Oʻzbek ulusi
Ўзбек улуси — Дашти Қипчоқнинг шарқий қисми (Жанубий Ғарбий Сибир)да Абулхайрхон асос солган (1428) давлат ва унинг аҳолиси.
Ўзбек этнонимининг келиб чиқиши тўғрисида бир нечта таҳминлар мавжуд. Шахсий исм сифатида ўзбек сўзининг биринчи эслатилиши ХИИ асрга тўғри келади. Ўзбек сўзи Туркий қабилалари орасида Мовароуннаҳрда ХИИИ аср мўғуллар келгунига қадар пайдо бўлган.
ХИИ аср араб тарихчиси Усома ибн Мунқиз „Таълим китобида“ Салжуқийлар даврида 1115-1116-йилдаги йўлбошловчиларидан бири амир Ўзбек деган Мосул ҳукмдори бўлганлигини таъкидлайди[1].
1221-йилда Афғонистондаги Хоразмшоҳ Жалол ад-дин Мангуберди қўшинларининг этакчиларидан бири Жаҳон Пахлавон Ўзбек Тайи эди.[2]
Тарихчи Мутал Эрматов ўзбек сўзи „Ўзлар“ уруғи номидан келиб чиққан деб тахмин қилган қилган [3]
Тарих фанлари доктори, профессор Р. Г. Мукминова ўзбекларнинг этник исмини Ўзбек хон номи билан боғлашга қарши қўшимча далиллар келтирган. Шарофиддин Али Яздий Ўзбек хон давридан анча олдин 1289-йилги воқеалар ҳақида хабар бериб, Табриз вилоятидаги ўзбек қўшинларининг юришини эслатиб ўтади.[4]
Бошқа тарихчиларнинг фикрича, ХИВ асрнинг 60чи йилларида, Дашти қипчоқ ҳудудида ўзбеклар деб номланган кўчманчи туркий қабилаларининг иттифоқи тузилди. ХИВ асрнинг 60-йилларида „ўзбек“ этноними шарқий Дашт-и-Қипчоқнинг бутун туркий аҳолиси учун жамоавий номга айланди. „Ўзбек“ этноними Амир Темур даврида Мовароуннаҳрга кириб келган. Буюк шоир Алишер Навоий (1441-1501) ёзган асарларида „ўзбек“ этнонимини Хуросон ва Мовароуннаҳрда тилга олган[5].
Пойтахти — Чимги-Тура (ҳозирги Тура) шаҳри 1428—46 йилларда Ўзбек улусига Орол денгизининг шим. қирғоқларидан то Иртиш дарёсининг ўрта оқимларигача, шарқда Сарису ва Чу дарёларидан ғарбда Ёйиқ (Урал) дарёсининг сўл соҳилларигача бўлган ерлар қараган. Ўзбек улуси уруғқабилачилик муносабатлари асосида барпо этилган. 1431—46 йилларда Абулхайрхон Жўжихон наслидан бўлган кўпгина султонлар (Ибоқхон, Бурка Султон, Жонибек, Герайхон, Мустафохон)нинг айирмачилик ҳаракатларига барҳам бериш учун кураш олиб борган.
ХВасрнинг 30-йилларида Олтин Ўрда, Ок Ўрда, Мўъулистон ва Темурийлар салтанатида ички низолар кучайиб кетганидан фойдаланиб Абулхайрхон Ўзбек улуси таркибига ҳозирги Марказий ва Шарқий Қозоғистон ерларини, Сирдарё бўйидаги Сиғноқ, Оққўрғон, Арқуқ, Ўзган, Сузоқ шаҳрилари ва Хоразм вилоятини қўшиб олган (1431—35). 1447-йил Ўзбек улусининг пойтахти Турадан Сиғноққа кўчирилган. Натижада Ўзбек улуси темурийларнинг ён қўшнисига айланган. Деҳқончилик ва ҳунармандчилик маҳсулотларига бўлган эҳтиёж уларни ҳар йили Мовароуннаҳрга ҳужум қилишига сабаб бўлган. Шунингдек, Ўзбек улуси темурийларнинг ўзаро курашларига аралаша бошлаган. Мас, Абулхайрхон Абу Саид мирзонинг Самарқанд тахтини эгаллашига (1451) ва Улуғбекнинг набираси Муҳаммад Жўгийнинг тожтахт учун курашига (1459—60) ёрдам берган. Темурийлардан Султон Ҳусайн Бойқаро, Атоуддавла, Манучеҳр мирзолар Абулхайрхондан ёрдам сўраганлар. Абулхайрхон вафоти (1468)дан сўнг Ўзбек улуси ўзаро ички низолар натижасида инқирозга учраган.
Абулхайрхон ўрнига тахтга ўтирган ўғли Ҳайдархон даврида Ибоқхон, Бурка Султон, Жонибек, Герайхон, манғит амирларидан Ёмғурчи ва Мусо Мирзолар Олтин Ўрда хони Аҳмадхон билан иттифоқ тузиб, Ҳайдархонга қарши кураш олиб бориб, ғалабага эришганлар. Ҳайдархон қатл этилган. Ибоқхон ва унинг иттифоқчилари Абулхайрхоннинг қариндошуруғларини ва тарафдорларини қирғин қилишган. Ундан фақат Муҳаммад Шайбонийхон, унинг укаси Маҳмуд Султон, Абулхайрхоннинг ўғиллари Суюнчхўжахон ва Кўчкунчихон, Бахтиёр Султоннинг ўғли Маҳдий Султон, Ҳамза Султон ва баъзи бекларгина қочиб қутулган, холос.
Ўзбек улуси аҳолиси чорвачилик ва деҳқончилик билан шуғулланган (қаранг: Дашти Қипчоқ ўзбеклари).
Манбалар
- ↑ Усама ибн Мункиз. Книга назидания. пер. Ю. И. Крачковского. М. Изд-во восточной литератури, 1958, c.134
- ↑ Шихаб аддин Мухаммад ан-Насави. Жизнеописаниэ султана Джалаладдина Манкбурни. Изданиэ крит. текста, перевод с арабского, предисловиэ, комментарий, примечания и указатели З. М. Буниятова. М.., 1996, c.259
- ↑ Эрматов М., Этногенез и формированиэ предков узбекского народа. Ташкент: Узбекистан, 1968
- ↑ Историиа народов Узбекистана, ИИИ, Тошкент, 1993, 39-бет
- ↑ Алишер Навоий. Мукаммал асарлар тўплами. Йигирма томлик. Ўн биринчи том. Хамса. Садди Искандарий. — Тошкент, 1993. 189 бет
Адабиётлар
- Султанов Т. И., Чингиз-кҳан и чингизидй. Судба и власт. Москва, 2006.
- Трепавлов В. В. История Ногайской Ордй. Москва, 2002.
- Акҳмедов Б., Государство кочевйкҳ узбеков. Москва: Восточная литература, 1965.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |