalishda emas, balki markaziy va periferik [[Nerv sistemasi|nerv sistemasining]] barcha boʻlimlari tormollash anda ham (qarang [[Tormozlanish]]) Mediatorlar ajralishi aniqlangan. Mediatorlar qatoriga atsetilxolin, [[dofamin]], [[adrenalin]], [[noradrenalin]], [[serotonin]], [[gistamin]], simpatii, qator [[Neyrolep-Tiklar|neyropeptidlar]] ([[Ensefalit|ensefalinlar]] va boshqalar), maʼlum bir [[aminokislotalar]] ([[Glutamin kislota|glutamin]], [[Asparagin kislota|asparagin]], [[glitsin]] va boshqalar) kiradi. Mediatorlarni oʻrganish fiziologiya ([[Gumoral regulyatsiya|gumoral regulyasiya]]), [[farmakologiya]] (markaziy va [[Vegetativ nerv sistemasi|vegetativ nerv sistemasining]] faoliyatini kuchaytiradigan va susaytiradigan trankvilizatorlar, ganglioblokatorlar sintez qilinishi), neyrojarrohlikda muhim klinik ahamiyatga ega<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.
+== Manbalar ==
+{{manbalar}}
+{{OʻzME}}
+{{chala}}
+{{Turkumsiz|date=avgust 2024}}