Ziyosfera

Oʻzbeklar

(O'zbeklardan yoʻnaltirildi)
Ўзбеклар

Ўзбеклар — туркий халқ, Ўзбекистон Республикаси аҳолисининг асосий қисмини ташкил этади. Ўзбеклар нафақат Ўзбекистон, балки Ўрта Осиёдаги энг кўп сонли халқдир. Ўзбекистонда (35 миллион[16]), Тожикистонда (2,5 млндан ортиқ), Қирғизистонда (1 миллион киши), Қозоғистонда (1 млндан ортиқ киши), Туркманистонда (1,2 млндан ортиқ) киши яшайди. Бундан ташқари, Афғонистонда (8,5 миллион киши), Россияда (300 минг киши), Саудия Арабистонида (550—600 минг киши), Хитойда (15 минг киши, 2010-йил), Туркия, Олмония, АҚШда ҳам ўзбеклар яшайди. Ўзбеклар ўзбек тилида сўзлашадилар. Дини — сунний мусулмонлар.

Ўзбеклар
[[Файл:
|300пх]]
Умумий аҳоли сони

40-50 миллион

Катта аҳолига эга минтақалар
 Ўзбекистон 35,000,000 (2026) [1]
 Афғонистон 8,500,000 (2026) [2]
 Тожикистон 2,500,000 (2026) [3]
 Қирғизистон 1,000.000 (2023)[4]
 Қозоғистон 967,252 (2020) [5]
 Туркманистон 1,200,000 [6]
 Россия 200,000 [7]
 Сауди Арабиа 300,000 [8]
 Покистон 935,133 (2017) [9]
 Хитой 10,500 [10]
 Украина 43,400 [11]
AQSH bayrogʻi АҚСҲ 78,960
 Туркия 127,000 [12]
 Беларус 4,993 (2017) [13]
 Мўғулистон 560 [14]
Тиллар
Ўзбек тили
Динлар
асосан ислом[15]
Қариндош этник гуруҳлар
уйғурлар, турклар ва бошқа Туркий халқлар

Ўзбеклар этногенези

Ғарбий турклар тангаси. Шохи тегин. 679 йил, Тохаристон
Шохи тегин тангаси. ВИИ аср, Тохаристон

Ўзбеклар Ўрта Осиёнинг марказий вилоятлари — Мовароуннаҳрда, Хоразм ва Шимолий Афғонистонда шаклланган. Ўзбек халқининг асосини ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида қадимдан ўтроқ яшаб, суғорма деҳқончилик, ҳунармандчилик билан шуғулланиб келган маҳаллий суғдийлар, бақтрияликлар, хоразмийлар, фарғоналиклар, кўчманчи ва сак-массагет каби қадимги шарқий эроний тилларида сўзлашувчи гуруҳлар ва ҳар хил туркий уруғлар ташкил этган[17][18]. Шунингдек, милоддан аввалги ИИ асрдан бошлаб аввалги Жанубий Сибир, Олтой, Еттисув, Шарқий Туркистон ҳамда Волга ва Урал дарёси бўйларидан турли даврларда Мовароуннаҳрга кириб келган туркий қабилалар ҳам ўзбеклар этник тарихида иштирок этганлиги тарихдан маълум.

Кейинги йилларда Ўзбекистон ҳудудида олиб борилган археологик ва антропологик тадқиқотлар натижасида Амударё ва Сирдарё оралиғида сўнгги жез давридаёқ юқорида номлари зикр этилган қабила ва элатларнинг этник жиҳатдан дастлабки аралашуви содир бўлганлиги ва ассимиляция жараёни натижасида антик даврга келиб, ўтроқ ҳаётга мослашган туркий ҳудудий майдон таркиб топганлиги ҳамда ўзбек халқига хос антропологик типнинг макон ва замони аниқланган.

Маълумки, милоддан аввалги ИИИ аср да Сирдарёнинг ўрта оқимида туркий ва суғдийлар иттифоқи асосида Қанғ давлати ташкил топган эди. Қанғ давлати даврида Мовароуннаҳр ва унга туташ минтақалардаги халқларнинг иқтисодий сиёсий ва этномаданий алоқаларининг тобора ривожланиб бориши натижасида туркий тилли этнослар устуворлик қилиб, ўзига хос уйғунлашган маданият шаклланди. Археологик асарларда бу маданият Қовунчи маданияти номини олган[19][20]. Антрополог олимларнинг таъкидлашларича айнан шу даврларга келиб, Ўрта Осиё икки дарё оралиғи антропологик типи (қиёфаси) тўлиқ шаклланган.

Ҳунлар Хоразмда милодий ИИИ асрда пайдо бўлган.[21] Баъзи тадқиқотчилар ҳун тилини туркий деб таснифлайдилар.[22][23]

Ўзбеклар этногенезида қатнашган навбатдаги этник компонентлар кушонлар ҳамда милодий ИВ—В асрларда Ўрта Осиёнинг марказий вилоятларига Олтойдан ва Шарқий Туркистондан силжиган хионийлар, кидарийлар ва эфталийлардир. Кидарийлар таркибида туркий қатлам бўлган.[24]

Шунингдек, ўзбеклар этногенезига фаол таъсир ўтказган туркий этник компонентлар асосан Турк хоқонлиги (ВИ—ВИИИ асрлар) даврида Ўрта Осиёнинг марказий минтақалари (Тошкент, Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё воҳалари, Фарғона водийси) ва Хоразмга келиб жойлашиб, маълум бир тарихий давр мобайнида, бу этник компонентнинг аксарият қисми ўтроқлашди. Турк хоқонлиги даврида кириб келган туркий компонентлар ва маҳаллий аҳоли ўртасидаги этник маданий муносабатларнинг ривожи ҳудуддаги этник жараёнлар тараққиётига катта таъсир ўтказди. Ушбу туркий қатлам маданий ютуқларининг маҳаллий маданий хўжалик анъаналари билан жадал уйғунлашуви юз берди. Бу давр туркий-суғдий симбиозни ҳал қилувчи босқичларидан бири бўлган.

Варҳуман саройи деворий расмларида тасвирланган туркий зодагонлар, Самарқанд, 650 йил

ВИИИ асрдан араб ва ажам (араб бўлмаган Яқин ва Ўрта Шарқ) халқларининг Ўрта Осиёга кириб келиши минтақадаги этник жараёнларга катта таъсир этмаган. Бу даврда аҳоли этник таркибида маълум бир ўзгаришлар бўлган бўлсада, Мовароуннаҳрдаги ўтроқ ва ярим ўтроқ туркийзабон аҳоли, суғдийлар ва Хоразмнинг туб ерли аҳолиси ўз ҳудудларида қолиб, араблар (ВИИ—ВИИИ асрлар) ҳукмронлиги остида яшаганлар. Умуман олганда, ИХ асрдан бошлаб Мовароуннаҳр минтақасида яхлит туркий этник қатлам, жонли туркий тил муҳити вужудга кела бошлади ва, ўз навбатида, суғдийлар ва бошқалар маҳаллий этносларда ҳам туркийлашиш жараёни жадаллашган. Этнограф олим К.Шониёзовнинг қайд этишича, ИХ—Х асрларда тиғиз этногенетик жараён натижасида кўплаб туркий қабила ва элатларнинг ўтроқ ҳаётга ўтиши жадал давом этган. Бу асрларда Сирдарёнинг шимолида, Мовароуннаҳр ва Хоразмда туркий этник қатлам кучли этник асосга эга бўлган. Табиийки, бу кучли этник қатлам асосининг аксарият кўпчилигини ўтроқлашган турғун туркий этнослар ташкил қилган[25].

Манбаларда кўп сонли турк-сўғдий никоҳлари ва оилавий алоқалар қайд этилган. Ғарбий Турк хогонлиги ҳукмдори Тон-ябгу хоқон (618-630) даврида Самарқанд ҳукмдори билан оилавий муносабатлар ўрнатилди — Тон-ябгу хоқон унга қизини берди. 711-йил 27-апрелда тузилган никоҳ шартномасига кўра, Туркийлар вакили Ўт-тегин ва сўғдий Дуғдгонча ўртасидаги никоҳ қайд этилган. Шундай қилиб, қадимги Сўғдда ўтроқ аҳолисининг бир қисмини, эронийзабон Суъғдийлар билан бир қаторда туркийзабон аҳоли ташкил қила бошлаган. Туркий-сўғдий маданий алоқалар кучли болган. Муъг ҳужжатларининг сўғдийча матнларида туркий тилдан кириб келган сўзлар мавжуд: йттуку — „жўнатиш“, „элчихона“; бедиз ва бошқалар. Машҳур шарқшунос М. Андреэвнинг сўзларига кўра, суғд тилидан баъзи сўзлар ўзбек тилида учрайди, масалан, куп — кўп (ўзбекча кўп), катта — катта (ўзбекча катта), калта — қисқа ёки ёш (ўзбекча калта).[26]

Ўзбекларнинг Турк хоқонлиги давридаги тарихи билан машҳур тарихчи ва археолог олимлар шуғулланган (Александр Бернштам, Лев Гумилёв, Сергей Кляшторний, Дмитрий Савинов, Леонид Кйзласов, Игор Кйзласов, Олга Смирнова, Лариса Баратова, Насимхон Раҳмон, Шамсиддин Камолиддинов).

Ўзбекларнинг шаклланиш жараёни

Самарқанд шаҳридаги Қорахонийлар сулоласининг қароргоҳи, 11-13 аср бошлари, ҳозиги Афросиёб харобалари

Қорахонийлар даврида (Х—ХИИ асрлар) Мовароуннаҳр ва Хоразмда сиёсий ҳокимият туркий сулолаларга ўтиши муносабати билан ўзбек халқи этногенезининг якуний босқичи бошланди. Ғарбий Қорахонийлар давлати доирасида ҳозирги ўзбекларга хос туркий этнос қарор топди ва мазкур даврда ўзбек халқига хос элатни белгиловчи ҳудуд, тил, маданият, тарихий қисматининг умумийлиги, этник ўзликни англаш, этноснинг уюшқоқлиги маълум бир давлат доирасида бўлиши, дин умумийлиги ва бир қанча шу каби бошқа этник аломатлар шаклланган. Бу даврда ўзбекларнинг умум элат тили қарор топди. Мовароуннаҳр ва унга туташган минтақаларда яшовчи кўчманчи туркийзабон аҳоли: қарлуқ, чигил, яғмо, тухси, халач, арғин, ўғуз, қипчоқ, уз, қанғли сингари уруғлар ўзларини бир халқ сифатида англай бошлаганлар. Умуман олганда, 11 — ХИИ асрнинг 1-ярмида ўзбеклар халқ сифатида шаклланган.[27]

Х асрга келиб Қорахонийлар давлатида қадимий туркий ёзма матнлар анъаналарини давом эттирган ҳолда адабий тил ривожланди. 10 аср расмий қорахонийлар тили қадимги қарлук лаҳжалари грамматик тизимига асосланган эди.[28][29]

ХИИИ аср бошларида Чингизхон истилоси даврида мўғул қўшинлари таркибида кўп сонли туркий этнослар ҳам кириб келди. ХВ асрга қадар эса ушбу этносларнинг деярли кўп қисмида маҳаллий аҳоли билан аралашув жараёни содир бўлди ва улар шаклланган ўзбек элатининг кейинги тараққиётида малум даражада из қолдирдилар.

