Ziyosfera

Uljaytu: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Uljaytu
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Uljaytu]]
{{Qirollik bilgiqutisi
| ismi = Uljaytu<br/>{{small|Muhammad Xudobanda}}<br/>ᠦᠯᠵᠡᠢᠲᠦ ᠺᠬᠠᠨ - اولجایتو
| toʻliq nomi = Gʻiyosiddunyo vaddin Muhammad Xudobanda Uljaytu Sulton
| tasvir = Khan Oljaitu accepts Yuan ambassadors, as featured in Majma' al-Tavarikh.jpg
| izoh = [[Yuan (sulola)|Yuan sulolasi]] elchilari Uljaytu huzurida, 1438-yil, [[Hofizi Abru]]ning '''«Majmaʼat-tavorix»''' asarida ishlangan miniatura
| succession = [[Elxon]]
| predecessor = [[Gʻozonxon]]
| successor = Abu Saʼid
| tugʻilgan_sanasi = {{death date|1282|3|24|df=y}}<ref>{{kitob manbasi |first=Linda |last=Komaroff |title=Beyond the Legacy of Genghis Khan |year=2012 |page=19 |isbn=978-90-04-24340-8 }}</ref>
| vafot_joyi = Sultoniya maqbarasi (Eron)
| vafot_sanasi = {{death date and age|1316|12|17|1282|3|24|df=y}}
| qirollik uyi = elxoniylar
| house-type = sulolaviylik
| otasi = Arg‘unxon
| onasi = Urukxotun
| dini = [[Buddaviylik]] (1291-yilgacha)<br/>[[Nasroniylik]] (1295-yil)<br/>[[Islom]] sunniylik (1310-yilgacha)<br/>umrining oxirigacha shialikni qabul qilgan{{sfn|Hope|2016|p=185}}
}}
 
'''Uljaytu''' ({{lang-mn|{{MongolUnicode|ᠦᠯᠵᠡᠢᠲᠦ}} {{MongolUnicode|ᠺᠬᠠᠨ}} Өлзийт}}; Oʻljaytu, Ulchaytu), musulmoncha ismi - '''Gʻiyosiddunyo vaddin Muhammad Xudobanda Uljaytu Sulton''' ({{lang-fa|غیاث الدنیا والدین محمد خدابنده اولجایتو سلطان}}) (1278-yil mart, 1280-yil mart yoki 1281-yil 24-mart tugʻilgan — 1316-yil 17-dekabrda vafot etgan) — [[Eron]] [[hulokuiylar]] [[elxon]]i (1304-1316), Argʻunxonning uchinchi oʻgʻli, [[Gʻozonxon|Mahmud Gʻozonxonning]] ukasi va vorisi.
 
== Ichki siyosat ==
Mamlakatni boshqarishda Uljaytu Gʻozonxonning islohotlarini davom ettirdi. U oʻtmishdoshining barcha qonunlarini tasdiqlovchi maxsus yorliq chiqardi. Gʻozonxon davridagi kabi Uljaytu hukmronligi paytida ham davlat ishlarida [[Rashiduddin]] devonidagi vazirlarning taʼsiri katta boʻlib qoldi. U hokimiyatdan chetlatishga uringan boshqa bir vazir Sa’diddin Savejiyning fitnalariga qarshi tura oldi. Natijada, Sa’diddin Savejiy va bir qancha aʼyonlari bilan birga davlat mablagʻlarini oʻzlashtirishda aylanib, 1312-yil 19-fevralda [[Bagʻdod]]<ref name="abubakr">{{Veb manbasi|author=Абу Бакр ал-Кутби ал-Ахари|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Uvejs/text.phtml|title=Тарих-и шейх Увейс. С. 101. Примечания 89, 90.|accessdate=2021-09-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref> yaqinida qatl ettiradi. Vazir etib oʻrtoq-savdogar Tojiddin Alishoh Giloniy tayinlandi. 1314-yildagi ikki vazir oʻrtasida ziddiyatdan soʻng, Uljaytu ularning faoliyat sohalarini belgilab berdi. [[Rashiduddin]] markaziy va janubiy [[Fors]]<nowiki/>dan [[Xuroson]] chegaralariga masʼul etib tayinlandi, Tojiddinga esa shimoliy-gʻarbiy Fors, [[Mesopotamiya]] va [[Onadoʻli|Kichik Osiyo]] mintaqalarini nazorat qilish tayinlandi.
 
=== Yangi poytaxt qurdirishi ===
[[Fayl:Soltaniyeh exterior.jpg|thumb|left|150px|[[Uljaytu maqbarasi]]]]
1305-yilda Uljaytu Eronning shimoli-gʻarbiy qismi (hozirgi [[Zanjon ustoni]])dagi Argʻun davrida qurilgan [[Sultoniya]] shahrining qurilishini qayta boshladi.Tez orada shahar [[hulokuiylar]]ning yozgi poytaxtiga aylandi, [[Bagʻdod]] qishki poytaxti boʻlib qoldi. Elxon saroy a’yonlari yangi poytaxtni bezashda bir-biridan ustun turishga harakat qilishdi. Masalan, Rashiduddin oʻz mablagʻlari evaziga mingdan ortiq uyni qurdirdi. Shahar qurilishi 1313-yilga kelib yakunlandi; uni oʻrab turgan [[devor]] uzunligi taxminan 30 ming qadam edi. Shaharning asosiy meʼmoriy obidasi elxon Alishoh tomonidan qurilgan Uljaytu maqbarasi edi<ref>{{Veb manbasi|url=http://bse.sci-lib.com/article104426.html|title=Сольтание|accessdate=2009-12-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/66GdsJZTO?url=http://bse.sci-lib.com/article104426.html|archivedate=2021-09-12}}</ref>.
 
=== Dini ===
1289-yilda Uljaytu [[Nasroniylik|nasroniy]] onasi Uruk Xotun choʻqintirdi. Argʻunxon [[Papalik|papa]] Nikolay IV bilan diplomatik aloqalarni oʻrnatgani bois Uljaytuga avval Nikolay deb ism qoʻyishdi<ref>{{Книга||автор=Roux, Jean-Paul.|часть=|заглавие=Histoire de l'Empire Mongol|издательство=Fayard|год=1993|pages=408|isbn=2213031649}}</ref>. Taxtga oʻtirishi (19-iyul 1304-yil)dan oldin Uljaytu '''Xarbanda''' («eshakning quli») taxallusi bilan tanilgan, u 1295-yilda [[islom]]ni qabul qilganida '''Xudobanda''' («Xudoning quli») deb oʻzgartirilgan. Avval islomning [[sunniylik]] mazhabini qabul qiladi, keyinchalik [[shialik]]ka oʻtadi. Biroq, elxonning shialikni davlat diniga aylantirishga urinishi Eron maʼnaviy va byurokratik zodagonlarining qattiq qarshiligiga uchradi. Uljaytu davrida diniy siyosatdagi yana bir o'zgarish shundaki, [[jizya]] yana musulmon boʻlmaganlarga yuklandi.
 
== Tashqi siyosati ==
[[Fayl:OljeituToPhilippeLeBel1305.jpg|thumb|left|150px|Uljaytuning Fransiya qiroli [[Fllip IV]] ga yoʻllagan maktubi, 1305-yil]]
Uljaytu [[Mamluklar davlati|Mamluklarga]] qarshi kurash hamda [[Shom|Suriyani]] zabt etish umidida Yevropa hukmdorlari bilan diplomatik aloqalarni saqlab qoldi. Elxon Yevropaga Buskarlo de Gizolfi boshchiligidagi elchilarni yubordi, u fransuz Filipp, ingliz Edvard va Papa Klement V ga elxon maktublar topshirdi. Biroq Uljaytu olib borgan muzokaralari avvalgi yillardagi  Abaqxon, Argʻunxon va Gʻozonxonlarning hukmronlik davridagi kabi amaliy natijalar bermadi.
 
1308-yilda Uljaytu [[turklar]]ga qarshi kurashda [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya]] imperatori Andronik II ga yordam berdi. U [[Onadoʻli|Kichik Osiyoga]] 30 ming askardan iborat moʻgʻul qoʻshinini yubordi<ref name="Ian2">I. Heath, ''Byzantine Armies: AD 1118—1461'', pp. 24-33.</ref>.
 
1304-1305-yillarda mamlukiylar hulokuiylarning [[Vassallik|vassali]] boʻlgan Kilikiya davlatiga hujum qilishdi, lekin tez orada Kichik Osiyodagi moʻgʻul garnizonlari u yerga yetib kelib, ularni magʻlub etishdi<ref>D’Ohsson, IV, 532.</ref>.
 
1312-yilda [[Damashq]] hukmdori Qora Sunqur (Marogʻani boshqarish topshirildi) va [[Tripoli]] hukmdori Oqqush Afram ([[Hamadon]]ni boshqarish yuklandi)lar Uljaytu tomonga oʻtdilar. Elxon Suriyadagi mamlukiylarga qarshi yurish qilishga qaror qildi. Qoʻshinlar oktabr oyida yoʻlga chiqishdi va 23-dekabrda Raxba shahriga yaqinlashishdi. Mudofaa moʻgʻullarga matonatli qarshilik koʻrsatdi hamda 1313-yil 26-yanvarda Uljayti qamalni  bekor qilganliklari bois<ref name="abubakr"/> hulokuiylar Suriyani zabt etish rejalaridan voz kechishga majbur boʻldilar.
 
1307-yilda koʻplab kichik yarim mustaqil hukmdorlar tomonidan boshqariladigan [[Gilon]] [[hulokuiylar davlati]] boshqaruviga oʻtdi. 1313-yilda elxon qoʻshinlari [[Afgʻoniston]] janubidagi Nikudariylar hududini egallab olishdi, bu esa Esanbuqa xonning ukasi [[Kebek]], surgun qilingan Nikudariy hukmdori Dovudxoʻja va [[Chigʻatoy]]ning chevarasi shahzoda Yasavur qoʻmondonligi ostidagi [[Chigʻatoylar|Chigʻatoy]] qoʻshinlarining hujumini keltirib chiqardi. Ular 1314-yilning yanvarida [[Amudaryo]]ni kesib oʻtib, [[Murgʻob]] daryosi yaqinidagi Hulokuiylarning Xurosondagi qoʻshinini ogʻir magʻlubiyatga uchratishdi va chekinayotgan dushmanni [[Hirot]] darvozasiga qadar taʼqib qilishdi. 18-fevral kuni Uljaytu oʻz qoʻshinining magʻlubiyati haqidagi xabarni olganidan soʻng, Sultaniyadan chiqib yurish boshlayotganida, dushman oʻz [[ulus]]i tomon chekindi. Bu orada shahzoda Yasavurni Kebek xiyonatda aybladi va Uljaytuning qoʻshinlari Chigʻatoylar bilan jangda Yasavurga yordam berish uchun Amudaryodan oʻtdilar. Yasavur elxon qoʻshinlari bilan Xurosonga qaytdi va Uljaytu unga Badgʻis yaylovini berdi.
Uljaytu Sulton 1316-yil 17-dekabr sanasida vafot etdi.
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 
== Adabiyotlar ==
* {{Книга|автор=Абу Бакр ал-Кутби ал-Ахари.|заглавие=Тарих-и шейх Увейс|ответственный=Пер. М. Д. Кязимова и В. З. Пириева|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Uvejs/text.phtml|место=Баку|издательство=Элм|год=1984|страницы=}}
* Письмо Олджейту французскому королю Филиппу IV Красивому // Альманах « Арабески истории». — М., 1996. — Т. 1, вып. 5: «Каспийский транзит». — С. 107—108. (недоступная ссылка)
* {{Книга|автор=Рашид ад-Дин.|заглавие=Сборник летописей|ссылка=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/R.phtml?id=2057|ответственный=Перевод А. К. Арендса|место=М.—Л.|издательство=Издательство АН СССР|год=1946|том=3|страницы=}}
* {{Книга|автор=Фасих Хавафи.|заглавие=Фасихов свод|ответственный=Пер. Д. Ю. Юсуповой|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Fasihi/frametext1.htm|место=Ташкент|издательство=Фан|год=1980|страницы=}}
* {{Книга|автор=Али-заде А. А.|заглавие=Социально-экономическая и политическая история Азербайджана XIII—XIV вв|ответственный=|серия=|ссылка=|место=Баку|издательство=Издательство АН Азербайджанской ССР|год=1956|страниц=422|тираж=}}
* {{Книга|заглавие=История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века|ссылка=http://farhang-alshia.narod.ru/karbin/histoir5.html#14|место=Л|издательство=Издательство Ленинградского университета|год=1958|страниц=390|страницы=|тираж=2250}}
* {{Книга|автор=Петрушевский, Илья Павлович|Петрушевский И. П.|заглавие=Землевладение и аграрные отношения в Иране XIII-XIV веков|ответственный=Отв. редактор академик И. А. Орбели|место=М.-Л.|издательство=Издательство Академии Наук СССР|год=1960|страницы=|страниц=492}}
* {{Книга|заглавие=The Cambridge history of Iran|ссылка=http://www.google.com/books?hl=ru&id=BxRwJUrnr20C&q=Oljeitu#v=snippet&q=Oljeitu&f=false|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=1968|том=5: The Saljuq and Mongol Periods|pages=|allpages=762|isbn=521 06936 X}}
 
