Oʻzbekiston: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Oʻzbekiston | Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | ||
# | {{Maʼnolari|Oʻzbekiston (maʼnolari)}} | ||
{{Oʻzbekiston info}} | |||
'''Oʻzbekiston''' (rasman: '''Oʻzbekiston Respublikasi''') — [[Markaziy Osiyo]]ning markaziy qismida joylashgan [[mamlakat]]. Poytaxti — [[Toshkent]] shahri. Davlat tili — [[oʻzbek tili]]. Maydoni — 448 978 km{{sup|2}}<ref name="Сведения о Республике Узбекистан" />. Hozir mamlakatning umumiy aholisi soni 38 107 166 kishi <ref>{{veb manbasi |title=Ўзбекистон аҳолиси 38 миллион кишига етди |url=https://vaqt.uz/2025/08/28/ozbekiston-aholisi-38-million-kishiga-etdi/ |website=www.vaqt.uz |accessdate=28-avgust 2025-yil }}{{Oʻlikhavola|date=yanvar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Pul birligi — [[soʻm]]. Oʻzbekiston Respublikasi hududi 12 ta [[Viloyatlar|viloyat]], [[Toshkent|Toshkent shahri]] va [[Qoraqalpogʻiston|Qoraqalpogʻiston Respublikasidan]] iboratdir, shuningdek, u mustaqil, demokratik, dunyoviy va konstitutsiyaviy davlat hisoblanadi. Ammo, nodavlat tashkilotlar Oʻzbekistonni „fuqarolik huquqlari cheklangan [[Avtoritarizm|avtoritar]] davlat“ deb taʼriflaganlar<ref>{{veb manbasi |title=2008 Country Reports on Human Rights Practices |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2008/sca/119143.htm |website=ARCHIVED |accessdate=6-aprel 2024-yil}}</ref>. Oʻzbekiston [[Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi|MDH]], [[Birlashgan millatlar tashkiloti|BMT]], [[YXHT]] va [[Shanxay Hamkorlik Tashkiloti|SHHT]] aʼzosidir. Oʻzbekiston berk hududda yaʼni qirgʻoqqa ega boʻlmagan besh mamlakat bilan, yaʼni: shimoldan [[Qozogʻiston]]; shimoli-sharqdan [[Qirgʻiziston]]; janubi-sharqdan [[Tojikiston]]; janubdan [[Afgʻoniston]]; va janubi-gʻarbiy qismida [[Turkmaniston]] bilan chegaradosh. | |||
Oʻzbekiston iqtisodiyoti [[Bozor iqtisodiyotiga oʻtish|bozor iqtisodiyoti]]ga bosqichma-bosqich oʻtadi, tashqi savdo siyosati import oʻrnini bosishga asoslangan. 2017-yil sentyabridan boshlab mamlakat valyutasi bozor kursi boʻyicha toʻliq konvertatsiya qilinmoqda. Oʻzbekiston [[paxta]] tolasini ishlab chiqaruvchi va eksport qiluvchi yirik taʼminotchi davlatdir. Mamlakatda, shuningdek, dunyodagi eng yirik oltin konlari mavjud. Sovet davridagi ulkan energiya ishlab chiqarish qurilmalari va [[tabiiy gaz]]ni yetkazib berish bilan Oʻzbekiston Markaziy Osiyodagi eng yirik elektr ishlab chiqaruvchisi boʻldi. | |||
== Oʻzbek soʻzining kelib chiqishi == | |||
Oʻzbek etnonimining kelib chiqishi toʻgʻrisida bir nechta tahminlar mavjud. Shaxsiy ism sifatida oʻzbek soʻzining birinchi eslatilishi XII asrga toʻgʻri keladi. Oʻzbek soʻzi turkiy qabilalari orasida [[Movarounnahr]]da XIII asrda moʻgʻullar kelguniga qadar paydo boʻlgan. XII asr arab tarixchisi [[Usoma Ibn Munqiz]] „Taʼlim kitobida“ [[Saljuqiylar|Saljuqiylar davrida]] 1115–1116-yildagi yoʻlboshlovchilaridan biri amir Oʻzbek degan [[Mosul]] hukmdori boʻlganligini taʼkidlaydi<ref>''Usama ibn Munkiz''. Kniga nazidaniya. per. Yu. I. Krachkovskogo. M. Izd-vo vostochnoy literaturi, 1958, c.134</ref>. Tarixchi [[Rashiduddin]]ning yozishicha, [[Tabriz]]da hukmronlik qilgan Ildegiziylar sulolasining soʻnggi vakili Oʻzbek Muzaffar (1210–1225) boʻlgan<ref>''Rashid ad-din''. Sbornik letopisey. T.1., kn.1. M., 1952</ref>, 1221-yilda [[Afg'oniston|Afgʻonistondagi]] Xorazmshoh [[Jaloliddin Manguberdi|Jaloliddin]] qoʻshinlarining yetakchilaridan biri Jahon Paxlavon Oʻzbek Tayi edi<ref>''Shixab addin Muxammad an-Nasavi.'' Jizneopisanie sultana Djalaladdina Mankburni. Izdanie krit. teksta, perevod s arabskogo, predislovie, kommentariy, primechaniya i ukazateli Z. M. Buniyatova. M.., 1996, c.259</ref>. | |||
Tarixchi Mutal Ermatov: „Oʻzbek soʻzi „Oʻzlar“ urugʻi nomidan kelib chiqqan“, — deb taxmin qilgan<ref>Ermatov M., Etnogenez i formirovanie predkov uzbekskogo naroda. Tashkent: Uzbekistan, 1968</ref>. Tarix fanlari doktori, professor R. G. Mukminova oʻzbeklarning etnik ismini Oʻzbek Xon nomi bilan bogʻlashga qarshi qoʻshimcha dalillar keltirgan. Sharofiddin Ali Yazdiy Oʻzbek Xon davridan ancha oldin 1289-yilgi voqealar haqida xabar berib, [[Tabriz]] viloyatidagi oʻzbek qoʻshinlarining reydini eslatib oʻtadi<ref>Istoriia narodov Uzbekistana, III, Toshkent, 1993, 39-bet</ref>. | |||
Boshqa tarixchilarning fikricha, XIV asrning 60-yillarida, [[Dashti qipchoq]] hududida oʻzbeklar deb nomlangan koʻchmanchi turkiy qabilalarining ittifoqi tuzildi. XIV asrning 60-yillarida „oʻzbek“ etnonimi sharqiy Dashti qipchoqning butun turkiy aholisi uchun jamoaviy nomga aylandi. „<nowiki/>[[Oʻzbek]]<nowiki/>“ etnonimi [[Amir Temur]] davrida [[Movarounnahr]]ga kirib kelgan. [[Alisher Navoiy]] (1441–1501) yozgan asarlarida „oʻzbek“ etnonimini [[Xuroson]] va [[Movarounnahr]]da tilga olgan<ref>Alisher Navoiy. Mukammal asarlar toʻplami. Yigirma tomlik. Oʻn birinchi tom. Xamsa. Saddi Iskandariy. – Toshkent, 1993. 189 bet</ref>. | |||
== Tarixi == | |||
{{asosiy|Oʻzbekiston tarixi}}Bugungi kunda Oʻzbekiston nomi bilan tanilgan hudud oldin [[Movarounnahr]], Soʻgʻdiyona hamda Buxoro xonligi nomlari bilan ham tanilgan. XIV asrda ushbu mintaqada [[Amir Temur]] dunyoga kelgan va [[Temuriylar imperiyasi|oʻz saltanatining]] markaziy qismiga aylantirgan. Amir Temur davrida ushbu hudud [[Qora dengiz]]dan [[Arabiston dengizi]]ga va Hindistonning [[Dehli]] shahriga qadar choʻzilgan imperiyaning poytaxtiga aylangan. | |||
[[Markaziy Osiyo]]<nowiki/>da birinchi boʻlib oʻrnashgan odamlar [[Skiflar]] boʻlib, ular bugungi Oʻzbekiston hududining shimolida joylashgan dashtlardan tahminan miloddan avvalgi birinchi mingyillikda koʻchib kelishgan. Ushbu koʻchmanchilar hududga kelib, daryolar vodiylarida keng qamrovli sugʻorish tizimlarini barpo etishgan<ref name=":0">{{Kitob manbasi |title=Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, and Uzbekistan: Country Studies |year=1997 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |location=Washington, DC |editor=Glenn E. Curtis |chapter=Uzbekistan |author=Lubin, Nancy |isbn=9780844409382 |url=https://archive.org/details/kazakstankyrgyzs00curt_0 |page=385–6}}</ref>. Aynan shu davrdan boshlab [[Buxoro]] va [[Samarqand]] kabi shaharlar maʼmuriy markazlar va madaniyat oʻchoqlari sifatida paydo boʻla boshladi<ref name=":0" />. Miloddan avvalgi V asrga kelib hudud Baqtriya, [[Soʻgʻd]] va [[Toxariston]] davlatlari qoʻli ostida edi<ref name=":0" />. | |||
Sharqiy Osiyo va Gʻarb orasida savdo aloqalari rivojlanar ekan, Movarounnahr hududidagi shaharlar va qishloqlar ushbu savdo aloqalarida muhim ahamiyat kasb eta boshladi va ushbu savdo munosabatlarida badavlat soʻgʻd savdogarlarining roli katta boʻlgan. Keyinchalik [[Buyuk Ipak yoʻli]] nomi bilan tanilgan ushbu savdo yoʻlida joylashgan Buxoro va Samarqand kabi shaharlar oxir-oqibatda oʻta badavlat shaharlarga aylandi va Movarounnahrning oʻzi esa Antik davrning eng taʼsirli va qudratli hududlaridan biriga aylandi<ref name=":0" />. | |||
Miloddan avvalgi 327-yilda [[Aleksandr|Makedoniyalik Aleksandr]] [[Ahamoniylar davlati|Ahamoniylar saltanatini]] istilo qiladi va bu paytda bugungi Oʻzbekiston hududida joylashgan Soʻgʻd va Baqtriya Ahamoniylar davlati qulashi bilan Aleksandr imperiyasi tarkibiga kiradi. Xalq istiloga qarshi chiqadi va Aleksandr qoʻshini imperiyaning shimoliy hududlarida (keyinchalik [[Yunon-Baqtriya podsholigi]] sifatida tanilgan) qiyinchiliklarga uchraydi. Yunon-Baqtriya davlati keyinchalik qulab, oʻrniga miloddan avvalgi I asrda [[Kushon podsholigi|Kushonlar davlati]] yuzaga keladi va saltanat tuzilib, Oʻrta Osiyo va Hindistonning bir qismi ham qoʻshilib olinadi. Kushonlar davrida [[Buddizm]] ham hududda tarqalishni boshlaydi. Ushbu davrdan keyin bir necha asrlar davomida Oʻzbekiston hududi [[Parfiya]] va [[Sosoniylar|Sosoniylar imperiyalari]] qoʻli ostida boʻladi va undan keyin hududda turkiy va [[Koʻkturklar|koʻkturk]] xalqlari tomonidan tuzilgan davlatlar hukmronligi oʻrnatiladi. | |||
[[Arab xalifaligi]]ning VII asrdan boshlangan hujumlari oqibatida [[arablar]] Oʻzbekiston hududiga [[Islom|Islom dinini]] olib kirishdi. Ayni shu davrda Islom koʻchmanchi turkiy qabilalar orasida ham tarqala boshladi. | |||
XVIII asrda hududning, yaʼni [[Sirdaryo]] va [[Amudaryo]] oraligʻining Arab xalifaligi ([[Qutayba ibn Muslim]]) tomonidan istilo qilinishidan koʻp oʻtmasdan Movarounnahr Islom madaniyatining markaziy nuqtasiga aylandi. | |||
IX-X asrlarda Movarounnahr [[Somoniylar davlati]]ning markaziga aylandi. X asrdan boshlab hududda turkiy [[Qoraxoniylar davlati]]ning, shuningdek ularning ittifoqchilari [[Saljuqiylar imperiyasi|Saljuqiylarning]] mavqei kuchaya boshladi<ref>{{Kitob manbasi |title=History of civilizations of Central Asia. Vol. 4.1 The age of achievement: A.D. 750 to the end of the fifteenth century, pt. 1, the historical, social and economic setting |year=1998 |author=Davidovich, E.A. |chapter=The Karakhanids (Chapter 6) |editor=M.S. Asimov; Clifford Edmund Bosworth |publisher=UNESCO Publishing |pages=119–44 |isbn=92-3-103467-7}}</ref>. | |||
XIII asrdagi [[Chingizxon]] boshchiligidagi [[Moʻgʻullar istilosi|moʻgʻul istilosi]] hududda misli koʻrilmagan oʻzgarishlarga va vayronagarchilikka sabab boʻldi. Buxoro, Samarqand, [[Koʻhna Urganch|Urganch]] va boshqa shaharlarning egallanishi oqibatida ommaviy qatliomlar sodir etildi. [[Xorazmshohlar davlati]]ning baʼzi qismlari butkul vayron qilindi. | |||
Chingizxonning 1227-yilda vafot etishi bilan [[Moʻgʻullar davlati|Moʻgʻullar saltanati]] uning toʻrt oʻgʻillari va qarindoshlari orasida boʻlib olindi. Saltanatning parchalanib ketish xavfi mavjud boʻlsada, bir necha avlod davomida hukmdorlar tartib va anʼanaga koʻra almashdi va Movarounnahr ustidan nazorat Chingizxonning ikkinchi oʻgʻli [[Chigʻatoy|Chigʻatoy xonning]] bevosita zurriyodlari va avlodlari qoʻlida qoldi. Chigʻatoy xonligi davridagi hukmdorlarning tartibli almashishi, ichki osoyishtalik va farovonlik Moʻgʻullar saltanatining ham kuchli va uyushgan davlat sifatida saqlanib qolishiga sabab boʻldi<ref name=":1">{{Kitob manbasi |title=Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, and Uzbekistan: Country Studies |author=Lubin, Nancy |year=1997 |chapter=Uzbekistan |editor=Glenn E. Curtis |location=Washington, DC |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |isbn=9780844409382 |page=389–90 |url=https://archive.org/details/kazakstankyrgyzs00curt_0}}</ref>. | |||
Lekin XIV asr boshlarida Moʻgʻullar davlatining parchalanishi bilan Chigʻatoy xonligida ham turli beklar va qabilar sardorlarining hokimiyat uchun kurashi boshlandi. Shunday beklardan biri boʻlmish Temur ushbu talashuv-tortishuvlar bilan toʻlgan 1380-yillarda maydonga chiqadi va Movarounnahr ustidan toʻla nazorat oʻrnatadi<ref>{{Kitob manbasi |title=The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna |author=Sicker, Martin |year=2000 |publisher=Greenwood Publishing Group |page=154 |isbn=0-275-96892-8 |url=https://books.google.co.uz/books?id=v3AdA-Ogl34C&pg=PA154&redir_esc=y}}</ref>. Garchi Chingizxon avlodidan boʻlmasada, Temur Movarounnahrning amaldagi hukmdoriga aylandi (shu sababli ham Amir unvonini olgan) va keyinchalik Markaziy Osiyo gʻarbi, [[Eron tarixi|Eron]], [[Kavkaz]], [[Mesopotamiya]], [[Kichik Osiyo yarim oroli|Kichik Osiyo]] va Orol dengizining janubidagi dashtlarni birlashtirdi. Amir Temur hozirgi Rossiya hududlariga ham yurishlar uyushtirgan boʻlib, 1405-yil fevral oyida Xitoyga yurish davomida vafot etadi<ref name=":1" />. Amir Temur ham oʻzining qattiqqoʻlligi va bosib olgan shaharlarida amalga oshirgan qatliomlari bilan tanilgan<ref>{{Kitob manbasi |title=Dictionary of Genocide: A-L |author=Totten, Samuel and Bartrop, Paul Robert |year=2008 |publisher=ABC-CLIO |page=422 |isbn=0313346429 |url=https://books.google.co.uz/books?id=rgGA91skoP4C&redir_esc=y}}</ref>. | |||
Amir Temur turli-tuman shahar va davlatlardagi sanʼatkorlar, olimlar va meʼmorlarni oʻz poytaxti [[Samarqand]]ga taklif qiladi va shu orqali Movarounnahrdagi soʻnggi madaniy uygʻonish va yuksalishga turtki beradi. Temur va uning avlodlari davrida Samarqand va boshqa shaharlarda turli-tuman diniy va madaniy binolar, hashamatli saroylar barpo etilgan. | |||
Amir Temur shuningdek [[Hindiston]]<ref>{{Kitob manbasi |title=Medical Links between India & Uzbekistan in Medieval Times |author=Hakim Syed Zillur Rahman}}</ref><ref>{{Kitob manbasi |title=Historical and Cultural Links between India & Uzbekistan |publisher=Khuda Bakhsh Oriental Library |location=Patna |pages=353–381}}</ref>, [[Eron]], [[Mesopotamiya]] va boshqa hududlardagi turli-tuman tabiblar orasidagi aloqalarni yoʻlga qoʻyadi, tabiblar, olim va sanʼatkorlar oʻzaro hamkorlik qilishi, tajriba almashishi jarayoni boshlanadi. Amir Temurning nabirasi [[Mirzo Ulugʻbek]] jahon tarixidagi eng birinchi buyuk [[astronom]]lardan biri boʻlgan. Aynan Temuriylar davrida turkiy tillarning Chigʻatoy lahjasi Movarounnahrda badiiy maqomga ega boʻldi. [[Alisher Navoiy]] ushbu tilda ijod qilgan eng buyuk shoir boʻlib, u XV asr ikkinchi yarmida asosan [[Hirot]]da (bugungi Afgʻonistonning shimoli-gʻarbi) istiqomat qilgan<ref name=":1" />. | |||
Temur oʻlimidan keyin [[Temuriylar imperiyasi|Temuriylar saltanati]] tezda ikkiga boʻlinadi. Temuriylarning tinimsiz oʻzaro urushlari Oroldan shimolda yashovchi oʻzbek koʻchmanchi qabilalarining eʼtiborini tortadi va 1501-yilda oʻzbek qoʻshinlari Movarounnahrni bosib olishni boshlaydi<ref name=":1" />. Aynan shu davrda [[Buxoro xonligi]]da qullar savdosi boshlanadi va keyinchalik mustahkamlanadi. Keyinchalik qisqa muddat Buxoro xonligi [[Nodirshoh]] boshchiligidagi Fors imperiyasi tomonidan egallanadi va bir muddat oʻsha davrdagi Fors imperiyasi tarkibiga kiritiladi. [[Rossiya imperiyasi]]ning bosqini davrida Movarounnahr [[Buxoro amirligi]], [[Xiva xonligi|Xiva]] va [[Qoʻqon xonligi|Qoʻqon xonliklari]] orasida boʻlib olingandi. | |||
