Oʻzbek ismlari sahifasining manbasini koʻrish

[[Oʻzbeklar]]da hozirgi [[antroponimika|antroponimik]] model uch qismdan iborat: [[ism]], [[otaism]] va [[familiya]].

== Tarixi ==

=== Islomgacha boʻlgan davr ===
Oʻzbek ismlari tarixiy bosqichlarda sezilarli oʻzgarishlarga uchragan boʻlib, [[Islom|islomgacha]] boʻlgan davrda mobaynida [[Totemizm|totemistik]], [[Animizm|animistik]] tasavvurlar, qadimgi turxi xil aqidalar, udumlar bilan bogʻliq ismlar ustun boʻlgan<ref name=":0">{{Kitob manbasi |title=Oʻzbek ismlarining lingvistik tahlili |location=Toshkent |year=2023 |others=(Ilmiy risola) |author={{comment|X. Kadirova|Xulkaroy Kadirova}} |url=https://tsuull.uz/sites/default/files/1-uzbek_ismlari_risola.pdf}}</ref>. Bu davrda bolalarni „yovuz kuchlar“dan asrash maqsadi bilan bogʻliq ismlar qoʻyilgan{{sfn|Begmatov|2013|p=143}}.

=== Islomdan keyingi davr (XX asrgacha) ===
Oʻzbek ismlarining aksar qismi [[islom]]iy tushuncha va tasavvurlari bilan bogʻliq boʻlib, jumladan, [[Alloh]]ning sifatlarini ifodalovchi „[[Al-Asmo al-Husno]]“dan kelib chiqqan ismlarni oʻz ichida oladi{{sfn|Begmatov|2007|p=10}}. Bu davrda [[Islom|islomgacha]] boʻlgan [[Turkiy til|turkiy]] ismlarning bir qismi isteʼmoldan chiqqan, lekin shunga qaramay [[Turkiy til|turkiy]] ismlar anʼanaga koʻra qoʻllanishda davom etgan{{sfn|Begmatov|2013|p=148}}.
[[Chaqaloq|Chaqaloqlarga]] ism tanlash jarayoni [[islom dini]] talablariga asoslangan holda amalga oshirilgan: masalan, chaqaloqning qulogʻiga [[azon]] aytish va diniy maʼnoga ega ismlar qoʻyish kabi amaliyotlar joriy etilgan. Shu sababli, oʻzbek ismlari fondining muhim qismini asli [[arabcha]] boʻlgan va diniy maʼnoli ismlar tashkil etgan. Bu ismlar mahalliy aholi [[Musulmon|musulmonchilik]] urf-odatlariga rioya qila boshlagach, [[Oʻzbek tili|oʻzbek tiliga]] kirib kelgan. [[Arabcha]] diniy ismlarning bunchalik keng tarqalishi [[islom dini]] bolalarga ism qoʻyish boʻyicha oʻziga xos koʻrsatmalar va qoidalarga ega ekanligi bilan bogʻliq{{sfn|Begmatov|2013|p=191}}.
[[Islom|Islomga]] koʻra, [[Odam|insonni]] yaratgan, unga [[hayot]] baxsh etgan va [[Insoniyat|insoniyatning]] koʻpayib rivojlanishiga sharoit yaratuvchi yagona [[Alloh|Allohdir]]. Shuning uchun farzand ham Allohning inoyati deb qaralgan:

{{Q2|Iqtibos=[[Alloh]] har bir urgʻochining [[homila]]sini hamda [[bachadon]]lar nuqson yoki ziyoda qiladigan narsalarni biladir. Har bir narsa Uning huzurida oʻlchovlidir<ref>{{Veb manbasi |url=https://islom.uz/mano_tarjima/13 |sarlavha=Раъд сураси |qaralgan sana=2025-04-06 |nashriyot=Islom.uz |arxivsana=2025-02-17 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20250217080305/https://islom.uz/mano_tarjima/13 }}</ref>.|Asl matn={{Tasvirli Qurʼon|13|8}}|Muallif=[[Qurʼon]], [[Raʼd surasi|Raʼd surasi 8-oyat]]}}

Bu aqidaga asoslanib, [[musulmonlar]] farzandlarining taqdiri, rizqi, salomatligi va hayotini [[Alloh|Allohning]] ixtiyoriga bogʻlagan va undan madad kutgan. Bu umid va [[eʼtiqod]] chaqaloqlarga qoʻyilgan ismlarda oʻz aksini topgan{{sfn|Begmatov|2013|p=191}}.
[[Islom|Islomda]] ism qoʻyish boʻyicha aniq qoidalar mavjud boʻlib, ularga rioya qilish [[musulmonlar]] uchun majburiy sanalgan. Masalan, „Muosharot odobi“ asarida muallifi [[Olimat ul-Banot]] quyidagilarni yozgan:

{{Q2|Iqtibos=Bola dunyoga kelganda eng avval eshitgan tovushi [[Alloh taolo]]ning ismi bo‘lishi lozim. Shuning uchun uning qulogʻiga [[azon]] aytiladi. Undan so‘ng [[asal]] yoki boshqa narsa bilan boqa boshlanadi.<br/>Yettinchi kunda sochi olinib, sochi ogʻirligida [[kumush]] yoki [[oltin]] [[sadaqa]] beriladi. Shu kuni ism beradilar. Bo‘lajak ism yaxshi va taʼsirli bo‘lishi lozim. Shuning uchun bolaga beriladigan ismni chol-kampirlar emas, olim-[[imom]]lar saylab qo‘yadilar.|Muallif=[[Olimat ul-Banot]]|Izoh=„Muosharot odobi“ asaridan. Toshkent: Mehnat, 1991. 17–18-betlar}}

Bu kabi urf-odatlar [[Islom|islomdagi]] [[shariat]] qoidalari doirasida shakllangan{{sfn|Begmatov|2013|p=192}}.
Oʻzbek ismlari orasida [[Alloh]]ning „[[Al-Asmo al-Husno]]“dan kelib chiqqan ismlar muhim oʻrin tutgan boʻlsa-da, bu davr [[Turkiy til|turkiy]] va [[arabcha]] anʼanalarning oʻzaro uygʻunlashuvi bilan ham ajralib turadi. Natijada, oʻzbek onomastikasi [[islom]]iy taʼsir ostida rivojlanib, oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan{{sfn|Begmatov|2013|p=200}}.

=== Sovet davri ===
[[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet]] davrida oʻzbeklar, [[Sovet Ittifoqi|Sovet Ittifoqidagi]] boshqa xalqlar singari [[ruscha]] uch shaklli tizimni ([[familiya]], [[ism]] va sharif/otchestvo) qoʻllashga majbur qilingan (masalan, ''Tursunova Gulchehra Berdiyevna'' yoki ''Sharifov Tursun Toʻxtabayevich''). Shaxsiy hujjatlarda [[oʻzbekcha]] yozish uchun imkoniyat berilmagan va ismlar faqat [[Ruscha|ruschada]] qayd etilgan. Bu esa [[Oʻzbeklar|oʻzbeklarning]] ism-shariflari [[ruscha]] imlo qoidalariga muvofiq yozishga olib kelgan. Buning natijasida [[oʻzbekcha]] ismlarning oʻziga xosligi yoʻqolib, milliy talaffuz shakli buzilgan va notoʻgʻri shaklda qoʻllanishiga sabab boʻlgan. Shu davrda [[rus tili]] va undan olingan xorijiy ismlar, masalan, Klara, Svetlana, Marat, Telman kabi ismlar oʻzbek bolalariga qoʻyila boshlagan hamda ular „baynalmilal ismlar“ sifatida targʻib qilingan{{sfn|Begmatov|2013|p=19}}.

Bundan tashqari, Kolxozbek, Sovxozbek, Saylovboy, Maya, Leninjon, Komsomol kabi „sovetcha“ [[Mafkura|mafkuraviy]] ismlar paydo boʻlgan<ref name=":0" />. Milliy ismlar [[ruscha]] va boshqa xorijiy tillardan kelgan yangi ismlar bilan „rivojlantirilgan“ deb talqin qiligan, bu esa ijobiy jarayon sifatida koʻrsatilgan. Bu holat [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet]] siyosatining mafkuraviy maqsadlari bilan uygʻun boʻlib, oʻzbek [[Onomastika|onomastikasi]] „xalqaro ismlar fondi“ning paydo boʻlishi sifatida taʼriflangan{{sfn|Begmatov|2013|p=19}}.

Shu bilan birga, oʻzbek ismlari yangi nomlar bilan kengaygan (masalan, Uchqun, Yorqin, Inqilob va shu kabilar). Ikki qismli [[arabcha]] oʻzlashma ismlar qisqartirilib, bir qismi tushirilgan holda qoʻyilgan: masalan, Abduvohid – Vohid, Murodulla – Murod, Murodjon, Xayriniso – Xayri kabi shakllar ommalashgan. Ism tanlashda diniy unsurlardan koʻra estetik va ilmiy jihatlarga eʼtibor berish tendensiyasi kuchaygan. [[Sarvinoz]], [[Dilnavoz]], [[Gulyuz]], [[Gulchehra]], [[Goʻzal]], [[Muslima]], [[Donoxon]] kabi ismlar bu jarayonning namunalari boʻlgan. [[Qishloq]] va [[shahar]] aholisining ismga munosabati, shaxsiy hujjatlardagi rasmiy qaydlar tufayli ismlarning yozma va ogʻzaki shakllari asta-sekin bir meʼyorga tushgan{{sfn|Begmatov|2013|p=148}}.

=== Mustaqillikdan keyingi davr ===
Oʻzbekiston [[Oʻzbekiston Mustaqilligi kuni|mustaqillikka erishganidan]] keyin anʼanaviy va milliy ismlarga qaytish kuzatilgan<ref name=":0" />. Biroq, onomastika sohasida taniqli olim E. Begmatovning fikrlariga koʻra, bu jarayonda bolalarga „zamonaviy“ deb atalgan ismlarni izlash va ismlarning faqat chiroyli hamda ijobiy maʼnoga ega boʻlishini xohlash kabi tendensiyalar shakllangan{{sfn|Begmatov|2013|p=151}}:{{Q2|…[[Oʻzbek tili|oʻzbek tilida]] uzoq davrdan beri isteʼmolda boʻlib kelgan ismlarni „chiroyli“ va „xunuk“, „zamonaviy“ yoki „eskirgan nom“ kabi guruhlarga ajratishga sabab boʻlmoqda.|E. Begmatov}}

== Fonetik xususiyatlari ==
Oʻzbek ismlari asosan [[arabcha]], [[forscha]] va [[turkiy tillar]]dan olingan boʻlib, [[oʻzbek tili]]ning fonetik qoidalariga moslashgan. Bu jarayonda [[tovush]] almashinuvi, qisqarish yoki soddalashuv roʻy bergan. Masalan, „Xizr“ ismi oʻzbekcha „Xidir“ shakliga oʻtib, mahalliy talaffuzga moslashgan. Shuningdek, „Aziz“ ismi [[qadimgi turkiy tillar]]da „Z“ tovushi soʻz boshida kam uchragani uchun „Adiz“ sifatida talaffuz qilingan. Hozirgi [[oʻzbek tili]]da esa „Aziz“ shakli keng tarqalgan. Bu oʻzgarishlar oʻzbek tili xususiyatlari va ijtimoiy muhit taʼsiridan kelib chiqqan<ref name=":0" />.

[[Turkiy xalqlar|Turkiy xalqlarning]] aksariyatida, jumladan, [[Oʻzbeklar|oʻzbeklarda]] ham bir oila yoki yaqin qarindoshlarning farzandlariga tovush jihatidan bir-biriga yaqin, ohangdosh, „uyqash“ („qofiyadosh“) ismlar qoʻyish anʼanasi mavjud (masalan, ''Norboʻta'', ''Begboʻta''){{sfn|Begmatov|2013|p=26}}.

[[Turkiy xalqlar]]da ism qoʻyishda odatiy qoidalar bilan birga boshqa sabablar ham bor. Tilshunos [[Anvar Omonturdiyev|Anvar Omonturdiyevning]] aytishicha, [[Alloh]] va [[paygʻambar]]larning ismi qoʻyilgan bolalar tez-tez [[kasallik|kasal]] boʻlib qolaversa, ismi ogʻir deb oʻzgartiriladi. Agar oilada [[chaqaloq]]lar yashab ketavermasa, keyingi bolaga ([[jins]]idan qatʼiy nazar) [[Oʻlmas]], [[Tursun]], [[Turgʻun]], [[Boʻri (ism)|Boʻri]], [[Arslon (ism)|Arslon]] ismlari kabi yomon koʻzlardan asrovchi, balo-qazolardan saqlovchi turli xil „himoyalovchi“ ismlar qoʻyiladi<ref name=":0" />.

== Xoslovchi vositalar ==
Oʻzbek [[Antroponimika|antroponimiyasida]] bir soʻzdan (appelyativdan) kelib chiqqan ismning ham [[Erkak|erkaklar]], ham [[Ayol|ayollar]] uchun ishlatilishi tez-tez kuzatiladi<ref name=":0" />. Biroq, bunday ismlar koʻpincha [[Antroponimika|antroponimik]] belgilovchilar yoki qoʻshimchalar yordamida xoslanadi. Bu quyidagicha amalga oshiriladi{{sfn|Begmatov|2013|p=123}}:
{| class="wikitable"
|+Nomni ismlarga xoslovchi vositalar
!Erkaklar ismi uchun
!Misol
!Ayollar ismi uchun
!Misol
|-
| ''-boy (-voy)''
|Yoʻldosh<u>boy</u>, Kenja<u>boy</u>, Koʻkan<u>boy</u>
| ''-a''
|Ikrom<u>a</u>, Komil<u>a</u>, Karim<u>a</u>, Latif<u>a</u>, Malik<u>a</u>
|-
| ''-jon, (-chon)''
|Ilhom<u>jon</u>, Karim<u>jon</u>
| ''-ya (-iya)''
|Soli<u>ya</u>, Nur<u>iya</u>, Ilhom<u>iya</u>, Ilm<u>iya</u>, Siddiq<u>iya</u>, Soʻfi<u>ya</u>
|-
| ''-bek (-beg)''
|Izzat<u>bek</u>, Karim<u>bek</u>, Lochin<u>bek</u>, Tilla<u>bek</u>
| ''-beka // -bika''
|Izzat<u>beka,</u> Ilim<u>beka</u>, Iris<u>beka</u>, Karim<u>beka</u>, Koʻch<u>beka</u>, Tilla<u>beka</u>
|-
| ''-begim''
|Sora<u>begim</u>, Sulton<u>begim</u>
| ''-bibi (-bi)''
|Niyat<u>bibi</u>, Iris<u>bibi</u>, Tilla<u>bibi</u>, Sulton<u>bibi</u>
|-
| ''-toy''
|Iris<u>toy</u>, Sobir<u>toy</u>, Sogʻin<u>toy</u>
| ''-bibish (-buvish)''
|Nurli<u>buvish</u>, Xol<u>bibish</u>
|-
| ''-xon (-qon)''
|Sodir<u>xon</u>, Muxtor<u>xon</u>, Azim<u>xon</u>
| ''-bonu''
|Orzi<u>bonu</u>, Ixlos<u>bonu</u>, Malika<u>bonu</u>, Suyun<u>bonu</u>
|-
| ''-qul''
|Ilash<u>qul</u>, Iris<u>qul</u>, Karim<u>qul</u>, Tursun<u>qul</u>, Malla<u>qul</u>, Suyar<u>qul</u>
| ''-buv (-bu)''
|Ikrom<u>bu</u>, Iris<u>bu</u>, Yoʻldosh<u>bu</u>, Katta<u>buv</u>, Kanva<u>buvi</u>, Lochin<u>bu</u>, Soat<u>bu</u>, Tosh<u>bu</u>
|-
| ''-iy''
|Ilm<u>iy</u>
| ''-momo''
|Safar<u>momo</u>, Tursun<u>momo</u>
|-
| ''-zod // -zoda''
|Toji<u>zoda</u>, Soʻfi<u>zoda</u>
| ''-nisa // -niso''
|Lutfi<u>niso</u>, Hayri<u>niso</u>, Suydi<u>niso</u>, Tilla<u>niso</u>, Toji<u>niso</u>
|-
| ''-ulla''
|Inoyat<u>ulla</u>
| ''-poshsha (-pochcha)''
|Sulton<u>poshsha</u>
|-
| ''-mirza // -mirzo''
|Koʻch<u>mirza</u>, Soli<u>mirza</u>
| ''-oy (-oyim)''
|Koʻkan<u>oy</u>, Soat<u>oy</u>, Soqin<u>oy</u>, Tong<u>oy</u>
|-
| ''-pochcha (aka maʼnosida)''
|Karim<u>pochcha</u>, Turdi<u>poshsha</u>, Berdi<u>pochcha</u>
| ''-xon''
|Ilash<u>xon</u>, Soʻlmas<u>xon</u>, Nusrat<u>xon</u>, Shuhrat<u>xon</u>
|-
| ''-bachcha (-vachcha)''
|Boy<u>vachcha</u>, Xoʻja<u>vachcha</u>, Mulla<u>bachcha</u>
| ''-banot''
|Izzat<u>banot</u>, Toji<u>banot</u>
|-
|
|
| ''-gul''
|Kenja<u>gul</u>, Meng<u>gul</u>, Sohib<u>gul</u>, Toji<u>gul</u>, Tong<u>gul</u>
|}
Yuqoridagi vositalar ism egasining qaysi jinsga mansubligini aniq koʻrsatib beradi.

== Tanqidlar ==
Oʻzbek ismlari boʻyicha olimlar va jamoatchilik orasida bir qator tanqidlar mavjud. Masalan, „Itolmas“ yoki „Qoʻybolmas“ kabi ismlar shaxsning [[Psixika|psixikasiga]] zarar yetkazishi mumkin, deb hisoblashadi. Shu bilan birga, „Muhammad“ kabi ismlarning haddan tashqari koʻp variantlari (Mad, Mahamat, Mahmad, Mahma, Mahmat, Mamad, Mam, Maman, Mamat, Ma, Mat) hujjatlarda chalkashlikka olib kelishi tanqid qilinadi<ref name=":0" />.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{Kitob manbasi |title=Oʻzbek ismlari maʼnosi |author={{Comment|E. A. Begmatov|Ernst Azim oʻgʻli Begmatov}} |year=2007 |publisher="Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti |pages=608 |location=Toshkent |series=2-nashri |others=(Izohli lugʻat) |url=https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/03/Ozbek-ismlari-manosi.%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2.pdf |origdate=1998 |isbn=978-9943-07-003-5|ref=Begmatov}}
* {{Kitob manbasi|title=Oʻzbek tili antroponimikasi |url=https://www.ziyouz.com/books/uzbek_adabiy_tili/Ernst%20Begmatov.%20O'zbek%20tili%20antroponimikasi.pdf |year=2013 |author={{Comment|E. A. Begmatov|Ernst Azim oʻgʻli Begmatov}} |publisher=Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi „Fan“ nashriyoti |location=Toshkent |isbn=978-9943-19-250-8 |pages=264 |editor=M. Sodiqova|ref=Begmatov}}



{{stub}}
{{Oʻzbeklar}}

[[Turkum:Oʻzbeklar]]
[[Turkum:Oʻzbekcha ismlar]]
[[Turkum:Oʻzbekiston tarixi]]