[[Turkum:Hulokuiylar]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Uljaytu
Muhammad Xudobanda
ᠦᠯᠵᠡᠢᠲᠦ ᠺᠬᠠᠨ - اولجایتو

Yuan sulolasi elchilari Uljaytu huzurida, 1438-yil, Hofizi Abruning «Majmaʼat-tavorix» asarida ishlangan miniatura
Elxon
Oʻtmishdoshi Gʻozonxon
Davomchisi Abu Saʼid
Tugʻilishi 24-mart 1282-yil[1]
Vafoti 17-dekabr 1316-yil(1316-12-17)
(34 yoshda)
Sultoniya maqbarasi (Eron)
Otasi Arg‘unxon
Onasi Urukxotun
Dini Buddaviylik (1291-yilgacha)
Nasroniylik (1295-yil)
Islom sunniylik (1310-yilgacha)
umrining oxirigacha shialikni qabul qilgan[2]

Uljaytu (moʻgʻulcha: ᠦᠯᠵᠡᠢᠲᠦ ᠺᠬᠠᠨ Өлзийт; Oʻljaytu, Ulchaytu), musulmoncha ismi - Gʻiyosiddunyo vaddin Muhammad Xudobanda Uljaytu Sulton (forscha: غیاث الدنیا والدین محمد خدابنده اولجایتو سلطان‎‎) (1278-yil mart, 1280-yil mart yoki 1281-yil 24-mart tugʻilgan — 1316-yil 17-dekabrda vafot etgan) — Eron hulokuiylar elxoni (1304-1316), Argʻunxonning uchinchi oʻgʻli, Mahmud Gʻozonxonning ukasi va vorisi.

Ichki siyosat

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mamlakatni boshqarishda Uljaytu Gʻozonxonning islohotlarini davom ettirdi. U oʻtmishdoshining barcha qonunlarini tasdiqlovchi maxsus yorliq chiqardi. Gʻozonxon davridagi kabi Uljaytu hukmronligi paytida ham davlat ishlarida Rashiduddin devonidagi vazirlarning taʼsiri katta boʻlib qoldi. U hokimiyatdan chetlatishga uringan boshqa bir vazir Sa’diddin Savejiyning fitnalariga qarshi tura oldi. Natijada, Sa’diddin Savejiy va bir qancha aʼyonlari bilan birga davlat mablagʻlarini oʻzlashtirishda aylanib, 1312-yil 19-fevralda Bagʻdod[3] yaqinida qatl ettiradi. Vazir etib oʻrtoq-savdogar Tojiddin Alishoh Giloniy tayinlandi. 1314-yildagi ikki vazir oʻrtasida ziddiyatdan soʻng, Uljaytu ularning faoliyat sohalarini belgilab berdi. Rashiduddin markaziy va janubiy Forsdan Xuroson chegaralariga masʼul etib tayinlandi, Tojiddinga esa shimoliy-gʻarbiy Fors, Mesopotamiya va Kichik Osiyo mintaqalarini nazorat qilish tayinlandi.

Yangi poytaxt qurdirishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Uljaytu maqbarasi

1305-yilda Uljaytu Eronning shimoli-gʻarbiy qismi (hozirgi Zanjon ustoni)dagi Argʻun davrida qurilgan Sultoniya shahrining qurilishini qayta boshladi.Tez orada shahar hulokuiylarning yozgi poytaxtiga aylandi, Bagʻdod qishki poytaxti boʻlib qoldi. Elxon saroy a’yonlari yangi poytaxtni bezashda bir-biridan ustun turishga harakat qilishdi. Masalan, Rashiduddin oʻz mablagʻlari evaziga mingdan ortiq uyni qurdirdi. Shahar qurilishi 1313-yilga kelib yakunlandi; uni oʻrab turgan devor uzunligi taxminan 30 ming qadam edi. Shaharning asosiy meʼmoriy obidasi elxon Alishoh tomonidan qurilgan Uljaytu maqbarasi edi[4].

Dini

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1289-yilda Uljaytu nasroniy onasi Uruk Xotun choʻqintirdi. Argʻunxon papa Nikolay IV bilan diplomatik aloqalarni oʻrnatgani bois Uljaytuga avval Nikolay deb ism qoʻyishdi[5]. Taxtga oʻtirishi (19-iyul 1304-yil)dan oldin Uljaytu Xarbanda («eshakning quli») taxallusi bilan tanilgan, u 1295-yilda islomni qabul qilganida Xudobanda («Xudoning quli») deb oʻzgartirilgan. Avval islomning sunniylik mazhabini qabul qiladi, keyinchalik shialikka oʻtadi. Biroq, elxonning shialikni davlat diniga aylantirishga urinishi Eron maʼnaviy va byurokratik zodagonlarining qattiq qarshiligiga uchradi. Uljaytu davrida diniy siyosatdagi yana bir o'zgarish shundaki, jizya yana musulmon boʻlmaganlarga yuklandi.

Tashqi siyosati

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Uljaytuning Fransiya qiroli Fllip IV ga yoʻllagan maktubi, 1305-yil

Uljaytu Mamluklarga qarshi kurash hamda Suriyani zabt etish umidida Yevropa hukmdorlari bilan diplomatik aloqalarni saqlab qoldi. Elxon Yevropaga Buskarlo de Gizolfi boshchiligidagi elchilarni yubordi, u fransuz Filipp, ingliz Edvard va Papa Klement V ga elxon maktublar topshirdi. Biroq Uljaytu olib borgan muzokaralari avvalgi yillardagi Abaqxon, Argʻunxon va Gʻozonxonlarning hukmronlik davridagi kabi amaliy natijalar bermadi.

1308-yilda Uljaytu turklarga qarshi kurashda Vizantiya imperatori Andronik II ga yordam berdi. U Kichik Osiyoga 30 ming askardan iborat moʻgʻul qoʻshinini yubordi[6].

1304-1305-yillarda mamlukiylar hulokuiylarning vassali boʻlgan Kilikiya davlatiga hujum qilishdi, lekin tez orada Kichik Osiyodagi moʻgʻul garnizonlari u yerga yetib kelib, ularni magʻlub etishdi[7].

1312-yilda Damashq hukmdori Qora Sunqur (Marogʻani boshqarish topshirildi) va Tripoli hukmdori Oqqush Afram (Hamadonni boshqarish yuklandi)lar Uljaytu tomonga oʻtdilar. Elxon Suriyadagi mamlukiylarga qarshi yurish qilishga qaror qildi. Qoʻshinlar oktabr oyida yoʻlga chiqishdi va 23-dekabrda Raxba shahriga yaqinlashishdi. Mudofaa moʻgʻullarga matonatli qarshilik koʻrsatdi hamda 1313-yil 26-yanvarda Uljayti qamalni bekor qilganliklari bois[3] hulokuiylar Suriyani zabt etish rejalaridan voz kechishga majbur boʻldilar.

1307-yilda koʻplab kichik yarim mustaqil hukmdorlar tomonidan boshqariladigan Gilon hulokuiylar davlati boshqaruviga oʻtdi. 1313-yilda elxon qoʻshinlari Afgʻoniston janubidagi Nikudariylar hududini egallab olishdi, bu esa Esanbuqa xonning ukasi Kebek, surgun qilingan Nikudariy hukmdori Dovudxoʻja va Chigʻatoyning chevarasi shahzoda Yasavur qoʻmondonligi ostidagi Chigʻatoy qoʻshinlarining hujumini keltirib chiqardi. Ular 1314-yilning yanvarida Amudaryoni kesib oʻtib, Murgʻob daryosi yaqinidagi Hulokuiylarning Xurosondagi qoʻshinini ogʻir magʻlubiyatga uchratishdi va chekinayotgan dushmanni Hirot darvozasiga qadar taʼqib qilishdi. 18-fevral kuni Uljaytu oʻz qoʻshinining magʻlubiyati haqidagi xabarni olganidan soʻng, Sultaniyadan chiqib yurish boshlayotganida, dushman oʻz ulusi tomon chekindi. Bu orada shahzoda Yasavurni Kebek xiyonatda aybladi va Uljaytuning qoʻshinlari Chigʻatoylar bilan jangda Yasavurga yordam berish uchun Amudaryodan oʻtdilar. Yasavur elxon qoʻshinlari bilan Xurosonga qaytdi va Uljaytu unga Badgʻis yaylovini berdi. Uljaytu Sulton 1316-yil 17-dekabr sanasida vafot etdi.

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Komaroff, Linda. Beyond the Legacy of Genghis Khan, 2012 — 19-bet. ISBN 978-90-04-24340-8. 
  2. ↑ Hope 2016, s. 185.
  3. ↑ 3,0 3,1 Абу Бакр ал-Кутби ал-Ахари. „Тарих-и шейх Увейс. С. 101. Примечания 89, 90.“. Qaraldi: 2021-yil 12-sentyabr.
  4. ↑ „Сольтание“. 2021-yil 12-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 4-dekabr.
  5. ↑ Roux, Jean-Paul.. Histoire de l'Empire Mongol. Fayard, 1993 — 408-bet. ISBN 2213031649. 
  6. ↑ I. Heath, Byzantine Armies: AD 1118—1461, pp. 24-33.
  7. ↑ D’Ohsson, IV, 532.

Adabiyotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Абу Бакр ал-Кутби ал-Ахари.. Тарих-и шейх Увейс. Баку: Элм, 1984. 
  • Письмо Олджейту французскому королю Филиппу IV Красивому // Альманах « Арабески истории». — М., 1996. — Т. 1, вып. 5: «Каспийский транзит». — С. 107—108. (недоступная ссылка)
  • Рашид ад-Дин.. Сборник летописей. М.—Л.: Издательство АН СССР, 1946. 
  • Фасих Хавафи.. Фасихов свод. Ташкент: Фан, 1980. 
  • Али-заде А. А.. Социально-экономическая и политическая история Азербайджана XIII—XIV вв. Баку: Издательство АН Азербайджанской ССР, 1956. 
  • История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века, 2250 экз, Л: Издательство Ленинградского университета, 1958. 
  • Петрушевский, Илья Павлович. Землевладение и аграрные отношения в Иране XIII-XIV веков. М.-Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1960. 
  • The Cambridge history of Iran. Cambridge: Cambridge University Press, 1968. ISBN 521 06936 X. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/O%CA%BBljoytu?oldid=836363" dan olindi