Чиғатой улуси тилининг ривожланиши ҳамда кейинчалик Амир Темур ва темурийлар даврида юз берган юксак иқтисодий ва маданий тараққиёт натижасида Мовароуннаҳрда адабий тил такомиллашиб, бу тил илмий адабиётларда „туркий“ ёки „чиғатой турк“ тили деб номланган.

Мовароуннар ва Хуросонни бир давлатга бирлаштирган Амир Темур туркий адабий тилни ривожлантиришга алоҳида эътибор берган. 1391-йилда Тўхтамишга қарши юриш пайтида Темур Олтин Шокий тоғининг ёнида чиғатой тилидаги ва араб тилида матнини ўз ичига олган ёзувни ёзишга буюрди. Асл нусхада, хусусан, шундай ёзилган эди… Туроннинг султони Темурбек уч юз минг черик бирла ислом учун Туктамиш ҳон булғар хонига юриди…[30]

Айниқса, тараққий этган ўзбек адабий тили Алишер Навоий даврида энг юқори нуқтага кўтарилди. Аммо халқнинг жонли тили кўп диалектли бўлиб, адабий тил шаклланишида учта асосий шева — қарлуқ, қипчоқ ва ўғуз диалектлари асос бўлган. Маълумки, шаклланган ўзбек элатининг Амир Темур ва темурийлар давридаги этник тарихи ва этномаданий тараққиётига барлос, жалойир, қавчин, арлот, қипчоқ каби этник гуруҳлар ҳам фаол таъсир қилган.

Ярим кўчманчи ўзбекларнинг етакчиси Шайбонийхоннинг ўзбек тилининг ривожланишига ҳисса қўшган. Унинг Ўрта Осиё туркий адабий тилида ёзилган шеърлар тўплами ҳозир Истанбулдаги Топкапи қўлёзмалар тўпламида сақланмоқда. Унинг фалсафий ва диний асарининг қўлёзмаси: 1508-йилда Ўрта Осиё туркий адабий тилида ёзилган „Баҳр ул-Худо“ Лондонда сақланади. Шайбонийхон 1507-йилда Хуросонни қўлга киритгандан кўп ўтмай Ўрта Осиё туркий — чиғатой тилида „Рисола-йи маориф-и Шайбоний“ номли насрий асар ёзган ва унинг ўғли Муҳаммад Темурга бағишланган (қўлёзма Истанбулда сақланмоқда).[31]

Ўзбекларнинг 9-16 асрлардаги тарихи билан қатор олимлар шуғулланган ва кўплаб китоб ва мақолалар эълон қилишган. Масалан В.Бартолд, Борис Кочнев, Элена Давидович, Александр Бернштам, М.Массон, Солиҳ Муталлибов, Л.Ремпел, Нина Немцева, Юрий Буряков, А.Анорбоэв, Ш. Камолиддинов, Аҳмадали Асқаров, Кҳудойберди Дониёров, Мутал Эрматов, Мавлон Вахобов, Карим Шониёзовлар чуқур тадқиқотлар олиб борисган.

Этноним

Ўзбек этнонимининг келиб чиқиши тўғрисида бир нечта таҳминлар мавжуд. Шахсий исм сифатида ўзбек сўзининг биринчи эслатилиши ХИИ асрга тўғри келади. Ўзбек сўзи Туркий қабилалари орасида Мовароуннаҳрда ХИИИ аср мўғуллар келгунига қадар пайдо бўлган.

ХИИ аср араб тарихчиси Усома ибн Мунқиз „Таълим китобида“ Салжуқийлар даврида 1115—1116-йилдаги йўлбошловчиларидан бири амир Ўзбек деган Мосул ҳукмдори бўлганлигини таъкидлайди[32].

Тарихчи Рашидуддиннинг ёзишича, Табризда ҳукмронлик қилган Элдегизийлар сулоласининг сўнгги вакили Ўзбек Музаффар (1210—1225) бўлган[33]

1221-йилда Афғонистондаги Хоразмшоҳ Жалол ад-дин қўшинларининг етакчиларидан бири Жаҳон Пахлавон Ўзбек Тайи эди.[34]

Тарихчи Мутал Эрматов ўзбек сўзи „Ўзлар“ уруғи номидан келиб чиққан деб тахмин қилган қилган[35]

Тарих фанлари доктори, профессор Р. Г. Мукминова ўзбекларнинг этник исмини Ўзбек хон номи билан боғлашга қарши қўшимча далиллар келтирган. Шарофиддин Али Яздий Ўзбек хон давридан анча олдин 1289-йилги воқеалар ҳақида хабар бериб, Табриз вилоятидаги ўзбек қўшинларининг юришини эслатиб ўтади.[36]

Бошқа тарихчиларнинг фикрича, ХИВ асрнинг 60чи йилларида, Дашти қипчоқ ҳудудида ўзбеклар деб номланган кўчманчи туркий қабилаларининг иттифоқи тузилди. ХИВ асрнинг 60-йилларида „ўзбек“ этноними шарқий Дашти-Қипчоқнинг бутун туркий аҳолиси учун жамоавий номга айланди. „Ўзбек“ этноними Амир Темур даврида Мовароуннаҳрга кириб келган. Буюк шоир Алишер Навоий (1441—1501) ёзган асарларида „ўзбек“ этнонимини Хуросон ва Мовароуннаҳрда тилга олган.[37]

Шоҳу тожу хилъатеким, мен томоша қилғали,

Узбаким бошида қалпоқ, эгнида ширдоғи бас.[38]

Мазмуни: Шоҳ тож ва хилъатли мен томоша қиламанми, менга бошига қалпоқ (дўппи), эгнига яктак кийган ўзбегимнинг ўзи бўлса бас

Осиё харитасида ўзбеклар юрти Бухоро тасвирланган. Немис хариташуноси Жоҳанн Баптист Ҳоманн 1730-йил

Ўзбеклар этник тарихида ХВ аср охири ХВИ асрлар ҳам муҳим давр ҳисобланади. Ушбу босқичда Ўрта Осиёга манғит, қўнғирот, найман, нукус, уйғур, қиёт, олчин, сарой, қатағон, қушчи, дўрмон, кенагас, қирқ, юз, минг, баҳрин ва бошқалар Дашти Қипчоқ ўзбек этник гуруҳларининг навбатдаги тўлқини кириб келди ва маҳаллий ўтроқ халқ билан аралашди. Натижада Мовароуннаҳр аҳолисининг этник қиёфасида уларнинг аломатлари фаоллашган.

Ўзбек аскарининг портрети, 1557—1564-йиллар[39]

Дашти Қипчоқдан 2 дарё (Амударё ва Сирдарё) оралиғи ва Хоразмга келиб ўрнашган этник гуруҳлар „ўзбек“ номи остида маҳаллий аҳоли этник ранг-баранглигини бирмунча кўпайтирган бўлсалар ҳамки, лекин унинг этник таркибини тубдан ўзгартириб юбормаган. Ушбу этнослар шаклланган ўзбек халқининг таркибига келиб қўшилган навбатдаги этник компонент эди, холос. Улар Мовароуннаҳр ва Хоразм аҳолисининг турмуш тарзига, анъаналарига, маданиятига, хўжалик фаолиятига сезиларли таъсир кўрсатган янги типдаги маданий қатлам ҳосил қилган. Айниқса, Зарафшон водийси ва Ўзбекистоннинг жанубий минтақалари аҳолиси орасида бу нисбат кучли сезилади. Маҳаллий аҳолига улар „ўзбек“ номини беришган ва бу ном Мовароуннаҳр ва унга қўшни вилоятлар аҳолиси учун расмий равишда умумий ном бўлиб қолган. Ўз ўрнида айтиб ўтиш лозимки, ўзбек этнонимининг келиб чиқиши бўйича фанда якдил фикр мавжуд эмас. Айрим муаллифлар (Г.Вамбери, Г.Ховорс, М. П. Пело) Дашти Қипчоқда кўчиб юрган турк-мўғул қабилаларнинг бир қисми ўзларини эркин тутганликлари сабабли „ўзбек“, яъни „ўз-ўзига бек“ деб атаган десалар, бошқалар (П. П. Иванов, А.Ю. Якубовский, Хилда Хрсхем) „ўзбек“ этнонимини Олтин Ўрда хони Ўзбекхон Султон Муҳаммад (ХИВ аср) номи билан боғлайди, бошқа яна бир гуруҳ олимлар эса (В. В. Григорев, А. А. Семёнов ва бошқа Аҳмедовлар) ўзбек номи Оқ Ўрда (Дашти Қипчоқнинг шарқий қисми)да кўчиб юрган туркмўғул қабилаларига тааллуқли бўлган деган фикрни билдирадилар.

Дидиэр Роберт де Ваугондй томоидан 1753-йилда тузилган харитада ўзбеклар номи қайд этилган

Темурийлар салтанати ўрнида дастлаб ХВИ аср бошларида вужудга келган Бухоро ва Хива хонликлари, ХВИИИ аср бошларидан Қўқон хонлигининг вужудга келиши натижасида ягона тарихий маконда яшаган халқлар сиёсий жиҳатдан турли давлатлар тасарруфига тушиб қолган бўлсада, бу ҳолат ўзбек элати бирлигига жиддий путур етказа олмаган. Сиёсий чегаралар бўлишига қарамасдан 3 давлат таркибидаги аҳоли ўзаро доимий этник, иқтисодий ва маданий алоқада бўлиб келганлар.

Ўзбекларнинг 92 уруғи

Тарихий манбаларда келтирилган 92 ўзбек уруғлари нафақат Ўзбекистон ҳудудида, балки бутун Ўрта Осиё ҳудудларида тарқалган. Бу 92 ўзбек уруғларига мўғуллар истилосидан олдинги ва истило даврида ҳамда шайбонийлар даврида келган этник гуруҳлар ҳам киради[40]. Шунингдек, Ўрта Осиёда қадимдан яшаб келаётган чиғил, яғмо, усун, тухси, халач ва бошқалар туркий этник гуруҳлар ҳам 92 ўзбек элати таркибига кирган[41].

Ўзбек миллатининг шаклланиши

Ўрта Осиё халқларининг ХИХ аср 2-ярми — ХХ аср бошларидаги тарихий тақдири ва тараққиёт босқичлари чор Россиясининг мустамлакачилиги даври билан боғлиқ.

Тарихчи М.Вахобовнинг таъкидлашича, ўзбеклар миллат сифатида ХИХ аср охири — ХХ аср бошларида, яъни капиталистик муносабатларнинг минтақага кириб бориши билан шакллана бошлаган.[42]

19 асрнинг иккинчи ярмида ўзбек миллатининг шаклланиш жараёни бошланди, бу модернизация, жадидчилик ва ахборот алоқаларининг кучайиши, миллат ҳақидаги янги ғояларнинг пайдо бўлишида намоён бўлди. Туркистоннинг ислоҳотчи маърифатчилари жадидлар миллат ғоясининг ёрқин сўзловчиларига айланишди. Жадидларнинг энг кўзга кўринганларидан бири Беҳбудий эди. Беҳбудий ўз асарларида туркий тил атамасини ўзбек тилининг синоними сифатида ишлатган ва „ўзбек тилида Туркистон аҳолисининг аксарияти гапиради“ деб таъкидлаган.[43]

Туркчилик ғоялари самарқандлик жадид ҳожи Муин Шукруллаэвга (1883—1942) таъсир кўрсатди, у ХХ асрнинг бошларида ўзини Туркистон турки деб хисоблаган, „туркий тил“ ва „ўзбек тили“ атамаларини синоним сифатида ишлатган.[44]

Кейинчалик минтақада Совет ҳокимиятининг ўрнатилиши билан Ўрта Осиёда миллий-ҳудудий чегараланиш ўтказилиб, 5 та миллий республикалар ташкил этилди. Шу билан шаклланган элатлар тараққий этаётган тарихий макон сунъий равишда бўлиб юборилди. Минтақа халқларининг ассимиляция, консолидация жараёнларига жиддий таъсир ўтказилиши ва кейинчалик „совет халқи“ номли ягона этник бирликни яратиш ҳақидаги назарияни амалга оширилиши борасидаги олиб борилган сиёсат ҳам ўзбекларнинг миллий этник қиёфасига, менталитетига рахна сола олмади[45].

Диктатор Иосиф Сталин социалистик давлатлар миллатлар сифатида буржуа тузуми ҳомийлигида эмас, балки Совет ҳокимияти ҳомийлигида шаклланган деб ҳисоблар эди.[46] Сталин барча социалистик миллатлар истисносиз Совет Иттифоқи даврида шаклланган деб ҳисоблар эди. ХХИ асрда социолог Алишер Илхамов Сталиннинг ушбу ғоясини қўллаб-қувватлади ва ўзбеклар Совет ҳокимияти даврида миллат сифатида шаклланганлигини таъкидлади.[47]

Хўжалиги

Ўзбек халқининг ривожланиш жараёни Ўзбекистон мустақилликка эришган санадан бошлаб янгича мазмун касб этди. Тарихий томирларидан куч олган ўзбек миллий маданияти, тафаккури, урф-одатлари, турмуш тарзи ўзига хос уйғониш ва янгиланиш падласига қадам қўйди.

Ўзбекларнинг моддий ва маънавий маданияти ўзига хос ва бойдир. Унинг энг яхши томонлари анъанага айланиб, ҳозиргача сақланиб келмоқда. Ўзбекларнинг қадимий аждодлари табиий шароитдан келиб чиқиб суғорма деҳқончилик, чорвачилик, ҳунармандчилик каби ўзига хос хўжалик-маданий типларни яратганлар. Хўжалик-маданий типларнинг ушбу йўналишлари, ўз навбатида, теварак-атрофдаги табиий муҳит билангина эмас, балки муайян этносларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожи даражаси билан ҳам белгиланади. Ўзбекларнинг кўп қиррали деҳқончилик анъаналари асрлар оша тўпланган тажрибага таянади.

Деҳқончилик

Деҳқончилик — ўзбекларнинг қадимий машғулотларидан биридир. Минг йиллар давомида деҳқончилик хўжалигини юритиш борасида кўплаб тажриба ва усуллар ҳамда фенологик (ўсимликлар ва ҳайвонот дунёсидаги мавсумий ўзгаришлар) кузатишлар тўпланган. Деҳқончилик борасидаги тажрибалари узлуксиз ҳолда аждодлардан авлодларга ўтиб борди.

Ёғингарчиликнинг кам бўлиши, иссиқ ҳаво иқлими Ўзбекистон ҳудудида мураккаб суғориш тизими воситасида маҳсулдор суғорма деҳқончиликнинг кенг тарқалишига олиб келди. Илмий тадқиқотлардан кўринадики, суғорма деҳқончилик милоддан аввалги ИИИ асрда Хоразм, Зарафшон воҳалари ҳамда Фарғона водийсида магистрал каналлар қуриш, ҳар хил сув боғлаш, тақсимлаш ва сув чиқариш иншоотларини барпо қилиш орқали ривожланган. Ўзбек деҳқонлари арпа, буғдой, тариқ, нўхат, ясмиқ, сабзи, пахта, бодом, ўрик, зиғирпоя, буғдой каби зироатчилик маҳсулотларини қадимданоқ етиштирганлар.

Суғорма деҳқончилик хўжаликлари, асосан, қадимий воҳаларда Хоразм, Бухоро, Самарқанд, Тошкент воҳаларида, Қашқадарё ва Сурхондарё ҳавзаларида, Фарғона водийсида жойлашган. Тошкент воҳаси, Фарғона ва Зарафшон водийси, Қашқадарё ва Сурхондарё тоғ этаги минтақасида, асосан, баҳорги экинлар етиштирилган. Маҳаллий деҳқонлар маданий-этник анъаналар асосида далачилик, полизчилик ва боғдорчилик соҳаларида турли усул ва йўлларни ишлаб чиққанлар.

Кўп асрлар давомида турли чорвадор этник гуруҳларнинг ўтроқлашуви натижасида улар маҳаллий аҳолидан деҳқончилик тажрибаларини ўзлаштирдилар ва ўзларининг этник ва маданий хўжалик хусусиятлари билан ўзига хос тарзда деҳқончилик билан шуғулланганлар. Шу асосда деҳқончиликнинг 2 турини ажратиб кўрсатиш мумкин: сунъий суғоришга асосланган интенсив деҳқончилик хўжалиги; асосан, чорвачилик билан қўшиб олиб борилувчи экстенсив лалмикор деҳқончилик хўжалиги.

Чорвачилиги

Ўзбеклар хўжалик фаолиятининг асосий ва қадимий турларидан бири — чорвачиликдир. Бошқа минтақалар аҳолисининг чорвачилиги билан кўпгина ўхшаш жиҳатлари бўлсада, ўзбек этник гуруҳларининг ҳар бирида уй ҳайвонларини боқишда ўзига хос усул ва жиҳатлари бўлган. Шу билан биргаликда, ҳатто бир элат истиқомат қиладиган ҳудудда ҳам чорвачилик хўжалигини юритишдаги табиий-географик шароитлардан келиб чиқиб ҳамда қўшни халқларнинг таъсири ёки ижтимоий-иқтисодий сабаблар натижасида хилма-хил усуллардан фойдаланганлар.

Одатда, ўтроқ аҳолида чорва боқиш қўра ёки қўраяйлов тизими, ярим ўтроқ аҳолида ҳайдовяйлов тизими, кўчманчи аҳолида ҳайдов тизими устун турган. Ў. учун ХХ аср бошларига қадар чорвачиликнинг қўраяйлов ва ҳайдовяйлов тизими устувор бўлган. Қўй, эчки ва бошқалар чорва ҳайвонлари чорвачилик хўжалигининг асосини ташкил қилган. Ўзбек чорвачилигида қўйларнинг „ҳисори“, „қоракўл“ наслларини боқишга айниқса кўп эътибор қаратилган. Қўйчилик, асосан, сотишга мўлжалланган. Қўй жуни ҳам бозорга чиқарилган. Жайдари қорамоллардан ҳўкиз алоҳида гўшт учун ва иш кучи сифатида парвариш қилинган.

Ўзбекларда қадимги даврлардан йилқичилик жуда ривожланган. Маҳаллий аҳоли, айниқса, лақай, қорабайир зотли отларни парвариш қилганлар. Дашт зонасида яшовчи ўзбеклар туячилик билан ҳам шуғулланишган.

Ҳунармандчилик

Ҳунармандчилик ўзбеклар орасида қадимдан кенг ривожланганлиги археологик тадқиқотлардан маълум. Ҳунармандчиликнинг ривожи шаҳарларнинг нафақат иқтисодий ва ижтимоий, балки сиёсий ва маданий марказларга айлана бошлаганлиги билан чамбарчас боғлиқдир.

Ўзбек ҳунармандлари кўплаб тери ва жундан, ёғоч ва металлдан, хилма-хил буюмлар ясаб, пахта ва ипакдан турли матолар тўқиб, кийим-кечакларни бозорларда сотишган. Ўзбек ҳунармандчилигининг темирчилик, дегрезлик, мисгарлик, заргарлик, дурадгорлик, аравасозлик, ёғоч ўймакорлиги, ганчкорлик, мармар ўймакорлиги, кулолчилик каби кенг тарқалган тармоқлари ҳамда тўқимачилик, ипакчилик, каштадўзлик, зардўзлик, дўппидўзлик каби уйрўзғор касбкорликлари тараққий этган.

Меъморчилик

Мир Араб мадрасаси. Шайбонийлар даври, 1530-чи йиллар

Ўзбекларнинг анъанавий турар жойлари қадимдан ўзиға хос бўлиб, улар яшаган минтақанинг табиий-географик шароити билан боғлиқ бўлган. Турар жойлар барпо этишда қурилиш конструксияси ва услуби, режаси ва безаклари билан Фарғона, Бухоро, Хива ва Шаҳрисабз меъморлик йўналишлари машҳур бўлиб келган. Уй-жой қурилишида ўзбекларда қадимий уйлар, одатда, кўча ва қўшни томони девор билан ўралган ҳовлилардан иборат бўлган. Барча турар жой ва хўжалик хоналарининг деразалари ичкари томонга қаратилган. Ҳовли 2 қисмга — болалар ва аёллар учун ичкари ҳовли ҳамда номаҳрам эркаклар ва меҳмонлар учун меҳмонхона тарзида ҳашаматли хоналардан иборат ташқари ҳовлига бўлинган. Ҳунармандларнинг уйларида дўкон ва шогирдлар яшайдиган хоналар ҳам ташқарида жойлашган. Энг кўп тарқалган 2 хонали уй вариантларидан бири сифатида даҳлиз ва катта уйдан иборат бўлган уйларни кўрсатиш мумкин. Бундай уй-жойлар, одатда, олди аивонли ва айвонсиз қилиб қурилган. Аҳоли ўртасида анъанавий пахса ва синчли уйлар билан бирга ғиштли уйлар ва уларни нақшинкор ганчли безаклар билан қуриш ҳам мавжуд бўлган.

Ўзбекларда доимий уй-жойлар Х асрга қадар, асосан, тош, пахса ёки хом ғиштдан қурилган. Лой асосий қурилиш материали ҳисобланган. Пишган ғишт қадимдан қўлланилиб келинсада, кенг миқёсда ундан уйжой қуриш ИХ асрдан бошланди. Бухоро ва Хивада ҳовли эшикларига жез ёки темирдан ясалган болға ёки ҳалқасимон болдоқ осилган.

Эски типдаги уйларнинг хоналари ва деразалари айвонга қараган. Эшиклар ичкарига, дарчалар ташқарига очилган. Дераза ёки эшикнинг юқори қисмига ёруғлик тушадиган туйнук қўйилган ва унга ёғоч ёки ганчдан ясалган панжара ўрнатилган. Уйга кирадиган жойда эшик олдида тўғри бурчакли пештоқ (пойгак) бўлиб, унга поябзал ечиб қўйилган. Эшик олдидаги бурчакда сув қуйиладиган (оқизадиган) махсус жой (обрез, адан, ташноб) жойлашган бўлиб, унга Бухоро ва Самарқандда мармар тош, Фарғона водийсида ва Тошкентда пишиқ ғишт, Хивада махсус сопол терилган.

Одатда, уйларнинг тарҳи оила аъзоларининг сонига қараб бир неча уй (хона), даҳлиз ва айвондан иборат бўлган. Ҳовлида эса хўжалик учун омборхона, ҳожатхона ва молхона бўлган. Шаҳарларда ёки аҳоли зич жойлашган қишлоқларда меҳмонхона, одатда, 2-қаватда — болохонада жойлашган. Айниқса, Тошкент, Бухоро, Самарқанд ва Ургут шаҳриларида жуда шинам меҳмонхоналар қурилган. Бу каби меҳмонхоналардан тўй ҳашамларда, мотам маросимларида ҳам кенг фойдаланилган. Бундан ташқари, қиш пайтлари меҳмонхоналарда маҳалла эркаклари тўпланишиб гапгаштаклар ўтказганлар. Ҳозирги кунга келиб замонавий уйларнинг қурилиши анча такомиллашган бўлиб, уйларнинг қурилишидаги миллий анъаналар замонавий кўринишлар билан ўзаро уйғунлашган. Бугунги уйлар муайян режа асосида турли қулайликлар билан қурилмоқда[48].

Миллий кийимлари

Миллий кийимдаги ўзбек йигити (1845—1847)

Ўзбекларнинг миллий кийимлари ҳам кўп асрлик тарихга эга бўлиб, анъанавий турмуш тарзи, табиий-географик муҳит ва хўжалик маданий анъаналар билан боғлиқ бўлган. Ўзбекларда асосий миллий кийимлар: эркакларда оқ ёки малла бўздан тикилган кўйлак, яктак, тўн, белбоғ, салла, махси, кавуш, этик; аёлларда — рўмол, кенг кўйлак, узун лозим, нимча, калтача, махси, кавуш. Бош кийимлардан — дўппи, кулоҳ, исломият давридан бошлаб унинг устидан салла ўралган, аслзодаларнинг бош кийимлари зарли ва кумуш иплар билан безатилган, пешона қисмига турли олмос, қимматбаҳо тошлардан ясалган тўғноғичлар қадалган. Қиш фаслида кулоҳ ёки бадавлат кишилар мўйнали телпаклар кийишган. Ўзбеклар орасида энг кўп тарқалган енгил бош кийими дўппидир.

Дўппи, асосан, бахмал, сидирға шойи, сатин қаби матоларга ип, ипак, зар билан кашта тикиб тайёрланган. Ўзбекистонда Чуст, Марғилон, Қўқон, Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Бойсун, Шаҳрисабз дўппилари кенг тарқалган. Тошкент дўпписи сидирға кўк бахмалга тикилган. Оёқ кийимлари таг чарми юмшоқ бўлган узун, қўнжли, пошнасиз, кавуш билан кийиладиган махси, ўзига тўқ одамлар орасида эса уч қисми қайрилган баланд пошнали этик кийиш урф бўлган. Аёллар бош кийим сифатида, асосан, рўмол ўраган. Ёши ва мавқеига, оилавий аҳволига қараб дока рўмол, шол рўмол, ғижим рўмол ва бошқалар хил рўмоллар ўралган (ўралиш усули ҳам турлича бўлган). Қизлар учун қулай бош кийими дўппи ҳисобланган. Тошкентда ироқи чоргул, Самарқандда йўрмадўзи, Андижонда мунчоқ гулли, Бухорода зардўзи, Қашқадарё, Сурхондарёда ироқи дўппилар машҳур. Бош кийимлар устидан чиройли нақшлар билан безатилган тилла қошлар, бўйинга бўйинтумор, зебигардон, қўлга билагузук, узук, бурунга булоқи ва бошқалар тақинчоқлар тақилган. Аёллар одми газ моллардан тикилган қоматга ёпишиб, кўйлак этагидан бир оз юқорироқ турадиган авраастарли пахталик чопонлар ҳам кийишган.

ХИХ асрнинг 80-йилларигача кийимлар тўғри бичимли шаклни сақлаган. Кийим шаклларининг йўлйўл, сидирға ва гулли маҳаллий матолардан тайёрланган, олди, этаги, енг учи, ёқаси гулли жияк билан ҳошияланган кўринишлари кенг урф бўлган. ХИХ асрнинг 20—30-йилларида кийим бичими ўзаро бир-бирига яқин бўлган 2 йўналишда ўзгариб борди. ХХ асрнинг бошларидан бошлаб ўзбеклар ўртасида европача кийимларни кийиш урфга кирди. Миллий кийимга европаликлар кийими хусусиятларининг киритилиши миллий кўйлакни шим билан аёллар кўйлакларини нимча билан кийилишига олиб келди. Бу тарихан ҳаёт шароитининг ўзгариши ва оммавий саноат ишлаб чиқаришининг ҳунармандчиликдан устунлиги туфайли содир бўлди.

Миллий бичимдаги кийимлар қоматга қараб тикила бошланди, аёл кўйлаклари торайиб ва калталашиб борди, олдинроқ юзага келган кокеткали (кўкрак бурма) ва қайтарма ёқали кўйлаклар ҳаётга муқим кириб борди, енги калталашди. ХХ асрнинг 50—60-йилларидан бошлаб эркаклар кийимини тўғри елкали қоматга мосланган пиджак, кенг шимлар, аёллар кўйлагини тўғри елкали эркин кесма лиф, этакка томон кенгайган юбка кийиш расм бўла бошлаган. Бироқ, ўзбеклар орасида европача кийимлар билан бирга миллий кийим ҳам урфдан қолмади. Унинг ўзига хослиги шаклида ва миллий мато колоритида намоён бўлди. Бу жиҳатдан аёлларнинг кенг ёзги кўйлаги ва эркаклар яктаги диққатга сазовор. Кекса одамлар орасида тўннинг кундалик кийим сифатида сақланиб қолиши анъанавий тус олди.

Таомлари

Анъанавий палов ва манти

Ўзбекларнинг таом тайёрлаш анъанаси ва маданияти кўп асрлик тарихга эга бўлиб, миллий таомларни тайёрлашда азалдан турли хил гўшт, ўсимлик маҳсулотларидан кенг фойдаланганлар. Ўзбеклар кундалик овқат сифатида буғдой, арпа, гуруч, нўхат, мош, зиғир, кунжут каби дон, сабзи, пиёз, шолғом каби сабзавотлар, қовун, тарвуз каби полиз маҳсулотларини кенг истеъмол қилганлар. Азалдан миллий таомларни тайёрлаш учун чорва — қўй, қорамол, эчки ёғлари, кунжут, зиғир ва сариёғ (сут маҳсулотларидан олинган), пахта ёғи ишлатилиб келинади. Овқатланишда, айниқса шаҳарликларнинг асосий таомлари сут маҳсулотларидан: қатиқ, сузма, творог ёки чакки (зардоби олинган қатиқ), қаймоқ ва бошқалардан иборат. Таомга жуда кўп зира ва зирк ишлатилади. Гўштли, сабзавот ва ёрмали қуюқ таомлар заъфарон, кашнич қўшиб тайёрланади. Умуман, ўзбек миллий таомлари ўзининг лаззатлилиги, калориялилиги ва сервитаминлиги билан ажралиб туради. Айниқса, палов, норин, шўрва, кабоб, мастава, шавла, мошхўрда, мошкичири, чучвара, шилпилдоқ ва бошқалар кенг тарқалган. Баъзи қуюқ таомлар (палов) тайёрлашнинг ўнлаб усуллари мавжуд. Норин тайёрлаш ҳам ўзбек пазандачилигида алоҳида ўрин тутади. Бухоро, Самарқанд ва Тошкент вилоятларида нон ёпишда кунжут, арпабодиён, седанани кенг қўллайдилар.

Дини

Ўзбекларнинг Ўрта Осиёда яшаган қадимий аждодлари тангричилик, шомонлик, зардуштийлик, буддавийлик, монийлик каби динларга эътиқод қилганлар. Бу диний эътиқодларнинг айримлари Ўрта Осиёда ислом дини ёйилгунича (ВИИИ асргача) сақланган. Ҳозир аксарият ўзбекларнинг дини ислом дини бўлиб, унинг суннийлик мазҳаби Ўзбекистон ҳудудида Х асрдан сўнг ҳукмрон мавқега эга бўлган.

Имом ал-Бухорий мақбараси, Самарқанд яқинига

Урф-одатлари

Совет маркасида ўзбек чолғу асбоблари

Ўзбекларнинг урф-одатлари, маросимлари ва байрамлари рангбаранг ҳамда ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб, бир неча минг йиллар мобайнида шаклланиб келган. Анъанавий урф-одатлар ва маросимлар ўзбек халқининг этногенезида иштирок этган деҳқончилик ва чорвачилик билан шуғулланган воҳа ва чўл аҳолисига хос элементларни ўзига сингдирган турли қабила ва этник гуруҳларнинг этномаданий тажрибаларининг мураккаб қўшилиши жараёнида шаклланган. Масалан, бола туғилиши (чилла, бешик керти), суннат тўйи, никоҳ ва мотам маросимларида Ўрта Осиё халқларига хос умумий ўхшашликлар мавжуд. Ўзбекларда жамоа муносабатларига оид урф-одатларни шаҳарда маҳалла, қишлоқда қишлоқ жамоаси акс эттирган, уларнинг фаолиятида эркаклар ва болалар қатнашган. Ўтмишда барча удумлар, маросимлар қишлоқ ва шаҳарда маҳалла жамоаларининг ташаббуси билан ўтказилган. Жумладан ҳашар кенг тарқалган. Ҳашарнинг бир неча тури мавжуд: жамоа ишларини бажаришда, қўни-қўшничилик ва қавм-қариндошлик доирасида ўтказиладиган ҳашар ва бошқалар Жамоа ҳашари билан уйжой, кўприк қуриш ва таъмирлаш, ариқ-зовурлар қазиш, уларни лойқадан тозалаб туриш; масжид қуриш ва таъмирлаш, мозорларни тозалаш ва бошқалар ишлар бажарилган. Ёшларни одоб-ахлоқ руҳида тарбиялашда жамоанинг ўрни ҳам катта бўлган. Жамоанинг ҳар бир аъзоси меҳмондорчилик, маърака ва бошқалар жамоат жойларида ёши ва мавқеига қараб жой эгаллаган. Ўзбекларнинг жамоа маросимларига Наврўз байрами. меҳржон сайли, лола сайли, қизил гул сайли, Рўза ҳайити (Ийд ал-Фитр), Қурбон ҳайити (Ийд ал-Адҳо), сумалак сайли ва бошқалар, уларни ўтказиш билан боғлиқ халқ одатлари, расмрусумлари киради. Ҳар бир байрам ўз тарихига эга бўлиб, у халқ ижодий меҳнати ва ҳаёт шароити билан чамбарчас боғлиқ. Ўзбек халқи орасида энг кенг тарқалган, миллий тусга эга бўлган урф-одатлардан мавсумий маросимлар диққатга сазовордир. Айрим тадқиқотчиларнинг фикрича, ўзбек мавсумий маросимларини қуйидаги туркумларга тасниф этиш мумкин:

  1. