Ziyosfera

Alfred Nobel: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Alfred Nobel
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Alfred Nobel]]
{{Olim bilgiqutisi
| ismi                  = Alfred Bernxard Nobel
| tasvir                = Alfred Nobel3.jpg
| tasvir_eni            =
| izoh                  = Alfred Nobel 1896-yilda
| tugʻilgan_sanasi      = <!-- {{tugʻilgan sanasi|Yil|Oy|Kun|1833|10|21|mf=y}} -->
| tugʻilgan_joyi = [[Stokgolm]], [[Shvetsiya]]
| vafot_sanasi = <!-- {{vafot sanasi|Yil|Oy|Kun|1896|12|10}} -->
| vafot_joyi = [[San-Remo]], [[Liguriya]], [[Italiya]]
| istiqomat_joylari = [[Norra begravningsplatsen]], [[Stokgolm]], [[Shvetsiya]]
| fuqaroligi =
| millati =
| sohasi = Kimyo, Injeneriya, Kashfiyotchi, biznesmen, xayriyachi
| ish_joylari =
| institutlar =
| alma_mater =
| tezis_sarlavhasi =
| akademik_rahbarlari =
| mashhur_shogirdlari =
| mashhur_ishlari =
| oʻtkazayotgan_taʼsiri =
| koʻrsatgan_taʼsiri =
| mukofotlari = [[Nobel mukofoti]]
| turmush_oʻrtogʻi =
| dini =
| vebsayt =
}}
 
'''Alfred Bernxard Nobel''' ([[Shved tili|shvedcha]]: ''Alfred Bernhard Nobel''; 21-oktyabr 1833, [[Stokgolm]], [[Shvetsiya]] – 10-dekabr 1896, [[San Remo|San-Remo]], [[Italiya]]) – [[Shvetsiya|shved]] kimyogari, [[muhandis]], [[dinamit]]ning ixtirochisi. Oʻzining ulkan boyligini [[Nobel mukofoti]]ni tatbiq etishga vasiyat qilgan. Uning sharafiga sintezlanib olingan kimyoviy element [[nobeliy]] nomlangan.
 
== Hayoti ==
 
Nobel, oʻn yettinchi asr olimi [[Olaus Rudbeck|Olaus Rudbek]] (1630-1708)ning avlodi. U [[Immanuel Nobel]] (1801-1872) va Andriette Nobel (1805-1889)larning uchinchi farzandi. Alfred Nobel [[1833]]-yil [[21-oktyabr]] Stokgolmda tugʻilgan. 1842-yili oilasi bilan [[Sankt-Peterburg]]ga koʻchib oʻtishadi, u yerda otasi torpedalarni ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. Alfred professor [[Zinin Nikolay Nikolayevich]]ning qoʻlida kimyoni oʻrganadi. 1859-yili otasining ishi bilan ikkinchi oʻgʻli [[Ludvig Nobel]] (1831-1888) shugʻullana boshlaydi. Oilaviy biznesi bankrotga uchragach, Alfred otasi bilan birga Shvetsiyaga qaytadi va oʻzini portlovchi moddalarni oʻrganishga, ayniqsa [[nitroglitserin]]ni (1847-yilda Ascanio Sobrero tomonidan ixtiro qilingan) havfsiz ishlab chiqarish va ishlatishga bagʻishlaydi.
 
Nobellarga tegishli zavodda bir necha portlashlar qayd etilgan, ularning birida 1864-yili Alfredning ukasi Emil va bir nechta boshqa ishchilar halok boʻladi.
 
Alfred Nobelning [[dramaturg]] sifatidagi faoliyati – uning biografiyasining eng mashhur boʻlmagan faktlaridan biri. Uning yagona pyesasi – „Nemezida“ – Beatrisa Chenchi haqidagi nazmda yozilgan 4-aktli fojia. U oʻlim toʻshagida yotganida nashrdan chiqadi, ammo uch nusxadan tashqari butun adad uning vafotidan soʻng darhol yoʻq qilinadi, chunki pyesa janjalli va shirkli deb topiladi. Saqlanib qolingan birinchi nashr (ikki tilda, shved va esperanto) Shvetsiyada 2003-yili chop etiladi.
 
Biznesdagi turli muvaffaqiyatsizliklardan soʻng, Nobelning otasi [[Rossiya imperiyasi|Rossiyaning]] [[Sankt-Peterburg]] shahriga koʻchib oʻtdi va u yerda dastgohlar va portlovchi moddalar ishlab chiqaruvchisi sifatida muvaffaqiyat qozondi. U shponli stanokni ixtiro qildi (bu zamonaviy fanera<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Nobel Plywood|url=http://thetimberpanel.blogspot.com/2013/09/nobel-plywood.html|qaralgan sana=3 April 2018|til=en}}</ref> ishlab chiqarish imkonini berdi) va [[Dengiz minalari|torpedo]] ustida ish boshladi<ref name="MWMIH">{{Veb manbasi|sarlavha=The Man Who Made It Happen — Alfred Nobel|url=http://www.3833.com/wbn_nobel_alfred_bernhard|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140530180945/http://www.3833.com/wbn_nobel_alfred_bernhard|arxivsana=30 May 2014|qaralgan sana=3 May 2012|nashriyot=3833}}</ref>. 1842-yilda<ref>{{Veb manbasi|sana=1 July 2020|sarlavha=Alfred Nobel|url=https://www.ne.se/info/aktuellt/privat/alfred-nobel/|qaralgan sana=9 October 2021|ish=NE|til=sv-SE}}</ref> oila shaharga koʻchib oʻtdi. Ota-onasi Nobelni xususiy repetitorlarga yuborishga muvaffaq boʻldi va bola oʻqishda, xususan, kimyo sohasi va til oʻrganishda aʼlo darajada taʼlim oldi. Ingliz, [[Fransuz tili|fransuz]], [[Nemis tili|nemis]] va [[Rus tili|rus]] tillarini yaxshi bilishga erishdi. 1841-yildan 1842-yilgacha 18 oy davomida Nobel Stokgolmdagi bolaligida oʻqigan yagona maktabga qaytdi<ref name="Gale">''Encyclopedia of Modern Europe: Europe 1789-1914: Encyclopedia of the Age of Industry and Empire'', „Alfred Nobel“, 2006 Thomson Gale.</ref>.
 
Nobel [[Ingliz tili|ingliz tilida]] [[Sheʼriyat|sheʼr]] yozish uchun yetarli darajada adabiy mahoratga ega boʻldi. Uning ''[[Nemesis (Nobel spektakli)|Nemesis]]'' – italiyalik zodagon ayol [[Beatris Cenci|Beatrisa Chenchi]] haqidagi toʻrt qismdan iborat nasriy [[tragediya]]<nowiki/>si mashhur boʻlgan. Uning sheʼrlari 2003-yilda [[Shvetsiya]]<nowiki/>da nashr etilgan va [[Sloven tili|sloven]], [[Fransuz tili|fransuz]], [[Italyan tili|italyan]] va [[Ispan tili|ispan]] tillariga tarjima qilingan<ref>{{Kitob manbasi|last=Alfred Nobel|url=https://books.google.com/books?id=VRUYPQAACAAJ|title=Némésis: tragédie en quatre actes|publisher=Belles lettres|year=2008|isbn=978-2-251-44342-3}}</ref>.
 
Alfred Nobel Stokgolmdagi Norra qabristonida dafn etilgan<ref>{{veb manbasi |title=Alfred Nobel's Grave Northern Cemetery Stockholm, Sweden |url=[https://www.atlasobscura.com/places/alfred-nobels-grave |website=atlasobscura.com |accessdate=4-iyul 2023-yil}}</ref>.
== Ilmiy faoliyati ==
Yoshligida Nobel kimyogar [[Nikolay Zinin]] bilan tahsil olgan. Keyinchalik u 1850-yilda [[Parij|Parijga]] ketadi. U yerda uch yil oldin [[Nitroglitserin|nitrogliserinni]] ixtiro qilgan [[Ascanio Sobrero|Askanio Sobrero]] bilan uchrashadi. Sobrero nitrogliserindan foydalanishga keskin qarshi chiqdi, chunki u oʻzgaruvchan issiqlik yoki bosimga nisbatan portlashi mumkin edi. Ammo Nobel nitrogliserinni tijorat maqsadlarida foydalanish mumkin boʻlgan portlovchi modda sifatida nazorat qilish va ishlatish yoʻlini topishga qiziqib qoladi. Nitrogliserin p<nowiki/>[[Porox|oroxdan]] koʻra koʻproq kuchga ega edi. 1851-yilda 18 yoshida u bir yilga Amerika Qoʻshma Shtatlariga oʻqish uchun ketdi<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Alfred B Nobel – Svenskt Biografiskt Lexikon|url=https://sok.riksarkivet.se/Sbl/Presentation.aspx?id=8143|ish=sok.riksarkivet.se|qaralgan sana=2022-12-17|arxivsana=2017-02-24|arxivurl=https://web.archive.org/web/20170224115217/https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=8143}}</ref> va qisqa muddat shved-amerikalik ixtirochi [[Jon Ericsson|Jon Eriksson]] qoʻl ostida ishladi. U [[AQShda fuqarolar urushi|Amerika fuqarolik urushi]] temir qoplamasi, [[USS monitor|USS ''Monitorni'']] loyihalashtirdi. Nobel oʻzining birinchi patentini, [[gaz hisoblagichi]] uchun ingliz patentini 1857-yilda topshirgan boʻlsa, 1863-yilda olgan birinchi Shvetsiya patenti „porox tayyorlash usullari“ haqida edi<ref name="Gale2">''Encyclopedia of Modern Europe: Europe 1789-1914: Encyclopedia of the Age of Industry and Empire'', „Alfred Nobel“, 2006 Thomson Gale.</ref><ref>Carlisle, Rodney (2004). [https://books.google.com/books?id=pDbQVE3IdTcC&pg=PA256 ''Scientific American Inventions and Discoveries''], p. 256. John Wiley & Songs, Inc., New Jersey. {{ISBN|0-471-24410-4}}.</ref>.
 
== Yana qarang ==
* [[Nobel mukofoti]]
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Havolalar ==
* [http://n-t.ru/nl/nobel.htm Alfred Nobel. Olden Uitmenning maqolasi] {{ref-ru}}
* [http://nobelprize.org Nobelprize.org] {{ref-en}}
 
{{DEFAULTSORT:Nobel, Alfred}}
[[Turkum:Shvetsiya kimyogarlari]]
[[Turkum:Shvetsiya ixtirochilari]]
[[Turkum:1833-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1896-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Nobel oilasi]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Alfred Bernxard Nobel

Alfred Nobel 1896-yilda
Tavalludi
Stokgolm, Shvetsiya
Vafoti San-Remo, Liguriya, Italiya
Istiqomat joylari Norra begravningsplatsen, Stokgolm, Shvetsiya
Sohasi Kimyo, Injeneriya, Kashfiyotchi, biznesmen, xayriyachi
Mukofotlari Nobel mukofoti

Alfred Bernxard Nobel (shvedcha: Alfred Bernhard Nobel; 21-oktyabr 1833, Stokgolm, Shvetsiya – 10-dekabr 1896, San-Remo, Italiya) – shved kimyogari, muhandis, dinamitning ixtirochisi. Oʻzining ulkan boyligini Nobel mukofotini tatbiq etishga vasiyat qilgan. Uning sharafiga sintezlanib olingan kimyoviy element nobeliy nomlangan.

Hayoti

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Nobel, oʻn yettinchi asr olimi Olaus Rudbek (1630-1708)ning avlodi. U Immanuel Nobel (1801-1872) va Andriette Nobel (1805-1889)larning uchinchi farzandi. Alfred Nobel 1833-yil 21-oktyabr Stokgolmda tugʻilgan. 1842-yili oilasi bilan Sankt-Peterburgga koʻchib oʻtishadi, u yerda otasi torpedalarni ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. Alfred professor Zinin Nikolay Nikolayevichning qoʻlida kimyoni oʻrganadi. 1859-yili otasining ishi bilan ikkinchi oʻgʻli Ludvig Nobel (1831-1888) shugʻullana boshlaydi. Oilaviy biznesi bankrotga uchragach, Alfred otasi bilan birga Shvetsiyaga qaytadi va oʻzini portlovchi moddalarni oʻrganishga, ayniqsa nitroglitserinni (1847-yilda Ascanio Sobrero tomonidan ixtiro qilingan) havfsiz ishlab chiqarish va ishlatishga bagʻishlaydi.

Nobellarga tegishli zavodda bir necha portlashlar qayd etilgan, ularning birida 1864-yili Alfredning ukasi Emil va bir nechta boshqa ishchilar halok boʻladi.

Alfred Nobelning dramaturg sifatidagi faoliyati – uning biografiyasining eng mashhur boʻlmagan faktlaridan biri. Uning yagona pyesasi – „Nemezida“ – Beatrisa Chenchi haqidagi nazmda yozilgan 4-aktli fojia. U oʻlim toʻshagida yotganida nashrdan chiqadi, ammo uch nusxadan tashqari butun adad uning vafotidan soʻng darhol yoʻq qilinadi, chunki pyesa janjalli va shirkli deb topiladi. Saqlanib qolingan birinchi nashr (ikki tilda, shved va esperanto) Shvetsiyada 2003-yili chop etiladi.

Biznesdagi turli muvaffaqiyatsizliklardan soʻng, Nobelning otasi Rossiyaning Sankt-Peterburg shahriga koʻchib oʻtdi va u yerda dastgohlar va portlovchi moddalar ishlab chiqaruvchisi sifatida muvaffaqiyat qozondi. U shponli stanokni ixtiro qildi (bu zamonaviy fanera[1] ishlab chiqarish imkonini berdi) va torpedo ustida ish boshladi[2]. 1842-yilda[3] oila shaharga koʻchib oʻtdi. Ota-onasi Nobelni xususiy repetitorlarga yuborishga muvaffaq boʻldi va bola oʻqishda, xususan, kimyo sohasi va til oʻrganishda aʼlo darajada taʼlim oldi. Ingliz, fransuz, nemis va rus tillarini yaxshi bilishga erishdi. 1841-yildan 1842-yilgacha 18 oy davomida Nobel Stokgolmdagi bolaligida oʻqigan yagona maktabga qaytdi[4].

Nobel ingliz tilida sheʼr yozish uchun yetarli darajada adabiy mahoratga ega boʻldi. Uning Nemesis – italiyalik zodagon ayol Beatrisa Chenchi haqidagi toʻrt qismdan iborat nasriy tragediyasi mashhur boʻlgan. Uning sheʼrlari 2003-yilda Shvetsiyada nashr etilgan va sloven, fransuz, italyan va ispan tillariga tarjima qilingan[5].

Alfred Nobel Stokgolmdagi Norra qabristonida dafn etilgan[6].

Ilmiy faoliyati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yoshligida Nobel kimyogar Nikolay Zinin bilan tahsil olgan. Keyinchalik u 1850-yilda Parijga ketadi. U yerda uch yil oldin nitrogliserinni ixtiro qilgan Askanio Sobrero bilan uchrashadi. Sobrero nitrogliserindan foydalanishga keskin qarshi chiqdi, chunki u oʻzgaruvchan issiqlik yoki bosimga nisbatan portlashi mumkin edi. Ammo Nobel nitrogliserinni tijorat maqsadlarida foydalanish mumkin boʻlgan portlovchi modda sifatida nazorat qilish va ishlatish yoʻlini topishga qiziqib qoladi. Nitrogliserin poroxdan koʻra koʻproq kuchga ega edi. 1851-yilda 18 yoshida u bir yilga Amerika Qoʻshma Shtatlariga oʻqish uchun ketdi[7] va qisqa muddat shved-amerikalik ixtirochi Jon Eriksson qoʻl ostida ishladi. U Amerika fuqarolik urushi temir qoplamasi, USS Monitorni loyihalashtirdi. Nobel oʻzining birinchi patentini, gaz hisoblagichi uchun ingliz patentini 1857-yilda topshirgan boʻlsa, 1863-yilda olgan birinchi Shvetsiya patenti „porox tayyorlash usullari“ haqida edi[8][9].

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „Nobel Plywood“ (en). Qaraldi: 2018-yil 3-aprel.
  2. ↑ „The Man Who Made It Happen — Alfred Nobel“. 3833. 2014-yil 30-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 3-may.
  3. ↑ „Alfred Nobel“ (sv-SE). NE (2020-yil 1-iyul). Qaraldi: 2021-yil 9-oktyabr.
  4. ↑ Encyclopedia of Modern Europe: Europe 1789-1914: Encyclopedia of the Age of Industry and Empire, „Alfred Nobel“, 2006 Thomson Gale.
  5. ↑ Alfred Nobel. Némésis: tragédie en quatre actes. Belles lettres, 2008. ISBN 978-2-251-44342-3. 
  6. ↑ [„Alfred Nobel's Grave Northern Cemetery Stockholm, Sweden“. atlasobscura.com. Qaraldi: 4-iyul 2023-yil.
  7. ↑ „Alfred B Nobel – Svenskt Biografiskt Lexikon“. sok.riksarkivet.se. 2017-yil 24-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 17-dekabr.
  8. ↑ Encyclopedia of Modern Europe: Europe 1789-1914: Encyclopedia of the Age of Industry and Empire, „Alfred Nobel“, 2006 Thomson Gale.
  9. ↑ Carlisle, Rodney (2004). Scientific American Inventions and Discoveries, p. 256. John Wiley & Songs, Inc., New Jersey. ISBN 0-471-24410-4.

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Nobel?oldid=277571" dan olindi