XIX asrning ikkinchi yarmida [[Rossiya imperiyasi|Rossiya Imperiyasi]] Markaziy Osiyoni oʻz tarkibiga [[Oʻrta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi|qoʻshib oldi]]. 1912-yilga kelib Oʻzbekiston hududida 200,000 dan oshiq [[ruslar]] istiqomat qilayotgandi<ref>{{Kitob manbasi |title=The New Russian Diaspora: Russian Minorities in the Former Soviet Republics |author=Shlapentokh, Vladimir; Sendich, Munir; Payin, Emil |year=1994 |publisher=M.E. Sharpe |page=108 |isbn=1-56324-335-0 |url=https://books.google.co.uz/books?id=Bg-dn0g0SikC&pg=PA108&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref>. Markaziy Osiyo tarixidagi ushbu davr tarixchilar tomonidan „[[Katta oʻyin (siyosat)|Katta oʻyin]]“ davri deb ham ataladi va [[Britaniya imperiyasi|Britaniya]] hamda Rossiyaning [[Osiyo]]dagi raqobatchiligini aks ettiruvchi ushbu davr tahminan 1813-yildan [[1907-yilda Angliya-Rossiya kelishuvi|1907-yildagi Angliya-Rossiya kelishuviga]] qadar davom etadi. Ushbu raqobatchilikning ikkinchi, nisbatan moʻtadilroq qismi [[Oktyabr inqilobi|1917-yildagi Bolsheviklar inqilobidan]] keyin boshlandi. XIX asr boshlarida [[Britaniya Hindistoni]] hamda Podsho Rossiyasining chekka hududlarini 3,200 kilometr masofa ajratib turgan va bu hududlarning katta qismi xaritalashtirilmagan edi. XIX asr oxiriga kelib esa [[Afg‘oniston Qirolligi|Afgʻonistonni]] hisobga olmaganda, Britaniya va Rossiya Imperiyalari hududlari tutashdi. | |||
1920-yillar boshiga kelib Markaziy Osiyo [[bolsheviklar]] qoʻliga oʻtdi va dastlabki qurolli qarshiliklarga qaramasdan, Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoning qolgan qismlari [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet Ittifoqi]] tarkibiga kiritildi. 1924-yil 27-oktyabrda [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi]] tuzildi. 1941–1945-yillar oraligʻidagi [[Ikkinchi jahon urushi]]da Oʻzbekistondan 1,433,230 kishi [[Sovet Armiyasi|Qizil Armiya]] tarkibida Natsist Germaniyasiga qarshi urushda qatnashdi. Bir qancha Oʻzbekiston va [[Turkiston legioni|Turkistonliklar]] nemislar tomonida ham qatnashdi. 263,005 oʻzbek askarlari Sharqiy frontda halok boʻldi<ref>{{Kitob manbasi |title=Towards the Contemporary Period: From the Mid-nineteenth to the End of the Twentieth Century |author=Chahryar Adle, Madhavan K. Palat, Anara Tabyshalieva |year=2005 |publisher=UNESCO |isbn=9231039857 |page=232 |url=https://books.google.co.uz/books?id=XPfcfF8LRWQC&redir_esc=y}}</ref>. | |||
[[Afgʻon urushi (1979—1989)|Sovet-Afgʻon urushida]] bir qancha oʻzbek askarlari qoʻshni Afgʻonistonda ham urushga qatnashdi. Kamida 1,500 kishi halok boʻldi va koʻplab oʻzbek askarlari yaralandi. | |||
Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekistonda [[paxta monokulturasi]] oʻrnatildi va qishloq xoʻjaligini qayta qurishning taʼsiri hozir ham mamlakatda sezilmoqda<ref>[http://countrystudies.us/uzbekistan/8.htm The Russian Conquest] Uzbekistan: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1996</ref>. | |||
1990-yil 20-iyunda [[Oʻzbekiston SSR Mustaqillik deklaratsiyasi]] eʼlon qilindi. Moskvadagi avgust davlat toʻntarishi barbod boʻlganidan keyin 1991-yil 31-avgustda Oʻzbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi eʼlon qilindi. 1-sentyabr Mustaqillik kuni deb belgilandi. Shu yilning 26-dekabr kunida Sovet Ittifoqi rasman tugatilgani eʼlon qilindi. 1989-yildan beri Oʻzbekiston Kommunistik Partiyasining birinchi kotibi [[Islom Karimov]] 1990-yilda Oʻzbekiston SSR Prezidenti etib saylandi. 1991-yildagi Sovet Ittifoqi parchalanishidan keyin Karimov mustaqil Oʻzbekiston Prezidenti etib saylandi. Karimov davri Oʻzbekiston tarixida oʻchmas iz qoldirdi va mutaxassislar fikricha Karimov davrida Oʻzbekistonda [[Avtoritarizm|avtoritar tuzum]] shakllangan. | |||
1993-yilda [[Islom fundamentalizmi]]ning kuchayishi haqidagi xavotirlar Oʻzbekistonni [[Mustaqil davlatlar hamdoʻstligi|MDHning]] [[Tojikiston]]dagi tinchlikparvar missiyasiga qoʻshilishiga olib keldi. | |||
2005-yil may oyida [[Andijon shahri]]da tartibsizliklar boshlandi. 2005-yil 12-mayda boshlangan qoʻzgʻolonlarda muxolifat vakillari Andijondagi maʼmuriy binoni egallab oldilar. '''Oʻzbekiston''' hukumatiga koʻra, bu xorij tomonidan qoʻllab-quvvatlangan islomiy toʻntarishga urinish edi<ref>{{veb manbasi |url=http://www.rferl.org/content/article/1117470.html |title=Uzbekistan: West Accused Of Memory Failure Over Andijon Bloodshed |publisher=Radio Free Europe / Radio Liberty |date=11.2.2011}}</ref><ref>{{veb manbasi |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/4550845.stm |title=How the Andijan killings unfolded |date=13.2.2011 |publisher=BBC News |language=inglizcha}}</ref>. | |||
Karimov 2016-yil sentyabrida vafot etdi<ref>{{Yangiliklar manbasi |title=Obituary: Uzbekistan President Islam Karimov |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-37218158}}</ref>. Shu yilning 14-dekabrida sobiq Bosh vazir, [[Shavkat Mirziyoyev]] Prezident etib saylandi<ref>{{Yangiliklar manbasi |title=Uzbekistan elects Shavkat Mirziyoyev as president |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2016/dec/05/uzbekistan-elects-shavkat-mirziyoyev-president-islam-karimov}}</ref>. 2021-yil 6-noyabrida prezidentlik saylovlarida katta farq bilan gʻolib chiqqan Shavkat Mirziyoyev oʻzining ikkinchi prezidentlik muddatini boshladi. | |||
== Geografiyasi == | |||
{{Asosiy|Oʻzbekiston geografiyasi}} | |||
[[Fayl:Amu darya delta.jpg|left|thumb|Orol dengizidagi Amudaryo deltasi]] | |||
Shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa qarab 1500 km ga choʻzilgan, oʻrtacha eni 300 km dan oshmaydigan Oʻzbekiston [[Fargʻona vodiysi]]ni (choʻkish chuquri) oʻrab turgan Alaj massivining gʻarbiy yon bagʻirlaridan (sharqda) choʻzilgan. keng [[Orol dengizi]] sohillarigacha (gʻarbda), qadimgi dengiz qoldigʻi, dengiz sathidan atigi 53 m balandlikda. Hududda ikkita geomorfologik va iqlim zonalari mavjud. | |||
Gʻarbiy qismida Orolgacha boʻlgan qurgʻoqchil [[Qizilqum|Qizilqum choʻli]] (300.000 km<sup>2</sup>, qisman Qozogʻiston) hukmron. Turkmaniston bilan chegarani uzoq vaqt davomida belgilab turuvchi Amudaryo tabiiy gaz konlariga boy bu yarim choʻl hududini Qoraqumi choʻl platosi (Turkmaniston hududida) va Gʻarbiy Gʻarbga choʻzilgan Ustjurt choʻlidan ajratib turadi. Oroldan [[Kaspiy dengizi|Kaspiyga]]. Orol dengizini oʻrab turgan tekisliklar [[Qoraqalpogʻiston]] Muxtor Respublikasiga tegishli. Butun gʻarbiy mintaqada iqlim quruq kontinental boʻlib, yanvarda minimal harorat −29 °C, yozda maksimal +45 °C; yogʻingarchilik yiliga 100 mm dan kam. | |||
Sharqiy qismida [[Zarafshon]], [[Amudaryo]] va [[Sirdaryo]] havzalarini [[Tyan-Shan|Tyan]]-San, [[Alajeró|Alaj]] va [[Pomir]]ning chekka shoxlari, yosh va yuqori seysmik togʻ tizmalari ajratib turadi. Ulardan eng balandi Hisor togʻi boʻlib, u yerda [[Tojikiston]] bilan chegaradosh mamlakatning eng baland choʻqqisi [[Hazrat Sulton maqbarasi|Hazrat Sulton]] (4643 m balandlik) Fargʻona, Sirdar daryosi choʻmilgan uzunligi 300 km va eni 100 km boʻlgan tektonik havza. ja va uning irmoqlari, bu yerda aholining salmoqli qismi toʻplangan. Tojikiston bilan chegara bu zanjirlar va ularni bir-biridan ajratib turuvchi vodiylarni juda murakkab tarzda kesib oʻtadi: [[Fargʻona vodiysi]], masalan, poytaxt Toshkentdan Tojikiston hududi tomonidan ajratilgan. Iqtisodiy hayot uchun zarur boʻlgan suv yoʻllarini nazorat qilish ikki davlat oʻrtasida raqobatni keltirib chiqaradi. Daryo vodiylari va togʻ yon bagʻirlarida iqlimning [[Kontinental iqlim|kontinentalligi]] susayadi va yogʻingarchilik koʻpayadi (tekisliklarda yiliga 300 mm dan relyefda 1000 dan ortiqgacha). | |||
Hududning 4,6 foizini muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tashkil etadi. | |||
[[Fayl:Urung‘och davlat tabiat yodgorligi tog'lar manzarasi 26.jpg|thumb|alt=Urungʻoch davlat tabiat yodgorligi|Urungʻoch davlat tabiat yodgorligi]] | |||
[[Fayl:Shahrisabz district, Kashkadarya region.jpg|thumb|alt=manzara|Qashqadaryo viloyati Shahrisabz tumani manzarasi]] | |||
[[Fayl:Oʻzbekiston, Qashqadaryo viloyatining sharqiy tog' hududlarining tabiati.jpg|thumb|alt=sharqiy baland togʻ hududlari tabiati|Qashqadaryo viloyati sharqiy baland togʻ hududlari tabiati]] | |||
[[Fayl:36. Oʻzbekiston, Qashqadaryo viloyati qor va muz erishidan hosil boʻlgan chuchuk suvli ko'l.jpg|thumb|alt=Hisor togʻlari|Qashqadaryo viloyati Hisor togʻ tizmasi doimiy qor muzliklar]] | |||
[[Fayl:Aydarkol Arnasoy lakes.jpg|thumb|alt=koʻl manzarasi|Jizzax viloyati Arnasoy koʻli]] | |||
=== Tabiiy resurslar === | |||
{{Yana qarang|Oʻzbekistonda energetika}} | |||
O‘zbekiston tabiiy resurslarga boy, muhim foydali qazilma konlari, [[neft]] va [[tabiiy gaz]] zahiralari mavjud. Oʻzbekiston [[oltin]] qazib olish boʻyicha dunyoda yettinchi oʻrini egallaydi, yiliga 80 tonnaga yaqin oltin qazib olinadi va dunyoda toʻrtinchi yirik oltin zaxirasiga ega. [[Navoiy kon-metallurgiya kombinati]] (NKMK) tomonidan boshqariladigan Muruntov koni bugungi kunda faoliyat yuritayotgan eng yirik oltin konlari sirasiga kiradi <ref>{{veb manbasi |title=Navoiy kon-metallurgiya kombinati |url=https://www.ngmk.uz/en/ |website=NMMC |access-date=16 July 2025}}</ref>. | |||
O‘zbekiston dunyodagi eng katta [[uran]] zaxiralaridan biriga ega, shuningdek, [[mis]], [[rux]], [[qo‘rg‘oshin]], [[volfram]] va [[molibden]] kabi strategik ahamiyatga ega metallar bilan boy. 2019 yilda O'zbekiston uran qazib olish boʻyicha 5-oʻrinni egallagan. [[Reniy]] boʻyicha dunyoda 7-oʻrin va molibden boʻyicha esa 12-oʻrinda turadi. Mamlakatda shamol va quyosh resurslari mavjud bo‘lib, bu esa energiya almashinuviniga o‘tish uchun turtki beradigan katta salohiyatni taqdim etadi, nafaqat mintaqada, balki undan tashqarida ham. Oʻzbekiston [[INOGATE]] energetika dasturining hamkor-mamlakati boʻlib, u energiya xavfsizligini oshirishga, aʼzo davlatlarning energetika bozorlarini Yevropa Ittifoqining ichki energiya bozori tamoyillari asosida yaqinlashtirishga, barqaror energiya rivojlanishini qoʻllab-quvvatlashga hamda umumiy va mintaqaviy manfaatlarga ega boʻlgan energetika loyihalariga sarmoyalarni jalb qilishga qaratilgan<ref>{{veb manbasi |title=O'zbekistonning tabiiy resurslari |url=https://darakchi.uz/ru/68477 |website=darakchi.uz |publisher=Darakchi |accessdate=20-iyul 2025-yil |arxivsana=2025-02-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20250219023935/https://darakchi.uz/ru/68477 }}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=http://www.inogate.org/ |title=INOGATE website |access-date=2009-04-19 |archive-date=2019-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118080914/http://www.inogate.org/ |url-status=live }}</ref>. | |||
== Iqtisodiyoti == | |||
{{Asosiy|Oʻzbekiston iqtisodiyoti}} | |||
[[Fayl:Uzbekistan GDPgrowth1992-2008 cropped.jpg|left|thumb|330x330px|Oʻzbekistonda 1992–2008-yillardagi yalpi ichki mahsulotning oʻsishi.]] | |||
[[Oʻzbekiston iqtisodiyoti]]da ikkita voqelik hukmron. Birinchisi, qurgʻoqchil va yarim qurgʻoqchil hududlarni ommaviy [[sunʼiy sugʻorish]] va [[oʻgʻit]]lash, buning natijasida uning asosiy ekinlari boʻlmish paxta xomashyosi yetishtirish (Oʻzbekiston jahonda Amerika Qoʻshma Shtatlaridan keyin ikkinchi oʻrinda turadi), natijada. iqtisodiyot va ekologiya sohasida amalga oshirilgan katta saʼy-harakatlar. Ikkinchisi ([[Oʻrta Osiyo]]ning boshqa respublikalarida ham mavjud) [[Toshkent]] atrofida sanoat tarmoqlari mavjudligiga qaramay, mamlakatni oʻzgartirgan, tayyor mahsulot emas, balki koʻp miqdorda xomashyo ishlab chiqarishni ragʻbatlantirgan eski sovet savdo tizimining yemirilishidir., [[Samarqand]], [[Buxoro]] va [[Fargʻona]] vodiysida. | |||
Dengizga chiqish imkoni boʻlmagan Oʻzbekiston oʻz mahsulotlarini qattiq valyuta [[bozor]]lariga olib chiqishda katta qiyinchiliklarga duch kelmoqda. | |||
Oʻzbekiston oʻzining [[paxta]] bozoriga qaramligini cheklash va mamlakatning sharqiy qismining unumdor tuproqlarini [[polimadaniy]] [[qishloq xoʻjaligi]] ishlab chiqarishiga qaytarishdek murakkab vazifani oʻz zimmasiga oldi. | |||
Boshqa muhim ekinlar — [[meva]] va [[sholi]], ayniqsa, Fargʻona vodiysida, shuningdek, [[ipakchilik]] va ipakchilikning asosiy markazi ([[Margʻilon]] va [[Andijon]]). Qurgʻoqchil gʻarbiy viloyatlarda, ayniqsa, Buxoro viloyatida qorakoʻl qoʻylari boqiladigan, baxmal junlari turli rangga boʻyalgan chorvachilik ustunlik qiladi. | |||
[[Fayl:Kokpatas Mine, Uzbekistan by Planet Labs.jpg|thumb|Sunʼiy yoʻldoshdan koʻrilgan Koʻkpatas oltin koni.]] | |||
Oʻzbekiston [[oltin]] qazib olish boʻyicha dunyoda sakkizinchi oʻrinda turadi. [[Qizilqum]] choʻlidagi [[Muruntov oltin koni|Muruntov]] koni dunyodagi eng yirik ochiq oltin koni hisoblanadi. Boshqa tabiiy resurslar — [[koʻmir]], [[tabiiy gaz]], [[neft]], [[uran]], rangli va nodir [[metallar]]. Mamlakat hududining 3% ga yaqinini [[oʻrmon]]lar tashkil qiladi va yogʻoch import qilinadi. [[Elektr energiyasi]]ning katta qismi [[issiqlik elektr stansiyalari]]dan, asosan koʻmirda, taxminan 15% [[Gidroelektr stansiya|gidroelektrostansiyalardan]] olinadi. | |||
[[Hukumat]] yangi infratuzilmaga sarmoya kiritib, yirik xorijiy sarmoyalarni, ayniqsa, [[Toʻqimachilik sanoati|toʻqimachilik]] va [[Avtomobil sanoati|avtomobilsozlik]] sohalarini jalb qildi va mamlakatni elektr energiyasi, [[Oziq-ovqat|oziq]]-[[Oziq-ovqat|ovqat]], neft va [[gaz]] sohasida mustaqil qilish tarafdori. Asosiy eksport mahsulotlari, albatta, [[paxta]] xomashyosi (barcha [[qishloq xoʻjaligi]] mahsulotlari qiymatining 40% dan ortigʻi), [[paxta tolasi]], [[gazlama]] va [[Kiyim|kiyim-kechak]], shuningdek, rangli metallardir. Oʻzbekiston savdo aylanmasining beshdan toʻrt qismidan koʻprogʻi hamon [[Mustaqil davlatlar hamdoʻstligi|Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi]] (''MDH'') davlatlari bilan toʻgʻri keladi. | |||
[[Rossiya]] ishchilarini asta-sekin markaziy osiyolik ishchi kuchi bilan almashtirishga qaratilgan hukumat siyosati, ayniqsa, 2000–2010-yillar oraligʻida chet elga miyaning oqishi sabab boʻldi, bu yerda, jumladan, 18 yoshdan oshgan [[erkak]]larning katta qismi. 40 kishi oʻz pul oʻtkazmalari bilan davlat byudjetining muhim moddasini tashkil qiladi. Prezident Shavkat Mirziyoev [[2017]]-yildan boshlab [[Muhojirlar|muhojirlik]] jarayonini orqaga surishga, xalq taʼlimi va mamlakatni qayta rivojlantirishga akademik shaxslarni jalb qilishga urinib koʻrgan aperturistik siyosatni amalga oshirdi. | |||
Bir nechta [[Yevropa]] [[universitet]]lari mavjud, ular orasida Turin politexnika va [[Westminster universiteti|Westminster universitet]]<nowiki/>i ajralib turadi. | |||
[[Iqtisodiyot]] hali ham qisman [[bojxona]] toʻsiqlari bilan himoyalangan. Mahalliy [[valyuta]] [[Soʻm|Oʻzbekiston soʻmi]] 2018-yildan buyon konvertatsiya qilinadigan valyutaga qaytdi, garchi valyutani eksport qilishda hali ham koʻplab cheklovlar mavjud. Bu holat xorijiy [[kapital]] va investitsiyalar, ayniqsa, koʻchmas mulk sektori va [[mineral]] resurslarni oʻzlashtirishga kuchli oqimini keltirib chiqardi<ref>{{en}} Mindat.org [http://www.mindat.org/loc-47384.html Muruntau Mine, Muruntau ore field, Zarafshan, Central Kyzylkum Region, Kyzylkum Desert, Uzbekistan]</ref><ref>{{en}} Mining weekly [http://www.miningweekly.com/article/muruntau-mine-2004-09-17 Muruntau mine, Uzbekistan] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220809080920/https://www.miningweekly.com/article/muruntau-mine-2004-09-17 |date=2022-08-09 }}</ref>. | |||
[[Jahon banki]]ning 2017-yilgi maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekiston yillik daromadga ega, xarid qobiliyati pariteti (PPP) boʻyicha 6990 dollar (oyiga 500 dollardan sal koʻproq) davlat hisoblanadi. Oʻziga xos iqtisodiy vohani ifodalovchi [[Toshkent]] shahrida oʻrtacha ish haqi oddiy raqamlar uchun oyiga taxminan 250 dollarni, oʻrtacha malakalilar uchun taxminan 350 dollarni va yuqori malakali (iqtisodchilar) uchun taxminan 1000 dollar va undan ham koʻproqni tashkil qiladi. [[muhandis]]lar, [[Huquqshunoslik|huquqshunoslar]], kompyuter olimlari, [[shifokor]]lar). Shahar atrofida va qishloqlarda ish haqi ancha past boʻlishi mumkin, ishchining oʻrtacha ish haqi 150 dollar atrofida va barter hali ham qoʻllanadi, chunki koʻplab oilalarda parranda, sigir va sabzavot bogʻlari bor va koʻpincha koʻproq topadi. Ushbu mahsulotlarni almashtirish qulay. mahalliy bozorda sotish oʻrniga qoʻshnilar uchun mavjud boshqalar bilan. Yashash narxi [[Yevropa]]nikiga qaraganda ancha past, ammo oʻrtacha ish haqiga nisbatan juda yuqori. Import qilinadigan mahsulotlar, ogʻir bojlar ostida, gʻarbiy bozorlarga qaraganda 200% qimmatroq boʻlishi mumkin. | |||
Shunga qaramay, 2009–2019-yillarda [[YIM (nominal) ga koʻra davlatlar roʻyxati|Oʻzbekiston yalpi ichki mahsuloti]] (noaniq) yuqori oʻrtacha va taxminan 8 foizga oʻsdi. Oʻzbekiston asta-sekin ishlab chiqaruvchi davlatga aylanib bormoqda. Avtomobillar (General Motors tomonidan katta investitsiyalar), maishiy texnika, yarim tayyor paxta mahsulotlarini ishlab chiqarish, hech boʻlmaganda, yirik shahar markazlarida va ayniqsa, poytaxt [[Toshkent]]da milliy iqtisodiyot va turmush darajasini oshiradi. u soʻnggi yillarda yaxshi jihozlangan, estetik jihatdan goʻzal va zamonaviy shaharning barcha xizmatlari bilan jihozlangan shaharga aylandi. | |||
== Demografiyasi == | |||
{{asosiy|Oʻzbekiston demografiyasi}} | |||
{{Historical populations|1920|4,4|1930|4,9|1940|6,6|1950|6,2|1960|8,4|1970|11,8|1980|15,8|1990|20,2|2000|24,5|2010|28|2020|33,9<ref>{{veb manbasi |last1=Davlat statistika qo'mitasi |title=O‘zbekistonning 100 yillik demografik ko‘rsatkichlari ma’lum qilindi|url=https://kun.uz/uz/82675598 |website=Kunuz |accessdate=6-yanvar 2023-yil}}</ref>}} | |||
Oʻzbekiston aholisi 38,000,269 million kishini tashkil qiladi (2025-yil 28-avgust holatiga koʻra)<ref>{{veb manbasi |title=O'zbekiston aholisi |url=https://www.stat.uz/uz/59-foydali-ma-lumotlar/5859-o-zbekiston-aholisi-3 |website=www.stat.uz |accessdate=28-avgust 2025-yil}}</ref><ref>{{veb manbasi |title=Ўзбекистон аҳолиси 38 млн кишидан ошди |url=https://www.gazeta.uz/uz/2025/08/28/population/ |website=www.gazeta.uz |accessdate=28-avgust 2025-yil}}</ref>. Aholining aksariyat qismi (83,7%<ref name="Сведения о Республике Узбекистан">Gosudarstvenniy komitet Respubliki Uzbekistan po statistike : [http://www.stat.uz/upload/iblock/f0f/Uzb_ru.pdf Svedeniya o Respublike Uzbekistan] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110206162337/http://www.stat.uz/upload/iblock/f0f/Uzb_ru.pdf |date=6-fevral 2011-yil }}</ref> dan koʻprogʻi — 26,15 million kishi) oʻzbeklardan iborat. Ayniqsa [[Andijon]] viloyati aholisida oʻzbeklar hissasi juda katta. Har biri 1 milliondan oshiqroq [[ruslar]], [[qozoqlar]], [[tojiklar]]; 500ming [[tatarlar]], [[qirgʻizlar]], [[qoraqalpoqlar]]dan tashqari [[forslar]] (200 ming), [[koreyslar]] (200 ming), [[ukrainlar]] (150 ming), [[turkmanlar]] (150 ming), [[ermanilar]] (100 ming), [[arablar]] va [[loʻlilar]] (500 ming) va boshqalar. Aholining 51% i shaharlarda va 49% i qishloqlarda istiqomat qiladi. 2022-yil holatiga koʻra, erkaklar soni 17,9 mln, ayollar soni esa 17,7 mln kishi kishini tashkil qiladi. Shaharda yashovchi aholi soni 18,1 mln kishiga, qishloqda yashovchilar esa 17,5 million kishiga teng. Tugʻilishlar soni 413,6 ming kishi, oʻlimlar soni esa 80,9 ming kishini tashkil qildi. Qayd qilingan nikohlar soni — 108,9 mingni, ajrashishlar soni — 24,6 mingtaga teng<ref>https://t.me/statistika_rasmiy/2498</ref>. | |||
Aholining asosiy qismi — oʻzbeklar boʻlib, ular aholining 83,7%<ref name="Сведения о Республике Узбекистан"/> ni tashkil qiladi. Oʻzbekiston koʻp millatli respublika boʻlib, 130 ga yaqin millat va elatlarning vakillari istiqomat qilishadi. | |||
[[Markaziy Osiyo]]dagi boshqa davlatlar singari Oʻzbekiston Respublikasining ham aholisi nisbatan „yosh“ boʻlib, uning katta qismi mehnatga layoqatli yoshdadir. Aholi umumiy miqdorining 42%ini mehnatga layoqatli davrgacha boʻlgan yoshlar, 51%i mehnatga layoqatli va 7% mehnatga layoqatli davrdan katta yoshlilar tashkil etadi<ref>{{Citation |year= |title=www.gov.uz |url=http://www.gov.uz/uz/ctx.scm?sectionId=1658&contentId=2187 |access-date=14-aprel 2008-yil |archivedate=17-dekabr 2007-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071217205356/http://www.gov.uz/uz/ctx.scm?sectionId=1658&contentId=2187 }}</ref>. | |||
=== Etnik tarkibi === | |||
{| class="wikitable" | |||
|- | |||
! Millat !! Soni | |||
|- | |||
| [[Oʻzbeklar]] || 29 million 200 ming kishi | |||
|- | |||
| [[Tojiklar]] || 1 million 700 ming kishi | |||
|- | |||
| [[Qozoqlar]] || 821 ming 200 kishi | |||
|- | |||
| [[Ruslar]] || 720 ming 300 kishi | |||
|- | |||
| [[Qoraqalpoqlar]] || 752 ming 700 kishi | |||
|- | |||
| [[Tatarlar]] || 187 ming 300 kishi | |||
|- | |||
| [[Qirgʻizlar]] || 291 ming 600 kishi | |||
|- | |||
| [[Koreyslar]] || 174 ming 200 kishi | |||
|- | |||
| [[Turkmanlar]] || 206 ming 200 kishi | |||
|- | |||
| [[Ukrainlar]] || 67 ming 900 kishi | |||
|- | |||
| [[Armanlar]] || 34 ming kishi | |||
|- | |||
| [[Ozarbayjonlar]] || 41 ming 200 kishi | |||
|- | |||
| [[Gruzinlar]] || 3 ming 800 atrofida | |||
|- | |||
| [[Uygʻurlar]] || 20 ming atrofida | |||
|- | |||
| [[Belaruslar]] || 20 ming atrofida | |||
|- | |||
| [[Qrim tatarlari]] || 10 ming atrofida (boshqa maʼlumatlorga koʻra – 90 mingga yaqin) | |||
|- | |||
| [[Yahudiylar]] || taxminan 20–30 ming kish | |||
|- | |||
| [[Turklar]] || 10 ming atrofida | |||
|- | |||
| [[Nemislar]] || 3 ming 900 kishi | |||
|- | |||
| [[Yunonlar]] || 10 mingdan ozroq | |||
|} | |||
=== Din === | |||
{{Asosiy|Oʻzbekistonda din||||}} | |||
Aholining koʻpchilik qismi [[Islom]] dinining Hanafiya (sunniylar) mazhabidagi musulmonlardir, aholining bir qismi Islom dinining Shia mazhabiga eʼtiqod qilishadi. Bundan tashqari mamlakatda [[xristian dini]]ning provoslavlar, katoliklar, protestantlar, lyuteryanlar, Arman Apostol Cherkovi, Yahova Shohidlari, Baptistlar, Yettinchi Kun Adventistlari, Koreys Xristianlari va boshqa mazhablari ham bor. Yahudiylik, Buddistlik, Krishnaitlar, Baxailar va boshqa dinlar ham Oʻzbekistonda mavjud. | |||
* 88,4% — Islom (Hanafiylar, Sunniylar – 87,1%) va (Shialar – 1,3%) | |||
* 4,8% — Xristian (Pravoslavlar) | |||
* 2,4% — Xristian (Katoliklar, Protestantlar, Lyuteryanlar va boshqa xristian mazhablari) | |||
* 0,8% — Yahudiylar | |||
* 4,2% — Boshqa Dinlar | |||
=== Til === | |||
{{Asosiy|Oʻzbekiston tillari||||}} | |||
[[Oʻzbek tili]] rasmiy davlat tilidir; biroq [[rus tili]] millatlararo muloqot uchun amalda rasmiy til hisoblanadi, jumladan, aksariyat savdo va davlat idoralarida kundalik foydalanish. Mamlakat konstitutsiyasida Qoraqalpoqlarning [[Qoraqalpogʻiston]] Respublikasidagi rasmiy maqomi ham tan olingan. | |||
=== Taʼlim va sogʻliqni saqlash === | |||
{{Asosiy|Oʻzbekistonda taʼlim|Oʻzbekiston Milliy kutubxonasi}} | |||
Taʼlim tizimida [[savodxonlik]] darajasi 99,9 foizga yetdi, erkkaklar va ayollarning oʻrtacha maktab yoshi 11 yoshni tashkil etdi. Biroq, [[Sovet Ittifoqi]] parchalanganidan keyin [[byudjet]] cheklovlari va boshqa oʻtish davri muammolari tufayli darsliklar va boshqa maktab materiallari, oʻqitish metodikasi, oʻquv dasturlari va taʼlim muassasalari eskirgan, yetarli emas va eʼtibordan chetda qolmoqda. Shuningdek, [[maktab]] yoshidagi odamlarning ulushi pasaymoqda. Hukumat bu masalalardan xavotirda boʻlsa-da, [[byudjet]] torligicha qolmoqda. Xuddi shunday, sogʻliqni saqlash sohasida ham umr koʻrish davomiyligi uzoq edi, ammo Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin sogʻliqni saqlash resurslari qisqardi, ularning sifati, foydalanish imkoniyati va samaradorligi pasaydi. | |||
O‘zbekistonda 2019-yilda ta’limga davlat tomonidan ajratilgan xarajatlari YIM 5,6 % ni, 2021-yilda esa 6,2% ni tashkil etdi. 2019-yilda ta’limga jami xarajatlarning eng katta ulushi o‘rta ta’limga (taxminan 65%), [[Maktabgacha ta'lim]]ga (21%), [[Oliy taʼlim]]ga (10%) va [[Oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlimi|O'rta maxsus ta’lim]]ga | |||
(4%) sarflangan. | |||
2023-yilda [[YUNISEF]] taʼlim tizimini isloh qilish boʻyicha “Yoʻl xaritasi”ni ishlab chiqishda Oʻzbekiston hukumatini qoʻllab-quvvatladi, bu esa o'z navbatida hukumat rivojlanish boʻyicha hamkorlik, oʻqituvchilar, ota-onalar, oʻquvchilar va maktab hamjamiyatining oʻzgaruvchan sifatli taʼlimga qaratilgan strategik maqsadlarga erishish uchun saʼy-harakatlarini birlashtirishga qaratilgan <ref>{{veb manbasi |last1=Umarov |first1=Anvar |title=UNICEF maktabgacha va maktab darajasida inklyuziv va sifatli ta’limga sarmoya kiritishni davom ettirishga chaqirmoqda. |url=https://www.uzdaily.uz/ru/iunisef-prizyvaet-k-postoiannym-investitsiiam-v-inkliuzivnoe-i-kachestvennoe-obrazovanie-kak-na-doshkolnom-tak-i-na-shkolnom-urovne/ |website=www.uzdaily.uz |publisher=DAILY MEDIA |date=5-sentyabr 2023-yil|accessdate=20-iyun 2025-yil}}</ref> | |||
[[Tasvir:Oliy Majlis (Parliament of Uzbekistan).jpg|thumb]] | |||
== Siyosat == | |||
=== Prezident === | |||
[[Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi]]ning 19-bobi „Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti“ deb nomlanadi. Bu bob 9 ta moddadan iborat boʻlib, ularda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining konstitutsiyaviy huquqiy maqomi belgilab berilgan. Oliy Kengash 12-chaqiriq 1-sessiyasida [[deputat]]lar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti lavozimiga [[Islom Karimov]] saylangan edi. „Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi toʻgʻrisida“gi qonunga binoan, 1991-yil 29-dekabr va 2000-yil 9-yanvarda muqobillik asosida toʻgʻridan-toʻgʻri umumxalq [[Prezident]] saylovlari oʻtkazildi. Bu saylovlar natijasida [[Islom Karimov]] Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti etib saylandi. | |||
2016-yil 2-sentyabrda [[Islom Karimov]] [[Islom Karimov vafoti|vafot etdi]]. Shu munosabat bilan navbatdan tashqari umumxalq prezidentlik saylovlari oʻtkazildi va unda bosh vazir [[Shavkat Mirziyoyev]] prezident etib saylandi. | |||
== Madaniyat == | |||
[[Oʻzbekiston madaniyati|O'zbek madaniyati]] – bebaho | |||
[[qadriyat]]lari bilan azal – azaldan olamni o'ziga maftun etib kelgan munavvar diyor. O‘zbek madaniyatida [[anʼana|an’analar]] va [[qadriyat]]lar – etnik va [[ma'naviyat|ma’naviy]] – axloqiy qadriyatlar avvaldan jamiyatning asosiy va ajralmas qismi bo'lib kelgan. Xalqimizning o’z yurtiga cheksiz sadoqati, ehtiromi bilan bog’liq milliy an’ana va qadriyatlari uning boy tarixi bilan izohlanadi. Xuddi shuningdek, xalqimizning kattalarga hurmat, kichiklarga izzat ko’rsatish, mehmondo’stlik, yordamga muhtojlarga shafqatli bo’lish, [[hayo]], ibo va [[mehr]]–[[sabab va oqibat|oqibat]], ahli ayolini — oilasini asrash, maishiy turmushda poklikni yuksak qadrlash singari an’ana va qadriyatlari ham hayotning uzoq sinovlaridan o’tgan o’lmas ma’naviy merosimiz sanaladi. | |||
[[Oʻzbekiston madaniyati|Oʻzbek madaniyati]] yorqin va oʻziga xos boʻlib, u ming yillar davomida shakllangan va turli davrlarda hozirgi Oʻzbekiston hududida yashab kelgan xalqlarning [[an'ana|anʼanalari]]ni, [[odat]]larini oʻziga singdirgan. Bunga qadimgi [[forslar]], [[yunonlar]], [[Turkiy xalqlar|turk qabilalari]], [[arablar]] oʻz hissalarini qoʻshganlar. Ko‘p millatli O‘zbekistonning an’analari [[musiqa]], [[raqs]]lar, [[rang-tasvir|rangtasvir]], [[amaliy san’at]], [[til]], [[taom]]lar va milliy liboslarda o‘z ifodasini topgan. Oʻzbek madaniyati [[Markaziy Osiyo]] madaniyatlarining [[kvintessensiya]]idir, lekin ayni paytda Oʻzbekistonning har bir mintaqasida [[oʻzbek ayollarining milliy liboslari|milliy liboslar]] va mahalliy [[sheva]]larda yaqqol namoyon boʻladigan oʻziga xos tuslar mavjud. | |||
=== Milliy bayramlar === | |||
1992-yil 2-iyulda [[Oliy Majlis]] qaroriga binoan ushbu kunlar bayram va dam olish kunlari deb eʼlon qilingan: | |||
* 8-mart — „Xalqaro xotin-qizlar kuni“ | |||
* 21-mart — „[[Navroʻz]] bayrami“ | |||
* 9-may — „Xotira va qadrlash kuni“ | |||
* [[1-sentyabr]] — „[[Mustaqillik kuni]]“ | |||
* [[1-oktyabr]] — „Oʻqituvchi va murabbiylar kuni“ | |||
* 8-dekabr — „Konstitutsiya kuni“ | |||
* [[Ramazon oyi (taqvim oyi)|Ramazon hayiti]] (Iyd-al-Fitr) bayrami | |||
* Qurbon hayiti (Iyd-al-Adha) bayrami. | |||
=== UNESCOning Jahon merosi ob'ektlari === | |||
Oʻzbekistonning [[UNESCO]] Jahon merosi roʻyxatiga beshta madaniy va ikkita tabiiy obʼyektlari kiritilgan. Madaniy obidalar quyidagilardan iboratdir: | |||
* [[Ichan qalʼa]] ([[Xiva]]), 1990-yilda qo'shilgan | |||
* [[Buxoro|Buxoroning tarixiy markazi]], 1993-yilda qo‘shilgan | |||
* [[Shahrisabz|Shahrisabz tarixiy markazi]], 2000-yilda qoʻshilgan | |||
* [[Samarqand|Samarqand – madaniyatlar chorrahasi]], 2001-yilda qo‘shilgan | |||
* [[Buyuk Ipak yoʻli]] [[Zarafshon]]-[[Qoraqum]] yoʻlagi, 2023-yilda qoʻshilgan | |||
Tabiiy ob'yektlar quyidagilardir: | |||
* [[Tyan-Shan|G'arbiy Tyan-Shan]], 2016-yilda qo'shilgan | |||
* [[Turon]] qishki sovuq choʻllari, 2023-yilda qoʻshilgan<ref name="Uzbek2">{{veb manbasi|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/uz|title=Uzbek|publisher=UNESCO|access-date=20 July 2017}}</ref>. | |||
=== Xalqaro munosabatlar === | |||
Oʻzbekiston 37 ta xalqaro tashkilotlar aʼzosi. Quyidagi tashkilotlar Oʻzbekistonda oʻz vakolatxonalariga ega: | |||
* [[BMT]] | |||
* Narkotiklar nazorati va jinoyatchilikning oldini olish boʻyicha BMT dasturining Markaziy Osiyodagi mintaqaviy vakolatxonasi | |||
* BMTning milliy xalqlar Fondi | |||
* Qochoqlar boʻyicha [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti|BMTning]] Oliy Komissariat boshqarmasi | |||
* BMTning bolalar fondi vakolatxonasi – [[UNICEF]] | |||
* BMTning taʼlim, fan va madaniyat masalalari boʻyicha vakolatxonasi – [[UNESCO]] | |||
* Butunjahon sogʻliqni saqlash tashkilotining vakolatxonasi [[JSST]]/[http://www.who.int/en/ WHO] | |||
* Yevropada xavfsizlik va hamkorlik Tashkiloti — [[Yevropa xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti|YXHT]] /[[ОSCЕ]] | |||
* Xalqaro qizil xoch qoʻmitasining vakolatxonasi — [[ICRC]] | |||
* Xalqaro qizil xoch va qizil yarim oy jamiyatlari federatsiyasining vakolatxonasi — [[Xalqaro Qizil Xoch va Qizil Yarim Oy Harakati]]. | |||
==== Xalqaro moliyaviy tashkilotlar: ==== | |||
* Jahon banki vakolatxonasi — [[Jahon banki|JB]]/[http://en.wikipedia.org/wiki/World_Bank World Bank] | |||
* Xalqaro valyuta fondi vakolatxonasi – [[Xalqaro valyuta jamgʻarmasi|HJV]]/[http://en.wikipedia.org/wiki/IMF IMF] | |||
* [[Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot Banki]] vakolatxonasi | |||
* Xalqaro Moliya korporatsiyasi vakolatxonasi | |||
* Osiyo taraqqiyot banki vakolatxonasi. | |||
== Viloyatlari == | |||
{{Asosiy|Oʻzbekistonning maʼmuriy-hududiy boʻlinishi}} | |||
Oʻzbekiston 12 ta [[Viloyatlar|viloyat]], ([[Sirdaryo viloyati|Sirdaryo]], [[Navoiy viloyati|Navoiy]], [[Jizzax viloyati|Jizzax]], [[Xorazm viloyati|Xorazm]], [[Buxoro viloyati|Buxoro]], [[Surxondaryo viloyati|Surxondaryo]], [[Namangan viloyati|Namangan]], [[Andijon viloyati|Andijon]], [[Qashqadaryo viloyati|Qashqadaryo]], [[Samarqand viloyati|Samarqand]], [[Fargʻona viloyati|Fargʻona]], [[Toshkent viloyati|Toshkent]]), [[Toshkent shahri]] va [[Qoraqalpogʻiston|Qoraqalpogʻiston Respublikasi]]dan iborat. | |||
{{Oʻzbekistonning maʼmuriy-hududiy xaritasi}} | |||
{| class="wikitable" | |||
|- bgcolor="#efefef" | |||
! Boʻlinishi !! Markazi!! Maydoni (kv.km)!! Aholisi | |||
|- | |||
! [[Andijon viloyati]] | |||
| [[Andijon]] ||4,200 || 3,105,000 | |||
|- | |||
! [[Buxoro viloyati]] | |||
| [[Buxoro]]|| 40,220 || 2,099,069 | |||
|- | |||
! [[Fargʻona viloyati]] | |||
| [[Fargʻona]]|| 6,800 ||3.620.100 | |||
|- | |||
! [[Jizzax viloyati]] | |||
| [[Jizzax]] || 20,500 || 910,500 | |||
|- | |||
! [[Namangan viloyati]] | |||
| [[Namangan]] ||7,900 || 2,000,123 | |||
|- | |||
! [[Navoiy viloyati]] | |||
| [[Navoiy shahri]] || 110,800 || 767,500 | |||
|- | |||
! [[Qashqadaryo viloyati]] | |||
| [[Qarshi]] || 28,400 || 3,149,000 | |||
|- | |||
! [[Qoraqalpogʻiston|Qoraqalpogʻiston Respublikasi]] | |||
| [[Nukus]] || 160,000 || 1,200,000 | |||
|- | |||
! [[Samarqand viloyati]] | |||
| [[Samarqand]] || 16,400 ||3,714,800 | |||
|- | |||
! [[Sirdaryo viloyati]] | |||
| [[Guliston]] || 5,100 || 648,100 | |||
|- | |||
! [[Surxondaryo viloyati]] | |||
| [[Termiz]] || 20,800 || 1,676,000 | |||
|- | |||
! [[Toshkent shahri]] | |||
| [[Toshkent shahri]]|| 3,338 || 2,340,900 | |||
|- | |||
! [[Toshkent viloyati]] | |||
| [[Nurafshon]]|| 15,300 || 4,450,000 | |||
|- | |||
! [[Xorazm viloyati]] | |||
| [[Urganch]] || 6,300 || 1,200,000 | |||
|} | |||
== Tabiiy resurslar == | |||
Oʻzbekiston Respublikasida juda katta [[ishlab chiqarish]] va [[mineral]] xom-ashyo boyligi, noyob [[qishloq xoʻjaligi]] xom-ashyosi, qayta ishlash jarayonida olinadigan juda katta yarim fabrikatlar, boy tabiiy resurslar, ravnaq topgan [[infratuzilma]] bor. | |||
Foydali qazilmalar razvedkasining zamonaviy darajasi juda boy nodir, rangli va noyob [[metall]] konlarini, organik yonilgʻining barcha turlari — [[neft]], [[tabiiy gaz]], gaz kondensati, qoʻngʻir va yarim kokslanadigan [[koʻmir]], yonuvchi [[Slanetslar|slaneslar]], [[uran]], qurilish materiallari uchun xom ashyoning koʻp turlarini oʻzlashtirish bilan bogʻliqdir. | |||
Oʻzbekiston hududida 100 xildan ortiq [[mineral]] xom ashyolarning keng tarmogʻi aniqlangan boʻlib, hozir ularning 60 dan ortigʻi xalq xoʻjaligining tarmoqlarida ishlatilmoqda. | |||
[[Oltin]], uran, [[mis]], tabiiy gaz, [[volfram]], kaliy tuzlari, [[Fosforitlar|fosforit]], kaolin singari foydali qazilmalarning tasdiqlangan zaxiralariga koʻra Oʻzbekiston [[MDH]] emas, butun jahonda yetakchi oʻrinni egallaydi. | |||
Masalan, oltin zaxiralari boʻyicha respublika [[Dunyo|jahonda]] toʻrtinchi oʻrinda, uni qazib olish boʻyicha oltinchi oʻrinda, mis zaxiralar boʻyicha 10–11-oʻrinda, [[uran]] boʻyicha yettinchi-sakkizinchi oʻrinda, uni qazib olish boʻyicha 11–12-oʻrinda turibdi. | |||
Mavjud boʻlgan mineral xom-ashyo zaxiralarining aksariyati hozir ishlab turgan [[kon]] qazish komplyekslarini istiqboldagi uzoq muddat mobaynida xom-ashyo bilan taʼminlaydi, ayni vaqtda, [[oltin]], [[uran]], [[mis]], [[qoʻrgʻoshin]], [[kumush]], [[litiy]], [[fosforitlar]], kaliy tuzlari, dala shpati, [[vollastonit]], [[agrokimyo]] maʼdanlari va shu kabi juda muhim foydali qazilmalarni qazib olishni tashkil etish, quvvatlarni koʻpaytirishga imkon beradi. | |||
[[Tasvir:Bukhara - Panorama.jpg|thumb|left|450px|Buxoro]] | |||
== Transporti == | |||
{{Asosiy|Oʻzbekistonning transport sohasi}} | |||
O‘zbekistonda transport tizimi muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonda [[temir yo‘l]], [[avtomobil]], [[metropoliten]] va [[havo transporti]] kabi rivojlangan transport tizimi mavjud. Shaharlar oʻrtasida sayohat qilishning eng qulay yoʻli [[Afrosiyob (tezyurar poyezd)|Afrosiyob]] va “Sharq” kabi tezyurar poyezdlar hisoblanadi. Mamlakatning oʻrta hududlari va aholi zichligi, sanoat va qishloq xoʻjaligi markazlarining birlashishi, shuningdek, rivojlangan transport tizimiga ega boʻlishi Oʻzbekiston uchun hayotiy ahamiyatga ega. | |||
=== Temir yo'l transporti === | |||
„Oʻzbekiston temir yoʻllari“ Aksiyadorlik Jamiyati [[1994]] yil [[7-noyabr]]da Oʻzbekiston Respublikasi xududida joylashgan sobiq [[Oʻrta Osiyo]] [[temir yoʻl]]lari negizida tashkil etilgan. Jamiyatning asosiy yoʻllarining umumiy uzinligi bugungi kunda 7500 [[kilometr]]dan ziyod <ref>{{Veb manbasi |url=http://uzbekistan-railway.blogspot.com/ |title=O'zbekistonda temir yo'l sohasi<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-07 |archive-date=2011-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111012132032/http://uzbekistan-railway.blogspot.com/ |url-status=live }}</ref>. | |||
[[Tasvir:Tashkent Station.JPG|thumb|Toshkent shimoliy vokzali]] | |||
Shulardan 1300 kilometrdan ortig‘i elektrlashtirilgan. [[Oʻzbekiston temir yoʻllari]]ning magistral liniyasi Toshkentni Amudaryo qirgʻogʻida joylashgan shaharlar bilan bogʻlagan [[Trans-Kaspiy temir yoʻli|Transkaspiy temir yoʻli]] tarkibiga kiradi. Oʻzbekiston barcha qoʻshni davlatlar bilan temir yoʻl aloqasiga ega. Bu davlatlarga: [[Qozog'iston]], [[Qirg'iziston]], [[Turkmaniston]], [[Tojikiston]] va [[Afg'oniston]] kiradi. | |||
=== Tezyurar temir yo'l liniyasi === | |||
Hozir O‘zbekistondagi tezyurar temir yo‘llar 600 kilometrlik temir yo‘lni o‘z ichiga oladi. 600 km tezyurar temir yoʻl liniyasi Oʻzbekistonning ikki yirik shaharlari [[Toshkent]] va [[Buxoro]]ni bogʻlaydi. Chiziq oltita viloyatni kesib oʻtadi: [[Toshkent]], [[Sirdaryo]], [[Jizzax]], [[Samarqand]], [[Navoiy]] va [[Buxoro]]. Poyezdlar har kuni [[Afrosiyob]] brendi ostida qatnaydi. Bu liniya dastlab [[Toshkent]]ni [[Samarqand]] bilan bog‘lagan, keyinchalik eas 2016-yil 25-avgustda Buxorogacha davom etgan yo‘nalish ochilgan edi. Toshkentdan Buxorogacha bo‘lgan 600 km yo‘l endi 7 soat o‘rniga 3 soat 20 daqiqa davom etadi <ref>[http://www.railwaygazette.com/news/passenger/single-view/view/talgo-250-reaches-bukhara.html Talgo 250 reaches Bukhara] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160827194202/http://www.railwaygazette.com/news/passenger/single-view/view/talgo-250-reaches-bukhara.html|date=2016-08-27}} ''[[Railway Gazette International]]'' 26 August 2016</ref>. | |||
===Fuqaro aviatsiyasi=== | |||
O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligi e’lon qilinganidan so‘ng, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992-yil 28-yanvardagi farmoniga muvofiq, sobiq Fuqarolar ittifoqi Aviatsiya vazirligi tasarrufida bo‘lgan O‘zbekiston [[fuqaro aviatsiyasi]] boshqarmasi negizida Milliy aviakompaniya [[Oʻzbekiston havo yoʻllari]] tashkil etildi. Havo transporti Oʻzbekiston iqtisodiyotining yetakchi tarmoqlaridan biri boʻlib, mamlakatimizning tashqi dunyo bilan xalqaro, iqtisodiy, diplomatik, madaniy aloqalarini rivojlantirishga xizmat qiladi <ref>{{veb manbasi |url=https://lex.uz/docs/148680?ONDATE2=28.01.1992&action=compare|date=January 28, 1992|title=O‘zbekiston Milliy aviakompaniyasini tashkil etish to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni}}</ref>. [[Toshkent]], [[Nukus]], [[Samarqand]], [[Buxoro]], [[Urganch]], [[Termiz]], [[Qarshi]], [[Namangan]], [[Fargʻona]], [[Navoiy]]da zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan aeroportlar mavjud. [[Toshkent xalqaro aeroporti]] — [[Markaziy Osiyo]] mintaqasidagi eng yirik xalqaro aeroportdir. [[Buxoro]], [[Samarqand]], [[Urganch]] aeroportlari ham xalqaro maqomga ega. Milliy aviakompaniya [[Oʻzbekiston havo yoʻllari]] muntazam ravishda 20 ta xalqaro reyslarni amalga oshiradi. [[Yevropa]], [[Amerika]], [[Janubi-Sharqiy Osiyo]] va [[Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi|MDH]] shaharlarida 44 ta vakolatxonalar mavjud <ref>{{veb manbasi|url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1|title=Mustaqil Davlatlar Hamdo'stligini tashkil etish to'g'risidagi bitim|publisher=CIS Executive Committee|accessdate=2008-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid=176#reestr/view/text?doc=1#reestr/view/text?doc=1|archivedate=2006-07-21}}</ref>. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasi hukumati [[aviatsiya]] sanoatiga 1 milliard 200 million dollar ajratdi. AQSH dollari miqdorida sarmoya kiritilib, rivojlangan zamonaviy infratuzilma barpo etildi. Barcha xalqaro parvozlar Boeing 767/757, A-310, U-85 samolyotlarida amalga oshiriladi. Milliy aviakompaniya [[Oʻzbekiston havo yoʻllari]] Yevropaning yirik [[Airbus]] Industry kompaniyalari, Amerika kompaniyalari [[Boeing]], Rossiyaning Ilyushin konstruktorlik byurosi, [[Germaniya]] va [[Fransiya]] firmalari bilan turli sohalarda hamkorlik qilib kelmoqda. | |||
* [[Toshkent xalqaro aeroporti]] | |||
* [[Oʻzbekiston aeroportlari|Toshkent mahalliy aeroporti]] | |||
* [[Toshkent metropoliteni]] | |||
* [[Oʻzbekiston temir yoʻllari]] | |||
== Qurolli kuchlari == | |||
{{Yana qarang|Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari}} | |||
[[Fayl:Ukbekistani troops.jpg|thumb|right|220px|Oʻzbekiston qoʻshinlari harbiy mashqlarda]] | |||
[[Oʻzbekiston respublikasi qurolli kuchlari]] 2015-yilga kelib Oʻzbekiston armiyasi jahonning 106 mamlakati qurolli kuchlari oʻrin olgan jahon armiyalari reytingida 48-oʻrinni egallaydi<ref>{{Citation |year= |title=Oʻzbekiston jahonning qudratli armiyalari reytingida Qozogʻistonni 32 oʻringa ortda qoldirdi |url=http://kun.uz/2015/01/21/uzbekiston-jahonning-qudratli-armiyalari-reytingida-qozogistonni-32-uringa-ortda-qoldirdi/ |access-date=10-dekabr 2015-yil |archivedate=21-yanvar 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121104207/http://kun.uz/2015/01/21/uzbekiston-jahonning-qudratli-armiyalari-reytingida-qozogistonni-32-uringa-ortda-qoldirdi/ }}</ref>. Bu haqda yangilangan Global Firepower reytingida axborot berilgan<ref>[http://www.globalfirepower.com/countries-listing.asp Countries Ranked by Military Strength (2015)]</ref>. | |||
Global Fire Power (GFP) maʼlumotlariga koʻra (ular 2014-yil martiga doir), Oʻzbekiston ixtiyorida hozirgi vaqtda 420 ta [[tank]], 715 ta [[BTR]] ([[zirhli transport vositasi]]), 109 ta [[raketa]] tizimlari, 69 ta qiruvchi samolyot, 65 ta [[vertolyot]], xususan, 25 ta hujumkor vertolyot va boshqa koʻplab qurol-aslahaga ega, qurol koʻtarib, armiyada xizmat qilishi mumkin boʻlgan aholisi soni esa 15,7 milliondan oshadi<ref>[http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Uzbekistan Uzbekistan Military Strength]</ref>. | |||
GFP Oʻzbekiston haqidagi maʼlumotlarni Markaziy razvedka boshqarmasi sayti, MRBning World Facebook toʻplami maʼlumotlari, „Vikipediya“ va ochiq manbalardagi boshqa maʼlumotlarga asoslanib tuzib chiqqan. | |||
Markaziy Osiyo mamlakatlari orasida Oʻzbekistondan tashqari [[Qozogʻiston]] ham reytingdan oʻrin olgan boʻlib, GFP uni 80-oʻringa joylashtirgan. Oʻzbekistonga hududiy jihatdan yaqin mamlakatlar orasida Afgʻoniston 76-oʻrinni egallagan, [[Tojikiston]], [[Qirgʻiziston]] va [[Turkmaniston]] reytingga kiritilmagan. | |||
[[MDH]], Boltiqboʻyi mamlakatlari va Gruziya orasida Oʻzbekiston [[Rossiya]] (2-oʻrin) va [[Ukraina]] (21-oʻrin)dan keyingi 3-oʻrinni band etgan. [[Ozarbayjon]] (50-oʻrin), [[Belarus]] (52), [[Gruziya]] (64), [[Qozogʻiston]] (80), [[Estoniya]] (96), [[Litva]] (103) oʻrin olgan. Armaniston, Moldova, Latviya kabi mamlakatlar reytingga kiritilmagan. | |||
Reytingga koʻra, [[AQSh]] armiyasi eng qudratli deb topilgan boʻlsa, [[Rossiya]] va [[Xitoy]] armiyasi kuchli uchlikdan oʻrin olgan. Hindiston, Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Turkiya, Janubiy Koreya va Yaponiya armiyasi esa kuchli oʻnlikka kirgan. | |||
Qayd etish joiz, GFPning 2014-yilgi reytingida ham Oʻzbekiston 48-oʻrinda borayotgan edi<ref>{{Citation |year= |title=Oʻzbekiston jahonning eng qudratli armiyalari reytingida 48-oʻrinni egalladi |url=http://kun.uz/2014/07/15/armynow/ |access-date=10-dekabr 2015-yil |archivedate=17-iyul 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140717102116/http://kun.uz/2014/07/15/armynow/ }}</ref>. | |||
== Adabiyot == | |||
{{Asosiy|Oʻzbek adabiyoti||||}} | |||
=== Oʻzbekiston adabiyoti === | |||
[[Fayl:Mavzoley Kaffal Shashi 13-35.JPG|thumb|Abu Bakr Muhammad ibn Ismoil Kaffol Shoshiy yoki Hazrati Imom [[Toshkent]] maqbarasi]] | |||
Tarixan eron [[Buxoro amirligi|Buxoro]] saroyi <nowiki>X</nowiki> asrdan boshlab fors adabiyotini tarqatish boʻyicha birinchi yirik markaz boʻlgan. Hozirgi Oʻzbekiston hududi [[Qoraxoniylar]] davridan (<nowiki>X—XII</nowiki> asrlar) boshlab bosqichma-bosqich turklashtirila boshlagan, [[moʻgʻullar]] davridan eron unsuri u yerda [[Demografik siyosat|demografik]] jihatdan ozchilikka aylangan. Birinchi yirik siymolar qatorida [[soʻfiy]] tasavvuf va shoir [[Ahmad Yassaviy]] (1166-yilda vafot etgan), unga tasavvufiy-axloqiy toʻrtlik qoʻshiqlar kitobi mansub boʻlgan va u ham „Yasaviy“ning birodarlik tasavvufiy birodarligining asosini tashkil etadi. Yana bir eʼtiborga molik shaxs – lirik [[Xorazmiy]] (XIV asr) ajoyib sheʼr muallifi: „Muhabbat kitobi“ (muhabbat-noma). Ammo adabiy madaniyat hech boʻlmaganda temuriylar davriga qadar, yaʼni XIV asr oxiri va XV asr boshlarida [[Amir Temur|Temurlanning]] paydo boʻlishi bilan boshlangan davrgacha doimo forslar tomonidan monopoliyada edi. | |||
XV asrda [[Oʻrta Osiyo]] turkining ([[Chigʻatoy ulusi|Chagʻatoy]] turkining) toʻliq adabiy qadr-qimmati haqidagi birinchi gʻururli daʼvo buyuk ikki tilli shoir va [[Poligrafiya|poligraf]] (fors va turk) [[Alisher Navoiy]] (1501-yilda Hirotda vafot etgan) yozuvchi bilan tasdiqlanadi. sheʼrlar va qoʻshiqlar muallifi, u aslida ikki tilning kuchli va zaif tomonlarini taqqoslaydigan mashhur risola tufayli. [[Bobur]] (1530-yilda vafot etgan), 1494-yilda taxtga oʻtirgan hukmdor va Temurning nabirasi mashhur „<nowiki/>[[Boburnoma]]<nowiki/>“ kundaligi uchun masʼul boʻlib, unda shaxsiy taassurotlar va kechinmalar [[fath]] korxonalari, ayniqsa, bosib olingan voqealar haqida hikoya qilinadi. Mugʻallar imperiyasining asoslarini qoʻyadigan hind kampaniyasi bilan bogʻliq boʻlganlar. Biroq oʻshandan beri [[Oʻrta Osiyo]] turk yozuvchilari orasida ikki tillilik keng tarqalgan. <nowiki>XIX</nowiki> asrdan boshlab Oʻzbekiston hududini oʻz [[suverenitet]]iga boʻysundiruvchi chor Rossiyasi vositachiligida Yevropa madaniyati bilan izchil tanishish boshlandi. | |||
XX asr birinchi yarmining koʻzga koʻringan namoyandasi shoir [[Hamza Hakimzoda Niyoziy]] (1889–1929) edi. | |||
[[Fayl:Mavzoley Kaffal Shashi 13-39.JPG|thumb|Abu Bakr Muhammad ibn Ismoil Kaffol Shoshiy yoki Hazrati Imom [[Toshkent]] maqbarasi]] | |||
[[Shoʻro]]lar davrida [[arab alifbosi]]dan kirill alifbosiga oʻtish sodir boʻlganda, oʻzbek turk tilidagi adabiyotning ustunligi izchil tasdiqlandi; ammo tojiklarning salmoqli shaxsiy ozligi fors adabiy anʼanasi mashʼalini yonib turishda davom etmoqda. [[Estetika|Estetik]] va tematik jihatdan sovet davri oʻzbek adabiyoti „sotsialistik realizm“ va sanʼatning „milliy shakllari“ taqozosi bilan, albatta; koʻpgina yozuvchilar ham rus tilida ijod qiladilar. Yaqinda qayta tiklangan mustaqillik bilan, [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]] parchalanganidan soʻng, rus madaniyatidan uzoqlashishning boshqa murakkab dinamikasi va bir tomondan islom anʼanalari bilan, bir tomondan Panturko folklor-madaniy merosi bilan aloqani zamonaviy mustahkamlash. harakatga keltirildi.boshqa. Birinchi oʻzgarishlardan biri 1991-yilda Stalin tomonidan 1940-yilda taqiqlangan lotin alifbosining qayta kiritilishi edi, ammo kirill alifbosi hali ham eng keng tarqalgan alifbo boʻlib qolmoqda. [[Mustaqillik kuni|Mustaqillikka]] oʻtish esa, aksincha, badiiy soʻz erkinligini oshirishni anglatmaydi, buni rasmiylar tomonidan taqiqlangan „Temir yoʻl“ (2006) satirik romani muallifi, yozuvchi [[Hamid Ismoilov]]ning timsoli koʻrsatib turibdi. | |||
=== Musiqasi === | |||
[[Oʻzbeklar|Oʻzbek xalqining]] cholgʻu asbobi rubobdir. Timiy anʼanaviy [[musiqa]] va raqs [[lazgi]]lar bilan ifodalanadi<ref>https://www.tourstouzbekistan.com/it/musical-instruments.html</ref>. <nowiki>XXI</nowiki> asrda nom qozongan oʻzbek xonandalari orasida Shahzoda alohida ajralib turadi. | |||
=== Sanʼat === | |||
[[Fayl:Registan square 2014.JPG|thumb|[[Samarqand]] shahridagi Registon maydonidagi uchta [[madrasa]]]] | |||
Oʻzbek hududining islomgacha boʻlgan sanʼati oʻsha hududda paydo boʻlgan buyuk tarixiy-madaniy tuzilmalar: [[Ahamoniylar]], [[Yunon-Baqtriyalar]], [[Parfiyalar]], [[Sosoniylar]] sanʼati tarixida belgilanishi kerak. Zamonaviy oʻzbek sanʼati islom sanʼatining buyuk anʼanalarining bir qismi boʻlib, unga XIX asrdan boshlab Gʻarb oqimlari taʼsiri, avvalambor, rus chorizmi, keyinroq esa sovet madaniyati vositachiligida (sotsialistik realizm) bosqichma-bosqich qoʻshilgan. | |||
=== Fan === | |||
Taxminan 780 yilda olim [[Muhammad al-Xorazmiy]] [[Xorazm]]da yoki hozirgi Xorazm viloyatida tugʻilgan. U [[matematika]], [[astronomiya]] va [[geografiya]]ga katta hissa qoʻshgan. [[Algebra]] soʻzi uning birinchi va ikkinchi darajali tenglamalarning yechimiga bagʻishlangan „<nowiki/>[[Al-jabr val-muqobala|Kitob al-jabr va-l-muqobala]]<nowiki/>“ kitobi nomidan olingan. Algoritm soʻzi uning nomining lotincha transkripsiyasidan boshqa narsa emas. | |||
Taxminan 980-yilda oʻsha paytda [[Somoniylar]] saltanatining bir qismi boʻlgan [[Buxoro viloyati]]ning [[Afshona]] shahrida [[faylasuf]] [[Avitsenna]] ([[Ibn Sino]]) dunyoga keldi. | |||
== Galereya == | |||
<gallery> | |||
Tasvir:Tashkent street, Rashidov.jpg | |||
Tasvir:Mosque Bibi Khanum (2).JPG | |||
Tasvir:Registan square2014.JPG | |||
Tasvir:Observatie Ulugbek sextant input.JPG | |||
Registan Tillya-Kari madrasah2014.JPG | |||
Tasvir:Po-i-Kalân Mosque 2.jpg | |||
Tasvir:Khiva Islam Khodja minaret.jpg | |||
Tasvir:Dorussiadat.JPG | |||
Tasvir:Aq-Saray Shahrisabz.JPG | |||
Tasvir:Kok-Gumbaz.JPG | |||
Tasvir:Theatre Alisher Navoi.JPG | |||
Tasvir:Madrasah Kukaldash (Tashkent) 12-07.JPG | |||
Tasvir:Mausoleum of Sheikh Zaynudin 12-44.JPG | |||
Tasvir:Medrese Barakhan 13-21.JPG | |||
</gallery> | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar|3}} | |||
== Havolalar == | |||
{{Portal|Oʻzbekiston}} | |||
{{Commons turkum}} | |||
* [http://www.gov.uz/uz/ Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati Portali] | |||
* [http://www.uza.uz Oʻzbekiston Milliy Axborot Agentligi] | |||
* [http://jahon.mfa.uz „Jahon“ axborot agentligi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100327010644/http://www.jahon.mfa.uz/ |date=27-mart 2010-yil }} | |||
* [http://www.mtrk.uz Oʻzbekiston Milliy Teleradiokompaniyasi] | |||
* [http://www.facebook.com/ozbekistan1 Oʻzbekistonning Facebook sahifasi] | |||
* [http://the-uff.com/ Oʻzbekiston Futbol Federatsiyasi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20101223171301/http://www.the-uff.com/ |date=23-dekabr 2010-yil }} | |||
* [http://sayokhat.wordpress.com/ Sayoxat znachit puteshestviye – Fotografii Uzbekistana, Kazaxstana, Turkmenistana] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20071016230530/http://sayokhat.wordpress.com/ |date=16-oktyabr 2007-yil }} | |||
* [http://upita.livejournal.com/64947.html Vzglyad na Uzbekistan – blogpost] | |||
* [http://upita.livejournal.com/40278.html Vi rodom iz Tashkenta, yesli…] | |||
* [http://upita.livejournal.com/40539.html Vi rodom iz Tashkenta, yesli (chast 2)] | |||
{{Osiyo davlatlari}} | |||
{{Markaziy Osiyo}} | |||
{{Shanxay Hamkorlik Tashkiloti}} | |||
{{KXShT}} | |||
{{Tashqi havolalar}} | |||
[[Turkum:Oʻzbekiston| ]] | |||
[[Turkum:Oʻrta Osiyo]] | |||
[[Turkum:BMT aʼzolari]] | |||
[[Turkum:Islom Hamkorlik Tashkilotiga aʼzo davlatlar]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
Oʻzbekiston Respublikasi | |
|---|---|
| Shior: Kuch adolatdadir | |
|
Madhiya: Serquyosh, hur oʻlkam... | |
 | |
| Poytaxt |
 Toshkent |
| Eng katta shahar | Toshkent |
| Rasmiy til(lar) | Oʻzbekcha |
| Hukumat | Prezidentlik Respublika |
| Shavkat Mirziyoyev | |
| Tanzila Norboyeva | |
| Abdulla Oripov | |
| Tarih | |
| 552-747 | |
| 840-1212 | |
| 1077-1231 | |
| 1370-1507 | |
| 1428-1468 | |
| 1500-1920 | |
| 1918-1924 | |
| 1924-1991 | |
| 1 sentyabr 1991 | |
| 8 dekabr 1992 | |
| Maydon | |
• Butun |
448 978 [1] km2 (56-oʻrin) |
• Suv (%) |
4,9 |
| Aholi | |
• Roʻyxat |
38 000 269[2][3][4] (43-oʻrin) |
| • Zichlik | 82.3/km2 |
| YIM (XQT) | 2025-yil roʻyxati |
• Butun |
$▲552.16 milliard[5] (54-oʻrin) |
• Jon boshiga |
$▲14,179[6] |
| Pul birligi | Oʻzbek soʻmi (UZS) |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5 |
| Qisqartma | UZ, UZB |
| Telefon prefiksi | 998 |
| Internet domeni | .uz |
Oʻzbekiston (rasman: Oʻzbekiston Respublikasi) — Markaziy Osiyoning markaziy qismida joylashgan mamlakat. Poytaxti — Toshkent shahri. Davlat tili — oʻzbek tili. Maydoni — 448 978 km2[7]. Hozir mamlakatning umumiy aholisi soni 38 107 166 kishi [8]. Pul birligi — soʻm. Oʻzbekiston Respublikasi hududi 12 ta viloyat, Toshkent shahri va Qoraqalpogʻiston Respublikasidan iboratdir, shuningdek, u mustaqil, demokratik, dunyoviy va konstitutsiyaviy davlat hisoblanadi. Ammo, nodavlat tashkilotlar Oʻzbekistonni „fuqarolik huquqlari cheklangan avtoritar davlat“ deb taʼriflaganlar[9]. Oʻzbekiston MDH, BMT, YXHT va SHHT aʼzosidir. Oʻzbekiston berk hududda yaʼni qirgʻoqqa ega boʻlmagan besh mamlakat bilan, yaʼni: shimoldan Qozogʻiston; shimoli-sharqdan Qirgʻiziston; janubi-sharqdan Tojikiston; janubdan Afgʻoniston; va janubi-gʻarbiy qismida Turkmaniston bilan chegaradosh.
Oʻzbekiston iqtisodiyoti bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich oʻtadi, tashqi savdo siyosati import oʻrnini bosishga asoslangan. 2017-yil sentyabridan boshlab mamlakat valyutasi bozor kursi boʻyicha toʻliq konvertatsiya qilinmoqda. Oʻzbekiston paxta tolasini ishlab chiqaruvchi va eksport qiluvchi yirik taʼminotchi davlatdir. Mamlakatda, shuningdek, dunyodagi eng yirik oltin konlari mavjud. Sovet davridagi ulkan energiya ishlab chiqarish qurilmalari va tabiiy gazni yetkazib berish bilan Oʻzbekiston Markaziy Osiyodagi eng yirik elektr ishlab chiqaruvchisi boʻldi.
Oʻzbek soʻzining kelib chiqishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻzbek etnonimining kelib chiqishi toʻgʻrisida bir nechta tahminlar mavjud. Shaxsiy ism sifatida oʻzbek soʻzining birinchi eslatilishi XII asrga toʻgʻri keladi. Oʻzbek soʻzi turkiy qabilalari orasida Movarounnahrda XIII asrda moʻgʻullar kelguniga qadar paydo boʻlgan. XII asr arab tarixchisi Usoma Ibn Munqiz „Taʼlim kitobida“ Saljuqiylar davrida 1115–1116-yildagi yoʻlboshlovchilaridan biri amir Oʻzbek degan Mosul hukmdori boʻlganligini taʼkidlaydi[10]. Tarixchi Rashiduddinning yozishicha, Tabrizda hukmronlik qilgan Ildegiziylar sulolasining soʻnggi vakili Oʻzbek Muzaffar (1210–1225) boʻlgan[11], 1221-yilda Afgʻonistondagi Xorazmshoh Jaloliddin qoʻshinlarining yetakchilaridan biri Jahon Paxlavon Oʻzbek Tayi edi[12].
Tarixchi Mutal Ermatov: „Oʻzbek soʻzi „Oʻzlar“ urugʻi nomidan kelib chiqqan“, — deb taxmin qilgan[13]. Tarix fanlari doktori, professor R. G. Mukminova oʻzbeklarning etnik ismini Oʻzbek Xon nomi bilan bogʻlashga qarshi qoʻshimcha dalillar keltirgan. Sharofiddin Ali Yazdiy Oʻzbek Xon davridan ancha oldin 1289-yilgi voqealar haqida xabar berib, Tabriz viloyatidagi oʻzbek qoʻshinlarining reydini eslatib oʻtadi[14].
Boshqa tarixchilarning fikricha, XIV asrning 60-yillarida, Dashti qipchoq hududida oʻzbeklar deb nomlangan koʻchmanchi turkiy qabilalarining ittifoqi tuzildi. XIV asrning 60-yillarida „oʻzbek“ etnonimi sharqiy Dashti qipchoqning butun turkiy aholisi uchun jamoaviy nomga aylandi. „Oʻzbek“ etnonimi Amir Temur davrida Movarounnahrga kirib kelgan. Alisher Navoiy (1441–1501) yozgan asarlarida „oʻzbek“ etnonimini Xuroson va Movarounnahrda tilga olgan[15].
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bugungi kunda Oʻzbekiston nomi bilan tanilgan hudud oldin Movarounnahr, Soʻgʻdiyona hamda Buxoro xonligi nomlari bilan ham tanilgan. XIV asrda ushbu mintaqada Amir Temur dunyoga kelgan va oʻz saltanatining markaziy qismiga aylantirgan. Amir Temur davrida ushbu hudud Qora dengizdan Arabiston dengiziga va Hindistonning Dehli shahriga qadar choʻzilgan imperiyaning poytaxtiga aylangan.
Markaziy Osiyoda birinchi boʻlib oʻrnashgan odamlar Skiflar boʻlib, ular bugungi Oʻzbekiston hududining shimolida joylashgan dashtlardan tahminan miloddan avvalgi birinchi mingyillikda koʻchib kelishgan. Ushbu koʻchmanchilar hududga kelib, daryolar vodiylarida keng qamrovli sugʻorish tizimlarini barpo etishgan[16]. Aynan shu davrdan boshlab Buxoro va Samarqand kabi shaharlar maʼmuriy markazlar va madaniyat oʻchoqlari sifatida paydo boʻla boshladi[16]. Miloddan avvalgi V asrga kelib hudud Baqtriya, Soʻgʻd va Toxariston davlatlari qoʻli ostida edi[16].
Sharqiy Osiyo va Gʻarb orasida savdo aloqalari rivojlanar ekan, Movarounnahr hududidagi shaharlar va qishloqlar ushbu savdo aloqalarida muhim ahamiyat kasb eta boshladi va ushbu savdo munosabatlarida badavlat soʻgʻd savdogarlarining roli katta boʻlgan. Keyinchalik Buyuk Ipak yoʻli nomi bilan tanilgan ushbu savdo yoʻlida joylashgan Buxoro va Samarqand kabi shaharlar oxir-oqibatda oʻta badavlat shaharlarga aylandi va Movarounnahrning oʻzi esa Antik davrning eng taʼsirli va qudratli hududlaridan biriga aylandi[16].
Miloddan avvalgi 327-yilda Makedoniyalik Aleksandr Ahamoniylar saltanatini istilo qiladi va bu paytda bugungi Oʻzbekiston hududida joylashgan Soʻgʻd va Baqtriya Ahamoniylar davlati qulashi bilan Aleksandr imperiyasi tarkibiga kiradi. Xalq istiloga qarshi chiqadi va Aleksandr qoʻshini imperiyaning shimoliy hududlarida (keyinchalik Yunon-Baqtriya podsholigi sifatida tanilgan) qiyinchiliklarga uchraydi. Yunon-Baqtriya davlati keyinchalik qulab, oʻrniga miloddan avvalgi I asrda Kushonlar davlati yuzaga keladi va saltanat tuzilib, Oʻrta Osiyo va Hindistonning bir qismi ham qoʻshilib olinadi. Kushonlar davrida Buddizm ham hududda tarqalishni boshlaydi. Ushbu davrdan keyin bir necha asrlar davomida Oʻzbekiston hududi Parfiya va Sosoniylar imperiyalari qoʻli ostida boʻladi va undan keyin hududda turkiy va koʻkturk xalqlari tomonidan tuzilgan davlatlar hukmronligi oʻrnatiladi.
Arab xalifaligining VII asrdan boshlangan hujumlari oqibatida arablar Oʻzbekiston hududiga Islom dinini olib kirishdi. Ayni shu davrda Islom koʻchmanchi turkiy qabilalar orasida ham tarqala boshladi.
XVIII asrda hududning, yaʼni Sirdaryo va Amudaryo oraligʻining Arab xalifaligi (Qutayba ibn Muslim) tomonidan istilo qilinishidan koʻp oʻtmasdan Movarounnahr Islom madaniyatining markaziy nuqtasiga aylandi.
IX-X asrlarda Movarounnahr Somoniylar davlatining markaziga aylandi. X asrdan boshlab hududda turkiy Qoraxoniylar davlatining, shuningdek ularning ittifoqchilari Saljuqiylarning mavqei kuchaya boshladi[17].
XIII asrdagi Chingizxon boshchiligidagi moʻgʻul istilosi hududda misli koʻrilmagan oʻzgarishlarga va vayronagarchilikka sabab boʻldi. Buxoro, Samarqand, Urganch va boshqa shaharlarning egallanishi oqibatida ommaviy qatliomlar sodir etildi. Xorazmshohlar davlatining baʼzi qismlari butkul vayron qilindi.
Chingizxonning 1227-yilda vafot etishi bilan Moʻgʻullar saltanati uning toʻrt oʻgʻillari va qarindoshlari orasida boʻlib olindi. Saltanatning parchalanib ketish xavfi mavjud boʻlsada, bir necha avlod davomida hukmdorlar tartib va anʼanaga koʻra almashdi va Movarounnahr ustidan nazorat Chingizxonning ikkinchi oʻgʻli Chigʻatoy xonning bevosita zurriyodlari va avlodlari qoʻlida qoldi. Chigʻatoy xonligi davridagi hukmdorlarning tartibli almashishi, ichki osoyishtalik va farovonlik Moʻgʻullar saltanatining ham kuchli va uyushgan davlat sifatida saqlanib qolishiga sabab boʻldi[18].
Lekin XIV asr boshlarida Moʻgʻullar davlatining parchalanishi bilan Chigʻatoy xonligida ham turli beklar va qabilar sardorlarining hokimiyat uchun kurashi boshlandi. Shunday beklardan biri boʻlmish Temur ushbu talashuv-tortishuvlar bilan toʻlgan 1380-yillarda maydonga chiqadi va Movarounnahr ustidan toʻla nazorat oʻrnatadi[19]. Garchi Chingizxon avlodidan boʻlmasada, Temur Movarounnahrning amaldagi hukmdoriga aylandi (shu sababli ham Amir unvonini olgan) va keyinchalik Markaziy Osiyo gʻarbi, Eron, Kavkaz, Mesopotamiya, Kichik Osiyo va Orol dengizining janubidagi dashtlarni birlashtirdi. Amir Temur hozirgi Rossiya hududlariga ham yurishlar uyushtirgan boʻlib, 1405-yil fevral oyida Xitoyga yurish davomida vafot etadi[18]. Amir Temur ham oʻzining qattiqqoʻlligi va bosib olgan shaharlarida amalga oshirgan qatliomlari bilan tanilgan[20].
Amir Temur turli-tuman shahar va davlatlardagi sanʼatkorlar, olimlar va meʼmorlarni oʻz poytaxti Samarqandga taklif qiladi va shu orqali Movarounnahrdagi soʻnggi madaniy uygʻonish va yuksalishga turtki beradi. Temur va uning avlodlari davrida Samarqand va boshqa shaharlarda turli-tuman diniy va madaniy binolar, hashamatli saroylar barpo etilgan.
Amir Temur shuningdek Hindiston[21][22], Eron, Mesopotamiya va boshqa hududlardagi turli-tuman tabiblar orasidagi aloqalarni yoʻlga qoʻyadi, tabiblar, olim va sanʼatkorlar oʻzaro hamkorlik qilishi, tajriba almashishi jarayoni boshlanadi. Amir Temurning nabirasi Mirzo Ulugʻbek jahon tarixidagi eng birinchi buyuk astronomlardan biri boʻlgan. Aynan Temuriylar davrida turkiy tillarning Chigʻatoy lahjasi Movarounnahrda badiiy maqomga ega boʻldi. Alisher Navoiy ushbu tilda ijod qilgan eng buyuk shoir boʻlib, u XV asr ikkinchi yarmida asosan Hirotda (bugungi Afgʻonistonning shimoli-gʻarbi) istiqomat qilgan[18].
Temur oʻlimidan keyin Temuriylar saltanati tezda ikkiga boʻlinadi. Temuriylarning tinimsiz oʻzaro urushlari Oroldan shimolda yashovchi oʻzbek koʻchmanchi qabilalarining eʼtiborini tortadi va 1501-yilda oʻzbek qoʻshinlari Movarounnahrni bosib olishni boshlaydi[18]. Aynan shu davrda Buxoro xonligida qullar savdosi boshlanadi va keyinchalik mustahkamlanadi. Keyinchalik qisqa muddat Buxoro xonligi Nodirshoh boshchiligidagi Fors imperiyasi tomonidan egallanadi va bir muddat oʻsha davrdagi Fors imperiyasi tarkibiga kiritiladi. Rossiya imperiyasining bosqini davrida Movarounnahr Buxoro amirligi, Xiva va Qoʻqon xonliklari orasida boʻlib olingandi.
XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya Imperiyasi Markaziy Osiyoni oʻz tarkibiga qoʻshib oldi. 1912-yilga kelib Oʻzbekiston hududida 200,000 dan oshiq ruslar istiqomat qilayotgandi[23]. Markaziy Osiyo tarixidagi ushbu davr tarixchilar tomonidan „Katta oʻyin“ davri deb ham ataladi va Britaniya hamda Rossiyaning Osiyodagi raqobatchiligini aks ettiruvchi ushbu davr tahminan 1813-yildan 1907-yildagi Angliya-Rossiya kelishuviga qadar davom etadi. Ushbu raqobatchilikning ikkinchi, nisbatan moʻtadilroq qismi 1917-yildagi Bolsheviklar inqilobidan keyin boshlandi. XIX asr boshlarida Britaniya Hindistoni hamda Podsho Rossiyasining chekka hududlarini 3,200 kilometr masofa ajratib turgan va bu hududlarning katta qismi xaritalashtirilmagan edi. XIX asr oxiriga kelib esa Afgʻonistonni hisobga olmaganda, Britaniya va Rossiya Imperiyalari hududlari tutashdi.
1920-yillar boshiga kelib Markaziy Osiyo bolsheviklar qoʻliga oʻtdi va dastlabki qurolli qarshiliklarga qaramasdan, Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoning qolgan qismlari Sovet Ittifoqi tarkibiga kiritildi. 1924-yil 27-oktyabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tuzildi. 1941–1945-yillar oraligʻidagi Ikkinchi jahon urushida Oʻzbekistondan 1,433,230 kishi Qizil Armiya tarkibida Natsist Germaniyasiga qarshi urushda qatnashdi. Bir qancha Oʻzbekiston va Turkistonliklar nemislar tomonida ham qatnashdi. 263,005 oʻzbek askarlari Sharqiy frontda halok boʻldi[24].
Sovet-Afgʻon urushida bir qancha oʻzbek askarlari qoʻshni Afgʻonistonda ham urushga qatnashdi. Kamida 1,500 kishi halok boʻldi va koʻplab oʻzbek askarlari yaralandi.
Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekistonda paxta monokulturasi oʻrnatildi va qishloq xoʻjaligini qayta qurishning taʼsiri hozir ham mamlakatda sezilmoqda[25].
1990-yil 20-iyunda Oʻzbekiston SSR Mustaqillik deklaratsiyasi eʼlon qilindi. Moskvadagi avgust davlat toʻntarishi barbod boʻlganidan keyin 1991-yil 31-avgustda Oʻzbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi eʼlon qilindi. 1-sentyabr Mustaqillik kuni deb belgilandi. Shu yilning 26-dekabr kunida Sovet Ittifoqi rasman tugatilgani eʼlon qilindi. 1989-yildan beri Oʻzbekiston Kommunistik Partiyasining birinchi kotibi Islom Karimov 1990-yilda Oʻzbekiston SSR Prezidenti etib saylandi. 1991-yildagi Sovet Ittifoqi parchalanishidan keyin Karimov mustaqil Oʻzbekiston Prezidenti etib saylandi. Karimov davri Oʻzbekiston tarixida oʻchmas iz qoldirdi va mutaxassislar fikricha Karimov davrida Oʻzbekistonda avtoritar tuzum shakllangan.
1993-yilda Islom fundamentalizmining kuchayishi haqidagi xavotirlar Oʻzbekistonni MDHning Tojikistondagi tinchlikparvar missiyasiga qoʻshilishiga olib keldi.
2005-yil may oyida Andijon shahrida tartibsizliklar boshlandi. 2005-yil 12-mayda boshlangan qoʻzgʻolonlarda muxolifat vakillari Andijondagi maʼmuriy binoni egallab oldilar. Oʻzbekiston hukumatiga koʻra, bu xorij tomonidan qoʻllab-quvvatlangan islomiy toʻntarishga urinish edi[26][27].
Karimov 2016-yil sentyabrida vafot etdi[28]. Shu yilning 14-dekabrida sobiq Bosh vazir, Shavkat Mirziyoyev Prezident etib saylandi[29]. 2021-yil 6-noyabrida prezidentlik saylovlarida katta farq bilan gʻolib chiqqan Shavkat Mirziyoyev oʻzining ikkinchi prezidentlik muddatini boshladi.
Geografiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa qarab 1500 km ga choʻzilgan, oʻrtacha eni 300 km dan oshmaydigan Oʻzbekiston Fargʻona vodiysini (choʻkish chuquri) oʻrab turgan Alaj massivining gʻarbiy yon bagʻirlaridan (sharqda) choʻzilgan. keng Orol dengizi sohillarigacha (gʻarbda), qadimgi dengiz qoldigʻi, dengiz sathidan atigi 53 m balandlikda. Hududda ikkita geomorfologik va iqlim zonalari mavjud. Gʻarbiy qismida Orolgacha boʻlgan qurgʻoqchil Qizilqum choʻli (300.000 km2, qisman Qozogʻiston) hukmron. Turkmaniston bilan chegarani uzoq vaqt davomida belgilab turuvchi Amudaryo tabiiy gaz konlariga boy bu yarim choʻl hududini Qoraqumi choʻl platosi (Turkmaniston hududida) va Gʻarbiy Gʻarbga choʻzilgan Ustjurt choʻlidan ajratib turadi. Oroldan Kaspiyga. Orol dengizini oʻrab turgan tekisliklar Qoraqalpogʻiston Muxtor Respublikasiga tegishli. Butun gʻarbiy mintaqada iqlim quruq kontinental boʻlib, yanvarda minimal harorat −29 °C, yozda maksimal +45 °C; yogʻingarchilik yiliga 100 mm dan kam.
Sharqiy qismida Zarafshon, Amudaryo va Sirdaryo havzalarini Tyan-San, Alaj va Pomirning chekka shoxlari, yosh va yuqori seysmik togʻ tizmalari ajratib turadi. Ulardan eng balandi Hisor togʻi boʻlib, u yerda Tojikiston bilan chegaradosh mamlakatning eng baland choʻqqisi Hazrat Sulton (4643 m balandlik) Fargʻona, Sirdar daryosi choʻmilgan uzunligi 300 km va eni 100 km boʻlgan tektonik havza. ja va uning irmoqlari, bu yerda aholining salmoqli qismi toʻplangan. Tojikiston bilan chegara bu zanjirlar va ularni bir-biridan ajratib turuvchi vodiylarni juda murakkab tarzda kesib oʻtadi: Fargʻona vodiysi, masalan, poytaxt Toshkentdan Tojikiston hududi tomonidan ajratilgan. Iqtisodiy hayot uchun zarur boʻlgan suv yoʻllarini nazorat qilish ikki davlat oʻrtasida raqobatni keltirib chiqaradi. Daryo vodiylari va togʻ yon bagʻirlarida iqlimning kontinentalligi susayadi va yogʻingarchilik koʻpayadi (tekisliklarda yiliga 300 mm dan relyefda 1000 dan ortiqgacha).
Hududning 4,6 foizini muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tashkil etadi.
Tabiiy resurslar
[tahrir | manbasini tahrirlash]O‘zbekiston tabiiy resurslarga boy, muhim foydali qazilma konlari, neft va tabiiy gaz zahiralari mavjud. Oʻzbekiston oltin qazib olish boʻyicha dunyoda yettinchi oʻrini egallaydi, yiliga 80 tonnaga yaqin oltin qazib olinadi va dunyoda toʻrtinchi yirik oltin zaxirasiga ega. Navoiy kon-metallurgiya kombinati (NKMK) tomonidan boshqariladigan Muruntov koni bugungi kunda faoliyat yuritayotgan eng yirik oltin konlari sirasiga kiradi [30].
O‘zbekiston dunyodagi eng katta uran zaxiralaridan biriga ega, shuningdek, mis, rux, qo‘rg‘oshin, volfram va molibden kabi strategik ahamiyatga ega metallar bilan boy. 2019 yilda O'zbekiston uran qazib olish boʻyicha 5-oʻrinni egallagan. Reniy boʻyicha dunyoda 7-oʻrin va molibden boʻyicha esa 12-oʻrinda turadi. Mamlakatda shamol va quyosh resurslari mavjud bo‘lib, bu esa energiya almashinuviniga o‘tish uchun turtki beradigan katta salohiyatni taqdim etadi, nafaqat mintaqada, balki undan tashqarida ham. Oʻzbekiston INOGATE energetika dasturining hamkor-mamlakati boʻlib, u energiya xavfsizligini oshirishga, aʼzo davlatlarning energetika bozorlarini Yevropa Ittifoqining ichki energiya bozori tamoyillari asosida yaqinlashtirishga, barqaror energiya rivojlanishini qoʻllab-quvvatlashga hamda umumiy va mintaqaviy manfaatlarga ega boʻlgan energetika loyihalariga sarmoyalarni jalb qilishga qaratilgan[31][32].
Iqtisodiyoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Oʻzbekiston iqtisodiyotida ikkita voqelik hukmron. Birinchisi, qurgʻoqchil va yarim qurgʻoqchil hududlarni ommaviy sunʼiy sugʻorish va oʻgʻitlash, buning natijasida uning asosiy ekinlari boʻlmish paxta xomashyosi yetishtirish (Oʻzbekiston jahonda Amerika Qoʻshma Shtatlaridan keyin ikkinchi oʻrinda turadi), natijada. iqtisodiyot va ekologiya sohasida amalga oshirilgan katta saʼy-harakatlar. Ikkinchisi (Oʻrta Osiyoning boshqa respublikalarida ham mavjud) Toshkent atrofida sanoat tarmoqlari mavjudligiga qaramay, mamlakatni oʻzgartirgan, tayyor mahsulot emas, balki koʻp miqdorda xomashyo ishlab chiqarishni ragʻbatlantirgan eski sovet savdo tizimining yemirilishidir., Samarqand, Buxoro va Fargʻona vodiysida.
Dengizga chiqish imkoni boʻlmagan Oʻzbekiston oʻz mahsulotlarini qattiq valyuta bozorlariga olib chiqishda katta qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
Oʻzbekiston oʻzining paxta bozoriga qaramligini cheklash va mamlakatning sharqiy qismining unumdor tuproqlarini polimadaniy qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga qaytarishdek murakkab vazifani oʻz zimmasiga oldi.
Boshqa muhim ekinlar — meva va sholi, ayniqsa, Fargʻona vodiysida, shuningdek, ipakchilik va ipakchilikning asosiy markazi (Margʻilon va Andijon). Qurgʻoqchil gʻarbiy viloyatlarda, ayniqsa, Buxoro viloyatida qorakoʻl qoʻylari boqiladigan, baxmal junlari turli rangga boʻyalgan chorvachilik ustunlik qiladi.
Oʻzbekiston oltin qazib olish boʻyicha dunyoda sakkizinchi oʻrinda turadi. Qizilqum choʻlidagi Muruntov koni dunyodagi eng yirik ochiq oltin koni hisoblanadi. Boshqa tabiiy resurslar — koʻmir, tabiiy gaz, neft, uran, rangli va nodir metallar. Mamlakat hududining 3% ga yaqinini oʻrmonlar tashkil qiladi va yogʻoch import qilinadi. Elektr energiyasining katta qismi issiqlik elektr stansiyalaridan, asosan koʻmirda, taxminan 15% gidroelektrostansiyalardan olinadi.
Hukumat yangi infratuzilmaga sarmoya kiritib, yirik xorijiy sarmoyalarni, ayniqsa, toʻqimachilik va avtomobilsozlik sohalarini jalb qildi va mamlakatni elektr energiyasi, oziq-ovqat, neft va gaz sohasida mustaqil qilish tarafdori. Asosiy eksport mahsulotlari, albatta, paxta xomashyosi (barcha qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qiymatining 40% dan ortigʻi), paxta tolasi, gazlama va kiyim-kechak, shuningdek, rangli metallardir. Oʻzbekiston savdo aylanmasining beshdan toʻrt qismidan koʻprogʻi hamon Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi (MDH) davlatlari bilan toʻgʻri keladi.
Rossiya ishchilarini asta-sekin markaziy osiyolik ishchi kuchi bilan almashtirishga qaratilgan hukumat siyosati, ayniqsa, 2000–2010-yillar oraligʻida chet elga miyaning oqishi sabab boʻldi, bu yerda, jumladan, 18 yoshdan oshgan erkaklarning katta qismi. 40 kishi oʻz pul oʻtkazmalari bilan davlat byudjetining muhim moddasini tashkil qiladi. Prezident Shavkat Mirziyoev 2017-yildan boshlab muhojirlik jarayonini orqaga surishga, xalq taʼlimi va mamlakatni qayta rivojlantirishga akademik shaxslarni jalb qilishga urinib koʻrgan aperturistik siyosatni amalga oshirdi.
Bir nechta Yevropa universitetlari mavjud, ular orasida Turin politexnika va Westminster universiteti ajralib turadi.
Iqtisodiyot hali ham qisman bojxona toʻsiqlari bilan himoyalangan. Mahalliy valyuta Oʻzbekiston soʻmi 2018-yildan buyon konvertatsiya qilinadigan valyutaga qaytdi, garchi valyutani eksport qilishda hali ham koʻplab cheklovlar mavjud. Bu holat xorijiy kapital va investitsiyalar, ayniqsa, koʻchmas mulk sektori va mineral resurslarni oʻzlashtirishga kuchli oqimini keltirib chiqardi[33][34].
Jahon bankining 2017-yilgi maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekiston yillik daromadga ega, xarid qobiliyati pariteti (PPP) boʻyicha 6990 dollar (oyiga 500 dollardan sal koʻproq) davlat hisoblanadi. Oʻziga xos iqtisodiy vohani ifodalovchi Toshkent shahrida oʻrtacha ish haqi oddiy raqamlar uchun oyiga taxminan 250 dollarni, oʻrtacha malakalilar uchun taxminan 350 dollarni va yuqori malakali (iqtisodchilar) uchun taxminan 1000 dollar va undan ham koʻproqni tashkil qiladi. muhandislar, huquqshunoslar, kompyuter olimlari, shifokorlar). Shahar atrofida va qishloqlarda ish haqi ancha past boʻlishi mumkin, ishchining oʻrtacha ish haqi 150 dollar atrofida va barter hali ham qoʻllanadi, chunki koʻplab oilalarda parranda, sigir va sabzavot bogʻlari bor va koʻpincha koʻproq topadi. Ushbu mahsulotlarni almashtirish qulay. mahalliy bozorda sotish oʻrniga qoʻshnilar uchun mavjud boshqalar bilan. Yashash narxi Yevropanikiga qaraganda ancha past, ammo oʻrtacha ish haqiga nisbatan juda yuqori. Import qilinadigan mahsulotlar, ogʻir bojlar ostida, gʻarbiy bozorlarga qaraganda 200% qimmatroq boʻlishi mumkin.
Shunga qaramay, 2009–2019-yillarda Oʻzbekiston yalpi ichki mahsuloti (noaniq) yuqori oʻrtacha va taxminan 8 foizga oʻsdi. Oʻzbekiston asta-sekin ishlab chiqaruvchi davlatga aylanib bormoqda. Avtomobillar (General Motors tomonidan katta investitsiyalar), maishiy texnika, yarim tayyor paxta mahsulotlarini ishlab chiqarish, hech boʻlmaganda, yirik shahar markazlarida va ayniqsa, poytaxt Toshkentda milliy iqtisodiyot va turmush darajasini oshiradi. u soʻnggi yillarda yaxshi jihozlangan, estetik jihatdan goʻzal va zamonaviy shaharning barcha xizmatlari bilan jihozlangan shaharga aylandi.
Demografiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Yil | Aholi | ±% |
|---|---|---|
| 1920 | 4,4 | — |
| 1930 | 4,9 | +11.4% |
| 1940 | 6,6 | +34.7% |
| 1950 | 6,2 | −6.1% |
| 1960 | 8,4 | +35.5% |
| 1970 | 11,8 | +40.5% |
| 1980 | 15,8 | +33.9% |
| 1990 | 20,2 | +27.8% |
| 2000 | 24,5 | +21.3% |
| 2010 | 28 | +14.3% |
| 2020 | 33,9[35] | — |
Oʻzbekiston aholisi 38,000,269 million kishini tashkil qiladi (2025-yil 28-avgust holatiga koʻra)[36][37]. Aholining aksariyat qismi (83,7%[7] dan koʻprogʻi — 26,15 million kishi) oʻzbeklardan iborat. Ayniqsa Andijon viloyati aholisida oʻzbeklar hissasi juda katta. Har biri 1 milliondan oshiqroq ruslar, qozoqlar, tojiklar; 500ming tatarlar, qirgʻizlar, qoraqalpoqlardan tashqari forslar (200 ming), koreyslar (200 ming), ukrainlar (150 ming), turkmanlar (150 ming), ermanilar (100 ming), arablar va loʻlilar (500 ming) va boshqalar. Aholining 51% i shaharlarda va 49% i qishloqlarda istiqomat qiladi. 2022-yil holatiga koʻra, erkaklar soni 17,9 mln, ayollar soni esa 17,7 mln kishi kishini tashkil qiladi. Shaharda yashovchi aholi soni 18,1 mln kishiga, qishloqda yashovchilar esa 17,5 million kishiga teng. Tugʻilishlar soni 413,6 ming kishi, oʻlimlar soni esa 80,9 ming kishini tashkil qildi. Qayd qilingan nikohlar soni — 108,9 mingni, ajrashishlar soni — 24,6 mingtaga teng[38].
Aholining asosiy qismi — oʻzbeklar boʻlib, ular aholining 83,7%[7] ni tashkil qiladi. Oʻzbekiston koʻp millatli respublika boʻlib, 130 ga yaqin millat va elatlarning vakillari istiqomat qilishadi.
Markaziy Osiyodagi boshqa davlatlar singari Oʻzbekiston Respublikasining ham aholisi nisbatan „yosh“ boʻlib, uning katta qismi mehnatga layoqatli yoshdadir. Aholi umumiy miqdorining 42%ini mehnatga layoqatli davrgacha boʻlgan yoshlar, 51%i mehnatga layoqatli va 7% mehnatga layoqatli davrdan katta yoshlilar tashkil etadi[39].
Etnik tarkibi
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Millat | Soni |
|---|---|
| Oʻzbeklar | 29 million 200 ming kishi |
| Tojiklar | 1 million 700 ming kishi |
| Qozoqlar | 821 ming 200 kishi |
| Ruslar | 720 ming 300 kishi |
| Qoraqalpoqlar | 752 ming 700 kishi |
| Tatarlar | 187 ming 300 kishi |
| Qirgʻizlar | 291 ming 600 kishi |
| Koreyslar | 174 ming 200 kishi |
| Turkmanlar | 206 ming 200 kishi |
| Ukrainlar | 67 ming 900 kishi |
| Armanlar | 34 ming kishi |
| Ozarbayjonlar | 41 ming 200 kishi |
| Gruzinlar | 3 ming 800 atrofida |
| Uygʻurlar | 20 ming atrofida |
| Belaruslar | 20 ming atrofida |
| Qrim tatarlari | 10 ming atrofida (boshqa maʼlumatlorga koʻra – 90 mingga yaqin) |
| Yahudiylar | taxminan 20–30 ming kish |
| Turklar | 10 ming atrofida |
| Nemislar | 3 ming 900 kishi |
| Yunonlar | 10 mingdan ozroq |
Din
[tahrir | manbasini tahrirlash]Aholining koʻpchilik qismi Islom dinining Hanafiya (sunniylar) mazhabidagi musulmonlardir, aholining bir qismi Islom dinining Shia mazhabiga eʼtiqod qilishadi. Bundan tashqari mamlakatda xristian dinining provoslavlar, katoliklar, protestantlar, lyuteryanlar, Arman Apostol Cherkovi, Yahova Shohidlari, Baptistlar, Yettinchi Kun Adventistlari, Koreys Xristianlari va boshqa mazhablari ham bor. Yahudiylik, Buddistlik, Krishnaitlar, Baxailar va boshqa dinlar ham Oʻzbekistonda mavjud.
- 88,4% — Islom (Hanafiylar, Sunniylar – 87,1%) va (Shialar – 1,3%)
- 4,8% — Xristian (Pravoslavlar)
- 2,4% — Xristian (Katoliklar, Protestantlar, Lyuteryanlar va boshqa xristian mazhablari)
- 0,8% — Yahudiylar
- 4,2% — Boshqa Dinlar
Til
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻzbek tili rasmiy davlat tilidir; biroq rus tili millatlararo muloqot uchun amalda rasmiy til hisoblanadi, jumladan, aksariyat savdo va davlat idoralarida kundalik foydalanish. Mamlakat konstitutsiyasida Qoraqalpoqlarning Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi rasmiy maqomi ham tan olingan.
Taʼlim va sogʻliqni saqlash
[tahrir | manbasini tahrirlash]Taʼlim tizimida savodxonlik darajasi 99,9 foizga yetdi, erkkaklar va ayollarning oʻrtacha maktab yoshi 11 yoshni tashkil etdi. Biroq, Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin byudjet cheklovlari va boshqa oʻtish davri muammolari tufayli darsliklar va boshqa maktab materiallari, oʻqitish metodikasi, oʻquv dasturlari va taʼlim muassasalari eskirgan, yetarli emas va eʼtibordan chetda qolmoqda. Shuningdek, maktab yoshidagi odamlarning ulushi pasaymoqda. Hukumat bu masalalardan xavotirda boʻlsa-da, byudjet torligicha qolmoqda. Xuddi shunday, sogʻliqni saqlash sohasida ham umr koʻrish davomiyligi uzoq edi, ammo Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin sogʻliqni saqlash resurslari qisqardi, ularning sifati, foydalanish imkoniyati va samaradorligi pasaydi.
O‘zbekistonda 2019-yilda ta’limga davlat tomonidan ajratilgan xarajatlari YIM 5,6 % ni, 2021-yilda esa 6,2% ni tashkil etdi. 2019-yilda ta’limga jami xarajatlarning eng katta ulushi o‘rta ta’limga (taxminan 65%), Maktabgacha ta'limga (21%), Oliy taʼlimga (10%) va O'rta maxsus ta’limga (4%) sarflangan.
2023-yilda YUNISEF taʼlim tizimini isloh qilish boʻyicha “Yoʻl xaritasi”ni ishlab chiqishda Oʻzbekiston hukumatini qoʻllab-quvvatladi, bu esa o'z navbatida hukumat rivojlanish boʻyicha hamkorlik, oʻqituvchilar, ota-onalar, oʻquvchilar va maktab hamjamiyatining oʻzgaruvchan sifatli taʼlimga qaratilgan strategik maqsadlarga erishish uchun saʼy-harakatlarini birlashtirishga qaratilgan [40]
.jpg)
Siyosat
[tahrir | manbasini tahrirlash]Prezident
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 19-bobi „Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti“ deb nomlanadi. Bu bob 9 ta moddadan iborat boʻlib, ularda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining konstitutsiyaviy huquqiy maqomi belgilab berilgan. Oliy Kengash 12-chaqiriq 1-sessiyasida deputatlar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti lavozimiga Islom Karimov saylangan edi. „Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi toʻgʻrisida“gi qonunga binoan, 1991-yil 29-dekabr va 2000-yil 9-yanvarda muqobillik asosida toʻgʻridan-toʻgʻri umumxalq Prezident saylovlari oʻtkazildi. Bu saylovlar natijasida Islom Karimov Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti etib saylandi. 2016-yil 2-sentyabrda Islom Karimov vafot etdi. Shu munosabat bilan navbatdan tashqari umumxalq prezidentlik saylovlari oʻtkazildi va unda bosh vazir Shavkat Mirziyoyev prezident etib saylandi.
Madaniyat
[tahrir | manbasini tahrirlash]O'zbek madaniyati – bebaho qadriyatlari bilan azal – azaldan olamni o'ziga maftun etib kelgan munavvar diyor. O‘zbek madaniyatida an’analar va qadriyatlar – etnik va ma’naviy – axloqiy qadriyatlar avvaldan jamiyatning asosiy va ajralmas qismi bo'lib kelgan. Xalqimizning o’z yurtiga cheksiz sadoqati, ehtiromi bilan bog’liq milliy an’ana va qadriyatlari uning boy tarixi bilan izohlanadi. Xuddi shuningdek, xalqimizning kattalarga hurmat, kichiklarga izzat ko’rsatish, mehmondo’stlik, yordamga muhtojlarga shafqatli bo’lish, hayo, ibo va mehr–oqibat, ahli ayolini — oilasini asrash, maishiy turmushda poklikni yuksak qadrlash singari an’ana va qadriyatlari ham hayotning uzoq sinovlaridan o’tgan o’lmas ma’naviy merosimiz sanaladi.
Oʻzbek madaniyati yorqin va oʻziga xos boʻlib, u ming yillar davomida shakllangan va turli davrlarda hozirgi Oʻzbekiston hududida yashab kelgan xalqlarning anʼanalarini, odatlarini oʻziga singdirgan. Bunga qadimgi forslar, yunonlar, turk qabilalari, arablar oʻz hissalarini qoʻshganlar. Ko‘p millatli O‘zbekistonning an’analari musiqa, raqslar, rangtasvir, amaliy san’at, til, taomlar va milliy liboslarda o‘z ifodasini topgan. Oʻzbek madaniyati Markaziy Osiyo madaniyatlarining kvintessensiyaidir, lekin ayni paytda Oʻzbekistonning har bir mintaqasida milliy liboslar va mahalliy shevalarda yaqqol namoyon boʻladigan oʻziga xos tuslar mavjud.
Milliy bayramlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]1992-yil 2-iyulda Oliy Majlis qaroriga binoan ushbu kunlar bayram va dam olish kunlari deb eʼlon qilingan:
- 8-mart — „Xalqaro xotin-qizlar kuni“
- 21-mart — „Navroʻz bayrami“
- 9-may — „Xotira va qadrlash kuni“
- 1-sentyabr — „Mustaqillik kuni“
- 1-oktyabr — „Oʻqituvchi va murabbiylar kuni“
- 8-dekabr — „Konstitutsiya kuni“
- Ramazon hayiti (Iyd-al-Fitr) bayrami
- Qurbon hayiti (Iyd-al-Adha) bayrami.
UNESCOning Jahon merosi ob'ektlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻzbekistonning UNESCO Jahon merosi roʻyxatiga beshta madaniy va ikkita tabiiy obʼyektlari kiritilgan. Madaniy obidalar quyidagilardan iboratdir:
- Ichan qalʼa (Xiva), 1990-yilda qo'shilgan
- Buxoroning tarixiy markazi, 1993-yilda qo‘shilgan
- Shahrisabz tarixiy markazi, 2000-yilda qoʻshilgan
- Samarqand – madaniyatlar chorrahasi, 2001-yilda qo‘shilgan
- Buyuk Ipak yoʻli Zarafshon-Qoraqum yoʻlagi, 2023-yilda qoʻshilgan
Tabiiy ob'yektlar quyidagilardir:
- G'arbiy Tyan-Shan, 2016-yilda qo'shilgan
- Turon qishki sovuq choʻllari, 2023-yilda qoʻshilgan[41].
Xalqaro munosabatlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻzbekiston 37 ta xalqaro tashkilotlar aʼzosi. Quyidagi tashkilotlar Oʻzbekistonda oʻz vakolatxonalariga ega:
- BMT
- Narkotiklar nazorati va jinoyatchilikning oldini olish boʻyicha BMT dasturining Markaziy Osiyodagi mintaqaviy vakolatxonasi
- BMTning milliy xalqlar Fondi
- Qochoqlar boʻyicha BMTning Oliy Komissariat boshqarmasi
- BMTning bolalar fondi vakolatxonasi – UNICEF
- BMTning taʼlim, fan va madaniyat masalalari boʻyicha vakolatxonasi – UNESCO
- Butunjahon sogʻliqni saqlash tashkilotining vakolatxonasi JSST/WHO
- Yevropada xavfsizlik va hamkorlik Tashkiloti — YXHT /ОSCЕ
- Xalqaro qizil xoch qoʻmitasining vakolatxonasi — ICRC
- Xalqaro qizil xoch va qizil yarim oy jamiyatlari federatsiyasining vakolatxonasi — Xalqaro Qizil Xoch va Qizil Yarim Oy Harakati.
Xalqaro moliyaviy tashkilotlar:
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Jahon banki vakolatxonasi — JB/World Bank
- Xalqaro valyuta fondi vakolatxonasi – HJV/IMF
- Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot Banki vakolatxonasi
- Xalqaro Moliya korporatsiyasi vakolatxonasi
- Osiyo taraqqiyot banki vakolatxonasi.
Viloyatlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻzbekiston 12 ta viloyat, (Sirdaryo, Navoiy, Jizzax, Xorazm, Buxoro, Surxondaryo, Namangan, Andijon, Qashqadaryo, Samarqand, Fargʻona, Toshkent), Toshkent shahri va Qoraqalpogʻiston Respublikasidan iborat.
| Boʻlinishi | Markazi | Maydoni (kv.km) | Aholisi |
|---|---|---|---|
| Andijon viloyati | Andijon | 4,200 | 3,105,000 |
| Buxoro viloyati | Buxoro | 40,220 | 2,099,069 |
| Fargʻona viloyati | Fargʻona | 6,800 | 3.620.100 |
| Jizzax viloyati | Jizzax | 20,500 | 910,500 |
| Namangan viloyati | Namangan | 7,900 | 2,000,123 |
| Navoiy viloyati | Navoiy shahri | 110,800 | 767,500 |
| Qashqadaryo viloyati | Qarshi | 28,400 | 3,149,000 |
| Qoraqalpogʻiston Respublikasi | Nukus | 160,000 | 1,200,000 |
| Samarqand viloyati | Samarqand | 16,400 | 3,714,800 |
| Sirdaryo viloyati | Guliston | 5,100 | 648,100 |
| Surxondaryo viloyati | Termiz | 20,800 | 1,676,000 |
| Toshkent shahri | Toshkent shahri | 3,338 | 2,340,900 |
| Toshkent viloyati | Nurafshon | 15,300 | 4,450,000 |
| Xorazm viloyati | Urganch | 6,300 | 1,200,000 |
Tabiiy resurslar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻzbekiston Respublikasida juda katta ishlab chiqarish va mineral xom-ashyo boyligi, noyob qishloq xoʻjaligi xom-ashyosi, qayta ishlash jarayonida olinadigan juda katta yarim fabrikatlar, boy tabiiy resurslar, ravnaq topgan infratuzilma bor.
Foydali qazilmalar razvedkasining zamonaviy darajasi juda boy nodir, rangli va noyob metall konlarini, organik yonilgʻining barcha turlari — neft, tabiiy gaz, gaz kondensati, qoʻngʻir va yarim kokslanadigan koʻmir, yonuvchi slaneslar, uran, qurilish materiallari uchun xom ashyoning koʻp turlarini oʻzlashtirish bilan bogʻliqdir.
Oʻzbekiston hududida 100 xildan ortiq mineral xom ashyolarning keng tarmogʻi aniqlangan boʻlib, hozir ularning 60 dan ortigʻi xalq xoʻjaligining tarmoqlarida ishlatilmoqda.
Oltin, uran, mis, tabiiy gaz, volfram, kaliy tuzlari, fosforit, kaolin singari foydali qazilmalarning tasdiqlangan zaxiralariga koʻra Oʻzbekiston MDH emas, butun jahonda yetakchi oʻrinni egallaydi.
Masalan, oltin zaxiralari boʻyicha respublika jahonda toʻrtinchi oʻrinda, uni qazib olish boʻyicha oltinchi oʻrinda, mis zaxiralar boʻyicha 10–11-oʻrinda, uran boʻyicha yettinchi-sakkizinchi oʻrinda, uni qazib olish boʻyicha 11–12-oʻrinda turibdi.
Mavjud boʻlgan mineral xom-ashyo zaxiralarining aksariyati hozir ishlab turgan kon qazish komplyekslarini istiqboldagi uzoq muddat mobaynida xom-ashyo bilan taʼminlaydi, ayni vaqtda, oltin, uran, mis, qoʻrgʻoshin, kumush, litiy, fosforitlar, kaliy tuzlari, dala shpati, vollastonit, agrokimyo maʼdanlari va shu kabi juda muhim foydali qazilmalarni qazib olishni tashkil etish, quvvatlarni koʻpaytirishga imkon beradi.
Transporti
[tahrir | manbasini tahrirlash]O‘zbekistonda transport tizimi muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonda temir yo‘l, avtomobil, metropoliten va havo transporti kabi rivojlangan transport tizimi mavjud. Shaharlar oʻrtasida sayohat qilishning eng qulay yoʻli Afrosiyob va “Sharq” kabi tezyurar poyezdlar hisoblanadi. Mamlakatning oʻrta hududlari va aholi zichligi, sanoat va qishloq xoʻjaligi markazlarining birlashishi, shuningdek, rivojlangan transport tizimiga ega boʻlishi Oʻzbekiston uchun hayotiy ahamiyatga ega.
Temir yo'l transporti
[tahrir | manbasini tahrirlash]„Oʻzbekiston temir yoʻllari“ Aksiyadorlik Jamiyati 1994 yil 7-noyabrda Oʻzbekiston Respublikasi xududida joylashgan sobiq Oʻrta Osiyo temir yoʻllari negizida tashkil etilgan. Jamiyatning asosiy yoʻllarining umumiy uzinligi bugungi kunda 7500 kilometrdan ziyod [42].
Shulardan 1300 kilometrdan ortig‘i elektrlashtirilgan. Oʻzbekiston temir yoʻllarining magistral liniyasi Toshkentni Amudaryo qirgʻogʻida joylashgan shaharlar bilan bogʻlagan Transkaspiy temir yoʻli tarkibiga kiradi. Oʻzbekiston barcha qoʻshni davlatlar bilan temir yoʻl aloqasiga ega. Bu davlatlarga: Qozog'iston, Qirg'iziston, Turkmaniston, Tojikiston va Afg'oniston kiradi.
Tezyurar temir yo'l liniyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Hozir O‘zbekistondagi tezyurar temir yo‘llar 600 kilometrlik temir yo‘lni o‘z ichiga oladi. 600 km tezyurar temir yoʻl liniyasi Oʻzbekistonning ikki yirik shaharlari Toshkent va Buxoroni bogʻlaydi. Chiziq oltita viloyatni kesib oʻtadi: Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Navoiy va Buxoro. Poyezdlar har kuni Afrosiyob brendi ostida qatnaydi. Bu liniya dastlab Toshkentni Samarqand bilan bog‘lagan, keyinchalik eas 2016-yil 25-avgustda Buxorogacha davom etgan yo‘nalish ochilgan edi. Toshkentdan Buxorogacha bo‘lgan 600 km yo‘l endi 7 soat o‘rniga 3 soat 20 daqiqa davom etadi [43].
Fuqaro aviatsiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligi e’lon qilinganidan so‘ng, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992-yil 28-yanvardagi farmoniga muvofiq, sobiq Fuqarolar ittifoqi Aviatsiya vazirligi tasarrufida bo‘lgan O‘zbekiston fuqaro aviatsiyasi boshqarmasi negizida Milliy aviakompaniya Oʻzbekiston havo yoʻllari tashkil etildi. Havo transporti Oʻzbekiston iqtisodiyotining yetakchi tarmoqlaridan biri boʻlib, mamlakatimizning tashqi dunyo bilan xalqaro, iqtisodiy, diplomatik, madaniy aloqalarini rivojlantirishga xizmat qiladi [44]. Toshkent, Nukus, Samarqand, Buxoro, Urganch, Termiz, Qarshi, Namangan, Fargʻona, Navoiyda zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan aeroportlar mavjud. Toshkent xalqaro aeroporti — Markaziy Osiyo mintaqasidagi eng yirik xalqaro aeroportdir. Buxoro, Samarqand, Urganch aeroportlari ham xalqaro maqomga ega. Milliy aviakompaniya Oʻzbekiston havo yoʻllari muntazam ravishda 20 ta xalqaro reyslarni amalga oshiradi. Yevropa, Amerika, Janubi-Sharqiy Osiyo va MDH shaharlarida 44 ta vakolatxonalar mavjud [45]. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasi hukumati aviatsiya sanoatiga 1 milliard 200 million dollar ajratdi. AQSH dollari miqdorida sarmoya kiritilib, rivojlangan zamonaviy infratuzilma barpo etildi. Barcha xalqaro parvozlar Boeing 767/757, A-310, U-85 samolyotlarida amalga oshiriladi. Milliy aviakompaniya Oʻzbekiston havo yoʻllari Yevropaning yirik Airbus Industry kompaniyalari, Amerika kompaniyalari Boeing, Rossiyaning Ilyushin konstruktorlik byurosi, Germaniya va Fransiya firmalari bilan turli sohalarda hamkorlik qilib kelmoqda.
- Toshkent xalqaro aeroporti
- Toshkent mahalliy aeroporti
- Toshkent metropoliteni
- Oʻzbekiston temir yoʻllari
Qurolli kuchlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Oʻzbekiston respublikasi qurolli kuchlari 2015-yilga kelib Oʻzbekiston armiyasi jahonning 106 mamlakati qurolli kuchlari oʻrin olgan jahon armiyalari reytingida 48-oʻrinni egallaydi[46]. Bu haqda yangilangan Global Firepower reytingida axborot berilgan[47].
Global Fire Power (GFP) maʼlumotlariga koʻra (ular 2014-yil martiga doir), Oʻzbekiston ixtiyorida hozirgi vaqtda 420 ta tank, 715 ta BTR (zirhli transport vositasi), 109 ta raketa tizimlari, 69 ta qiruvchi samolyot, 65 ta vertolyot, xususan, 25 ta hujumkor vertolyot va boshqa koʻplab qurol-aslahaga ega, qurol koʻtarib, armiyada xizmat qilishi mumkin boʻlgan aholisi soni esa 15,7 milliondan oshadi[48].
GFP Oʻzbekiston haqidagi maʼlumotlarni Markaziy razvedka boshqarmasi sayti, MRBning World Facebook toʻplami maʼlumotlari, „Vikipediya“ va ochiq manbalardagi boshqa maʼlumotlarga asoslanib tuzib chiqqan.
Markaziy Osiyo mamlakatlari orasida Oʻzbekistondan tashqari Qozogʻiston ham reytingdan oʻrin olgan boʻlib, GFP uni 80-oʻringa joylashtirgan. Oʻzbekistonga hududiy jihatdan yaqin mamlakatlar orasida Afgʻoniston 76-oʻrinni egallagan, Tojikiston, Qirgʻiziston va Turkmaniston reytingga kiritilmagan.
MDH, Boltiqboʻyi mamlakatlari va Gruziya orasida Oʻzbekiston Rossiya (2-oʻrin) va Ukraina (21-oʻrin)dan keyingi 3-oʻrinni band etgan. Ozarbayjon (50-oʻrin), Belarus (52), Gruziya (64), Qozogʻiston (80), Estoniya (96), Litva (103) oʻrin olgan. Armaniston, Moldova, Latviya kabi mamlakatlar reytingga kiritilmagan.
Reytingga koʻra, AQSh armiyasi eng qudratli deb topilgan boʻlsa, Rossiya va Xitoy armiyasi kuchli uchlikdan oʻrin olgan. Hindiston, Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Turkiya, Janubiy Koreya va Yaponiya armiyasi esa kuchli oʻnlikka kirgan.
Qayd etish joiz, GFPning 2014-yilgi reytingida ham Oʻzbekiston 48-oʻrinda borayotgan edi[49].
Adabiyot
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻzbekiston adabiyoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Tarixan eron Buxoro saroyi X asrdan boshlab fors adabiyotini tarqatish boʻyicha birinchi yirik markaz boʻlgan. Hozirgi Oʻzbekiston hududi Qoraxoniylar davridan (X—XII asrlar) boshlab bosqichma-bosqich turklashtirila boshlagan, moʻgʻullar davridan eron unsuri u yerda demografik jihatdan ozchilikka aylangan. Birinchi yirik siymolar qatorida soʻfiy tasavvuf va shoir Ahmad Yassaviy (1166-yilda vafot etgan), unga tasavvufiy-axloqiy toʻrtlik qoʻshiqlar kitobi mansub boʻlgan va u ham „Yasaviy“ning birodarlik tasavvufiy birodarligining asosini tashkil etadi. Yana bir eʼtiborga molik shaxs – lirik Xorazmiy (XIV asr) ajoyib sheʼr muallifi: „Muhabbat kitobi“ (muhabbat-noma). Ammo adabiy madaniyat hech boʻlmaganda temuriylar davriga qadar, yaʼni XIV asr oxiri va XV asr boshlarida Temurlanning paydo boʻlishi bilan boshlangan davrgacha doimo forslar tomonidan monopoliyada edi.
XV asrda Oʻrta Osiyo turkining (Chagʻatoy turkining) toʻliq adabiy qadr-qimmati haqidagi birinchi gʻururli daʼvo buyuk ikki tilli shoir va poligraf (fors va turk) Alisher Navoiy (1501-yilda Hirotda vafot etgan) yozuvchi bilan tasdiqlanadi. sheʼrlar va qoʻshiqlar muallifi, u aslida ikki tilning kuchli va zaif tomonlarini taqqoslaydigan mashhur risola tufayli. Bobur (1530-yilda vafot etgan), 1494-yilda taxtga oʻtirgan hukmdor va Temurning nabirasi mashhur „Boburnoma“ kundaligi uchun masʼul boʻlib, unda shaxsiy taassurotlar va kechinmalar fath korxonalari, ayniqsa, bosib olingan voqealar haqida hikoya qilinadi. Mugʻallar imperiyasining asoslarini qoʻyadigan hind kampaniyasi bilan bogʻliq boʻlganlar. Biroq oʻshandan beri Oʻrta Osiyo turk yozuvchilari orasida ikki tillilik keng tarqalgan. XIX asrdan boshlab Oʻzbekiston hududini oʻz suverenitetiga boʻysundiruvchi chor Rossiyasi vositachiligida Yevropa madaniyati bilan izchil tanishish boshlandi.
XX asr birinchi yarmining koʻzga koʻringan namoyandasi shoir Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) edi.
Shoʻrolar davrida arab alifbosidan kirill alifbosiga oʻtish sodir boʻlganda, oʻzbek turk tilidagi adabiyotning ustunligi izchil tasdiqlandi; ammo tojiklarning salmoqli shaxsiy ozligi fors adabiy anʼanasi mashʼalini yonib turishda davom etmoqda. Estetik va tematik jihatdan sovet davri oʻzbek adabiyoti „sotsialistik realizm“ va sanʼatning „milliy shakllari“ taqozosi bilan, albatta; koʻpgina yozuvchilar ham rus tilida ijod qiladilar. Yaqinda qayta tiklangan mustaqillik bilan, SSSR parchalanganidan soʻng, rus madaniyatidan uzoqlashishning boshqa murakkab dinamikasi va bir tomondan islom anʼanalari bilan, bir tomondan Panturko folklor-madaniy merosi bilan aloqani zamonaviy mustahkamlash. harakatga keltirildi.boshqa. Birinchi oʻzgarishlardan biri 1991-yilda Stalin tomonidan 1940-yilda taqiqlangan lotin alifbosining qayta kiritilishi edi, ammo kirill alifbosi hali ham eng keng tarqalgan alifbo boʻlib qolmoqda. Mustaqillikka oʻtish esa, aksincha, badiiy soʻz erkinligini oshirishni anglatmaydi, buni rasmiylar tomonidan taqiqlangan „Temir yoʻl“ (2006) satirik romani muallifi, yozuvchi Hamid Ismoilovning timsoli koʻrsatib turibdi.
Musiqasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻzbek xalqining cholgʻu asbobi rubobdir. Timiy anʼanaviy musiqa va raqs lazgilar bilan ifodalanadi[50]. XXI asrda nom qozongan oʻzbek xonandalari orasida Shahzoda alohida ajralib turadi.
Sanʼat
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Oʻzbek hududining islomgacha boʻlgan sanʼati oʻsha hududda paydo boʻlgan buyuk tarixiy-madaniy tuzilmalar: Ahamoniylar, Yunon-Baqtriyalar, Parfiyalar, Sosoniylar sanʼati tarixida belgilanishi kerak. Zamonaviy oʻzbek sanʼati islom sanʼatining buyuk anʼanalarining bir qismi boʻlib, unga XIX asrdan boshlab Gʻarb oqimlari taʼsiri, avvalambor, rus chorizmi, keyinroq esa sovet madaniyati vositachiligida (sotsialistik realizm) bosqichma-bosqich qoʻshilgan.
Fan
[tahrir | manbasini tahrirlash]Taxminan 780 yilda olim Muhammad al-Xorazmiy Xorazmda yoki hozirgi Xorazm viloyatida tugʻilgan. U matematika, astronomiya va geografiyaga katta hissa qoʻshgan. Algebra soʻzi uning birinchi va ikkinchi darajali tenglamalarning yechimiga bagʻishlangan „Kitob al-jabr va-l-muqobala“ kitobi nomidan olingan. Algoritm soʻzi uning nomining lotincha transkripsiyasidan boshqa narsa emas.
Taxminan 980-yilda oʻsha paytda Somoniylar saltanatining bir qismi boʻlgan Buxoro viloyatining Afshona shahrida faylasuf Avitsenna (Ibn Sino) dunyoga keldi.
Galereya
[tahrir | manbasini tahrirlash]
.JPG)
_12-07.JPG)
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „O'zbekiston Respublikasining yer maydoni“.
- ↑ „O'zbekiston respublikasining doimiy aholi soni“. www.stat.uz. Qaraldi: 28-avgust 2025-yil.
- ↑ „Ўзбекистон аҳолиси 38 миллион кишига етди“. www.vaqt.uz. Qaraldi: 28-avgust 2025-yil.
- ↑ „Countries in the world by population (2025)“. www.worldometers.info. Qaraldi: 28-avgust 2025-yil.
- ↑ „Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP - Uzbekistan“. International Monetary Fund. IMF.
- ↑ „GDP per capita, current prices: Purchasing power parity; international dollars - Uzbekistan“. International Monetary Fund. IMF.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Gosudarstvenniy komitet Respubliki Uzbekistan po statistike : Svedeniya o Respublike Uzbekistan (Wayback Machine saytida 6-fevral 2011-yil sanasida arxivlangan)
- ↑ „Ўзбекистон аҳолиси 38 миллион кишига етди“. www.vaqt.uz. Qaraldi: 28-avgust 2025-yil.[sayt ishlamaydi]
- ↑ „2008 Country Reports on Human Rights Practices“. ARCHIVED. Qaraldi: 6-aprel 2024-yil.
- ↑ Usama ibn Munkiz. Kniga nazidaniya. per. Yu. I. Krachkovskogo. M. Izd-vo vostochnoy literaturi, 1958, c.134
- ↑ Rashid ad-din. Sbornik letopisey. T.1., kn.1. M., 1952
- ↑ Shixab addin Muxammad an-Nasavi. Jizneopisanie sultana Djalaladdina Mankburni. Izdanie krit. teksta, perevod s arabskogo, predislovie, kommentariy, primechaniya i ukazateli Z. M. Buniyatova. M.., 1996, c.259
- ↑ Ermatov M., Etnogenez i formirovanie predkov uzbekskogo naroda. Tashkent: Uzbekistan, 1968
- ↑ Istoriia narodov Uzbekistana, III, Toshkent, 1993, 39-bet
- ↑ Alisher Navoiy. Mukammal asarlar toʻplami. Yigirma tomlik. Oʻn birinchi tom. Xamsa. Saddi Iskandariy. – Toshkent, 1993. 189 bet
- ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 Lubin, Nancy „Uzbekistan“, . Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, and Uzbekistan: Country Studies Glenn E. Curtis: . Washington, DC: Federal Research Division, Library of Congress, 1997 — 385–6-bet. ISBN 9780844409382.
- ↑ Davidovich, E.A. „The Karakhanids (Chapter 6)“, . History of civilizations of Central Asia. Vol. 4.1 The age of achievement: A.D. 750 to the end of the fifteenth century, pt. 1, the historical, social and economic setting M.S. Asimov; Clifford Edmund Bosworth: . UNESCO Publishing, 1998 — 119–44-bet. ISBN 92-3-103467-7.
- ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 Lubin, Nancy „Uzbekistan“, . Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, and Uzbekistan: Country Studies Glenn E. Curtis: . Washington, DC: Federal Research Division, Library of Congress, 1997 — 389–90-bet. ISBN 9780844409382.
- ↑ Sicker, Martin. The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna. Greenwood Publishing Group, 2000 — 154-bet. ISBN 0-275-96892-8.
- ↑ Totten, Samuel and Bartrop, Paul Robert. Dictionary of Genocide: A-L. ABC-CLIO, 2008 — 422-bet. ISBN 0313346429.
- ↑ Hakim Syed Zillur Rahman. Medical Links between India & Uzbekistan in Medieval Times.
- ↑ Historical and Cultural Links between India & Uzbekistan. Patna: Khuda Bakhsh Oriental Library — 353–381-bet.
- ↑ Shlapentokh, Vladimir; Sendich, Munir; Payin, Emil. The New Russian Diaspora: Russian Minorities in the Former Soviet Republics. M.E. Sharpe, 1994 — 108-bet. ISBN 1-56324-335-0.
- ↑ Chahryar Adle, Madhavan K. Palat, Anara Tabyshalieva. Towards the Contemporary Period: From the Mid-nineteenth to the End of the Twentieth Century. UNESCO, 2005 — 232-bet. ISBN 9231039857.
- ↑ The Russian Conquest Uzbekistan: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1996
- ↑ „Uzbekistan: West Accused Of Memory Failure Over Andijon Bloodshed“. Radio Free Europe / Radio Liberty (2011-yil 11-fevral).
- ↑ „How the Andijan killings unfolded“ (inglizcha). BBC News (2011-yil 13-fevral).
- ↑ „Obituary: Uzbekistan President Islam Karimov“. BBC News.
- ↑ „Uzbekistan elects Shavkat Mirziyoyev as president“. The Guardian.
- ↑ „Navoiy kon-metallurgiya kombinati“. NMMC. Qaraldi: 2025-yil 16-iyul.
- ↑ „O'zbekistonning tabiiy resurslari“. darakchi.uz. Darakchi. 2025-yil 19-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 20-iyul 2025-yil.
- ↑ „INOGATE website“. 2019-yil 18-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 19-aprel.
- ↑ (Inglizcha) Mindat.org Muruntau Mine, Muruntau ore field, Zarafshan, Central Kyzylkum Region, Kyzylkum Desert, Uzbekistan
- ↑ (Inglizcha) Mining weekly Muruntau mine, Uzbekistan (Wayback Machine saytida 2022-08-09 sanasida arxivlangan)
- ↑ Davlat statistika qo'mitasi „O‘zbekistonning 100 yillik demografik ko‘rsatkichlari ma’lum qilindi“. Kunuz. Qaraldi: 6-yanvar 2023-yil.
- ↑ „O'zbekiston aholisi“. www.stat.uz. Qaraldi: 28-avgust 2025-yil.
- ↑ „Ўзбекистон аҳолиси 38 млн кишидан ошди“. www.gazeta.uz. Qaraldi: 28-avgust 2025-yil.
- ↑ https://t.me/statistika_rasmiy/2498
- ↑ www.gov.uz, 17-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 14-aprel 2008-yil
{{citation}}: CS1 maint: date format () - ↑ Umarov, Anvar „UNICEF maktabgacha va maktab darajasida inklyuziv va sifatli ta’limga sarmoya kiritishni davom ettirishga chaqirmoqda.“. www.uzdaily.uz. DAILY MEDIA (5-sentyabr 2023-yil). Qaraldi: 20-iyun 2025-yil.
- ↑ „Uzbek“. UNESCO. Qaraldi: 2017-yil 20-iyul.
- ↑ „O'zbekistonda temir yo'l sohasi“. 2011-yil 12-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 7-dekabr.
- ↑ Talgo 250 reaches Bukhara (Wayback Machine saytida 2016-08-27 sanasida arxivlangan) Railway Gazette International 26 August 2016
- ↑ „O‘zbekiston Milliy aviakompaniyasini tashkil etish to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni“ (1992-yil 28-yanvar).
- ↑ „Mustaqil Davlatlar Hamdo'stligini tashkil etish to'g'risidagi bitim“. CIS Executive Committee. 2006-yil 21-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 14-yanvar.
- ↑ Oʻzbekiston jahonning qudratli armiyalari reytingida Qozogʻistonni 32 oʻringa ortda qoldirdi, 21-yanvar 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 10-dekabr 2015-yil
{{citation}}: CS1 maint: date format () - ↑ Countries Ranked by Military Strength (2015)
- ↑ Uzbekistan Military Strength
- ↑ Oʻzbekiston jahonning eng qudratli armiyalari reytingida 48-oʻrinni egalladi, 17-iyul 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 10-dekabr 2015-yil
{{citation}}: CS1 maint: date format () - ↑ https://www.tourstouzbekistan.com/it/musical-instruments.html
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash] |
Vikiomborda „Oʻzbekiston“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. |
- Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati Portali
- Oʻzbekiston Milliy Axborot Agentligi
- „Jahon“ axborot agentligi (Wayback Machine saytida 27-mart 2010-yil sanasida arxivlangan)
- Oʻzbekiston Milliy Teleradiokompaniyasi
- Oʻzbekistonning Facebook sahifasi
- Oʻzbekiston Futbol Federatsiyasi (Wayback Machine saytida 23-dekabr 2010-yil sanasida arxivlangan)
- Sayoxat znachit puteshestviye – Fotografii Uzbekistana, Kazaxstana, Turkmenistana (Wayback Machine saytida 16-oktyabr 2007-yil sanasida arxivlangan)
- Vzglyad na Uzbekistan – blogpost
- Vi rodom iz Tashkenta, yesli…
- Vi rodom iz Tashkenta, yesli (chast 2)
Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (ShHT) | |
|---|---|
| Sammitlar |
|
| Aʼzolar | |
| Kuzatuvchilar | |
| Dialogdagi hamkorlar | |
| Mehmonlar | |
| Tillar | |
| Nomzodlar | |
.svg){kind=small}
| KXShT Bosh kotiblari |
|
|---|---|
| Qatnashchilar | |
| Sobiq qatnashchilar |
|
| KXShT Parlament Assambleyasida kuzatuvchi davlatlar | |
| Qurolli Kuchlari |
|
| Operatsiyalar |
|
.svg){kind=small}
