Nukus sahifasining manbasini koʻrish

{{Maʼnolari|Nukus (maʼnolari)}}
{{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi       = Nukus
| mavqe                = shahar
| mamlakat             = Oʻzbekiston
| mintaqa turi         = Shahar
| mintaqa              = Nukus
| jadvalda mintaqa     = 
| tuman turi           = Shahar
| tuman                = 
| jadvalda tuman       = 
| jamoat turi          = Shahar
| jamoat               = 
| jadvalda jamoat      = 
| qaram                = 
| gerb                 = 
| bayroq               = 
| lat_dir              = N
| lat_deg              = 42
| lat_min              = 28
| lat_sec              = 0
| lon_dir              = E
| lon_deg              = 59
| lon_min              = 36
| lon_sec              = 0
| CoordAddon           = 
| CoordScale           = 
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 200
| mintaqa xaritasi oʻlchami = 
| tuman xaritasi oʻlchami = 
| mamlakat xaritasi    =
| mintaqa xaritasi     =
| tuman xaritasi       =
| ichki bolinishi      = koʻchalar, MFY, kichik tumanlar
| rahbar turi          = Hokim
| rahbar               = Abatbay Daniyarov
| asos solingan        = 1930-yil 12-noyabr
| ilk eslatilishi      = 
| avvalgi nomlari      = Okus, Nukas, Nukuz
| qachondan beri       = 
| maydon               = 222
| balandlik turi       = 
| AP markazi balandligi = 
| iqlim                = keskin kontinental
| rasmiy til           = qoraqalpoq, oʻzbek
| aholi                = 336,431 <ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Число постоянных жителей в Республике Каракалпакстан на 1 июля 2023 года |url=https://data.gov.uz/ru/datasets/5800 |qaralgan sana=2018-08-21 |arxivsana=2019-03-21 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190321070816/https://data.gov.uz/ru/datasets/5800 }}</ref>
| sanalgan yil         =
| zichlik              = 1518,4
| aglomeratsiya        =
| milliy tarkib        = qoraqalpoq, qozoq, oʻzbek, rus va boshqalar
| konfessiyaviy tarkib = musulmonlar
| etnoxronim           =
| vaqt mintaqasi       = +5
| DST                  =
| telefon kodi         = +998 61
| pochta indeksi       = 230100
| pochta indekslari    =
| sayt                 =
| avtomobil kodi       = 95
| identifikator turi   =
| raqamli identifikator =
| Commons turkumi      =
| tasvir               = {{Photomontage
| photo1a = Karakalpakstan Parliament Buiding in Nukus.jpg
| photo2a =
| photo2b =
| photo3a = 0 110688 5c5cde5 orig.jpg
| photo3c = Hotel Rahnamo 01.JPG
| photo4a = UZNukuspano.JPG
| photo4c =
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}
}}

<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->'''Nukus''' ({{lang-kaa|Nókis}}) — [[Oʻzbekiston]]dagi shahar ([[1932|1932-yildan]]), Oʻzbekistonning subyekti hisoblangan [[Qoraqalpogʻiston|Qoraqalpogʻiston respublikasining]] poytaxti, Qoraqalpogʻiston respublikasi hududining markaziy qismida, Amudaryoning oʻng sohilida, 109 m balandlikda. Janubiy va sharqda [[Qizilqum]] choʻli bilan oʻralgan, shimolda [[Amudaryo deltasi]] bilan tutashgan. [[Qoraqalpogʻiston|Qoraqolpogʻiston Respublikasi]]<nowiki/>ning ilm-fan, madaniy va siyosiy markazi.

Aholisi 336,4 ming kishi. Oʻrtacha harorat iyunda 27°, yanvarda —6,9°, maksimal harorat 46°, minimal harorat —32°. Temir yoʻl stansiyasi mavjud. Nukusdan [[Toshkent]]gacha 1265&nbsp;km. Qizketgan kanali shaharni kesib oʻtadi. Maydoni 222&nbsp;km².
== Tarixi ==
'''Nukus''' nomi [[qoraqalpoqlar]]<nowiki/>ning Nukus nomli eski qabilasi nomidan kelib chiqqan. Nukus xalq orasida „Toʻqqiz odam“ degan manoni bildirishi haqida koʻp aytiladi.

Nukusda bizning eramizga qadar 3-4 aʼsirlarda odamlar yashashni boshlagan. 19 asirda Qaraboyli boʻylarida Nukusning ekki Qoʻrgʻoni boʻlgaʼnligi haqqidaʼ sayohatchi Vlamberi 1863 yili Xivadan Qongʻirotga Amudaryo boʻlyab kemadaʼ suziganidaʼ koʻrgaʼni haqqida aytkan Nukus urugʻlari Sarimay oʻzani buylarida yashagan bunnan ertaroqdaʼ esaʼ Arol Dengizi buylarida yashagan. Arxelogiyaliq qaʼzilmalarga qaʼraganda Qaʼdimgi Shursha qaʼlasi deb atalgan Qoʻrgʻonning urnida qurilgan Bu qoʻrgʻon 4 asirda avvalgi Xorazim daʼvlati ushun muhim erlardan biri sanalgan bu xaʼrbiy qoʻrgʻon sifatida foydalanilgan Xoraʼzim chegarasi va Amudaryo suv yullarini nazorat qilgan, qoʻrgʻon yon aʼtropida Qoraqolpoqlar yashagan. Hozirga qaʼdar qoʻrgʻon oʻrni saʼqlanib qolgaʼn <ref>Slovar sovremennix geograficheskix nazvaniy. — Yekaterinburg: U-Faktoriya. Pod obщey redaksiey akad. V. M. Kotlyakova. 2006.</ref>. Nukus 1932-yildagi kichik aholi punktidan 1950-yillarga kelib keng xiyobonlari va yirik jamoat binolariga ega yirik, zamonaviy shaharga aylandi.

[[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovetlar]] hukmronligi davrida Nukus shahri [[Sovet Armiyasi|Qizil Armiya]]<nowiki/>ning Kimyoviy tadqiqot instituti, kimyoviy qurollar boʻyicha yirik tadqiqot va sinov markaziga aylantirilgan. 2002-yilda [[Amerika Qoʻshma Shtatlari]] [[AQSH mudofaa vazirligi|Mudofaa vazirligi]] [[Novichok]] moddasi uchun asosiy tadqiqot va sinov maydonchasi boʻlgan Kimyoviy tadqiqot institutini 6 million dollarlik mablagʻ yordamida hamkorlikda tahdidlarni kamaytirish dasturi doirasida demontaj qildi<ref name=nyt-19990525>{{yangiliklar manbasi |url=https://www.nytimes.com/1999/05/25/world/us-and-uzbeks-agree-on-chemical-arms-plant-cleanup.html |title=U.S. and Uzbeks Agree on Chemical Arms Plant Cleanup |last=Miller |first=Judith |newspaper=New York Times |date=25 May 1999 |access-date=13 March 2018}}</ref><ref name=cfr-20030319>{{veb manbasi |url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CHRG-108shrg87824/html/CHRG-108shrg87824.htm |title=Hearing, First Session |author=John S. Wolf |work=Committee on Foreign Relations |publisher=United States Senate |date=19 March 2003 |access-date=13 March 2018 |quote=Hon. John S. Wolf, Assistant Secretary of State for Nonproliferation: ... DOD completed a project to dismantle the former Soviet CW research facility at Nukus, Uzbekistan in FY 2002}}</ref>.

Sovet hukumati hokimiyat tepasiga kelgandan soʻng [[Toʻrtkoʻl]] shahri Qoraqalpogʻiston avtonom viloyatining maʼmuriy markaziga aylandi. 1932-yilda Nukus shahri rasman tashkil topdi. Shu davrdan boshlab shahar Qoraqalpogʻiston iqtisodiyoti, davlat boshqaruvi, siyosati va madaniyatining markazidir<ref>{{Veb manbasi|title=Nukus|url=https://samarkandtours.com/uzbekistan/nukus/|access-date=February 21, 2021}}{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
.

== Aholisi ==
Aholisi 336,4 ming kishi (2023); 1974-yilda 88 ming; 1959-yilda 39 ming; 1939-yilda 10 ming); aso-san, qoraqalpoqlar; qozoq, oʻzbek, rus, koreys, tatar va boshqa ham yashaydi.
== Sanoat va transporti ==
Hozirgi Nukus shahri oʻrnida <nowiki>XIX</nowiki> asrning 60-yillarida Nukus ovuli mavjud boʻlgan. 1870-yillardan Nukusda savdo-sotiq, hunarmandchilik, baliq ovlash birmuncha rivojlandi, Amudaryoning suv rejimini nazorat qiluvchi gidrologik post qurildi. Rus mustamlakachilari Nukusda 1500 kishilik garnizonni joylashtirdi. 1877-yil rus-tuzem maktabi ochildi. <nowiki>XX</nowiki> asrning boshlarida Nukus ovuli Amudaryoningoʻng so-hilidagi eng yirik aholi punktlaridan biriga aylandi. 1930-yil 12-noyabrda Qoraqalpogʻiston Muxtor Respublikasining markazini Toʻrtkoʻl shahridan Nukus ovuliga koʻchirish haqida qaror qabul qilindi. 1932-yildan Nukusda yangi maʼmuriy binolar qurilishi boshlandi. 1939-yil Respublika maʼmuriyati Nukus shahriga koʻchib oʻtdi.

Shaharning yirik avtomagistrallar tugunida joylashganligi unda koʻp tarmoqli sanoatining tez rivojlanishiga sabab boʻldi. Nukus — Toshhovuz, Nukus — Gʻuzor avtomagistrallari xalqaro ahamiyatga ega. 345&nbsp;km li Navoiy — Nukus temir yoʻli, Nukus bilan Xoʻjay-lini bogʻlaydigan koʻprik. 243&nbsp;km uzunlikdagi Tuyamoʻyin — Nukus, 112&nbsp;km uzunlikdagi Nukus, Taxtakoʻpir suv uzatish tarmoutari qurildi. Respublika sanoati umumiy mahsulotining 20% ni Nukus shahar sanoat korxonalari beradi. Shaharda 50 dan ziyod sanoat korxonasi bor. Metallsozlik, qurilish materiallari, oziq-ovqat, yengil, yogʻochsozlik va poligrafiya sanoati tarmoklari mavjud. Nukusda yurilish materiallari sanoati yaxshi rivojlangan, yirik panelli uysozlik va silikat-beton zavodlari, qurilish materiallari kombinatlari, gʻisht, kabel zavodlari, marmar ishlab chiqarish boʻyicha Qoraqalpoq—Italiya qoʻshma korxonasi bor. Non, goʻsht, sabzavot-konserva, tegirmon va aralash yem kombinatlari, sut-yogʻ, vino-araq va pivo-limonad zavodlari, bozorlar ishlab turibdi. Nukusda shirinmiya dorivor oʻsimligi ildizini yigʻadigan va presslaydigan tibbiy korxona mavjud. Bu korxonaning mah-suloti AQSh, Kanada, Yaponiya, shuningdek, Yevropa mamlakatlariga eksport qilinadi. Yengil sanoat korxonalariga Oʻzbekistonda yagona oʻtov-kigiz kombinati, tikuv va trikotaj fabrikalari, maishiy xizmat koʻrsatish kombinati kiradi. Shaharda oʻzbek, qoraqalpoq. va rus tillarida gazeta-kitoblar bosadigan matbaa kombinati, mebel fabrikasi bor. Nukusdan turli yunalishlarda avtobuslar qatnaydi. Nukus havo yoʻllari orqali Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston, Yevropa mamlakatlari shaharlari, Moskva, Mineralniye Vodi, Kiyev, Volgograd, Boku, Ostona, Kiziloʻrda, Toshkent va Oʻzbekistonning barcha viloyat markazlari bilan bogʻlangan.

== Madaniyat va taʼlim ==
[[Fayl:UZNukuspano.JPG|220px|left|thumb]]
Nukus — Qoraqalpogʻistonning ilm-fan va madaniyat markazi. Nukusda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasilarining Qoraqalpogʻiston filiallari, Oʻzbekiston terivenerologiya, onkologiya, shuningdek, chorvachilik ilmiy tadqiqot institutlarining filiallari, pedagogika instituti, Qoraqalpogʻiston universiteti, oʻqituvchilar malakasini oshirish instituti va boshqa oliy oʻquv yurtlari ishlab turibdi. 43 umumiy taʼlim maktabi, bir qancha akademik litsey, 2 sport, 2 musiqa maktablari, 18 oʻrta maxsus bilim yurti, klub, kutubxona, sport majmui, madaniyat saroyi mavjud. Nukus telestudiyasi oʻz dasturlaridan tashqari, Moskva, Toshkent, Ashxobod telekoʻrsatuvlarini ham olib koʻrsatadi. Shaharda 5 kasalxona, poliklinika, dorixonalar va konsultatsiya punktlari, tez yordam stansiyasi bor. Ber-daq nomidagi davlat musiqali drama teatri, filarmoniya, sanʼat muzeyi va boshqa muzeylar, 5 ming tomoshabinga moʻljallangan amfiteatr, markaziy stadion, 57 sport zali, botanika bogʻi mavjud.

Nukus Oʻzbekistonning yosh va kurkam shaharlaridan biri. Shahar 1936-yilgi bosh plan asosida kurila boshlagan edi. 1965-yil yangi bosh plani boʻyicha (meʼmor A. M. Erkaboyev va muxandis T. Z. Ziyoyev) Nukus koʻkalamzorlashtirilgan toʻgʻri toʻrtburchakli dahalarga boʻlingan.

Oʻzbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotiga qoʻshayotgan munosib hissasi va shaharning 70 yilligi munosabati bilan Nukus „Doʻstlik“ ordeni bilan mukofotlandi (2003-yil 11-sentabr)<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2001</ref>.

== Diqqatga sazovor joylari ==
Nukusda [[Qoraqalpogʻiston davlat sanʼat muzeyi|Nukus sanʼat muzeyi]] ([[Igor Savitskiy]] nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat sanʼat muzeyi deb ham ataladi) va Davlat muzeyi joylashgan. Davlat muzeyida arxeologik tadqiqotlar natijasida topilgan odatiy eksponatlar, anʼanaviy zargarlik buyumlari, liboslar va musiqa asboblari, hududning yoʻqolib borayotgan yoki yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan oʻsimlik va hayvonot dunyosi, [[Orol dengizi]] muammosiga oid koʻrgazmalar mavjud. Sanʼat muzeyi 1918-yildan 1935-yillarga oid zamonaviy rus va oʻzbek sanʼati kolleksiyasi bilan mashhur. Stalin bu davrdagi barcha nosovet sanʼatini yoʻq qilish uchun bor kuchini sarfladi va koʻpchilik rassomlarni gulagga yubordi. Savitskiyning oʻzi ham, Nukusdagi kolleksiya ham saqlanib qolgan, chunki shaharning Sovet hokimiyatidan uzoqda joylashgani uning taʼsirini sezilarli kamaytirgan. „''The Desert of Forbidden Art''“ hujjatli filmi shu toʻplam tarixini aks ettiradi<ref>[[Tom Bissell]], ''Chasing the Sea'', Pantheon (2003). {{ISBN|0-375-42130-0}}. p. 323–324.</ref>.

Nukusda Amet va [[Oyimxon Shomurotova|Ayimxon Shamuratova]]<nowiki/>lar uy-muzeyi ham qoraqalpoq musiqasi madaniyati markazi hisoblanadi. Muzey kolleksiyasida Shamuratovlarning shaxsiy buyumlari, jumladan, sahna kiyimlari, fotosuratlar, qoʻlyozmalar, kitoblar, xatlar saqlanadi<ref>{{Veb manbasi |url=https://caravanistan.com/uzbekistan/karakalpakstan/nukus/ |title=Nukus travel guide |website=Caravanistan |language=en-US |access-date=2019-12-02}}</ref>.

Nukus va uning atrofiga [[Nukus xalqaro aeroporti|Nukus aeroporti]] xizmat koʻrsatadi.
== Siyosat ==
Nukus — Oʻzbekiston tarkibidagi suveren Qoraqalpogʻiston Respublikasining poytaxti. 2022-yil iyul oyida minglab odamlar shaharda Qoraqalpogʻistonni suverenlikdan mahrum qiladigan konstitutsiyaga taklif qilingan oʻzgartirishga qarshi norozilik namoyishlari oʻtkazdilar<ref>{{veb manbasi |last1=Ayubova |first1=Parvina |title=How the Aral Sea disaster created unrest in contemporary Uzbekistan |url=https://gal-dem.com/how-the-aral-sea-disaster-created-unrest-in-contemporary-uzbekistan/ |website=gal-dem |access-date=26 October 2022 |date=24 October 2022 |arxivsana=2023-06-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230604165505/https://gal-dem.com/how-the-aral-sea-disaster-created-unrest-in-contemporary-uzbekistan/ }}</ref>.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Havolalar ==
{{OʻzME}}

{{Oʻzbekiston shaharlari}}
{{Qoraqalpogʻiston}}
{{Oʻzbekistonda suv transporti}}

[[Turkum:Qoraqalpogʻiston shaharlari]]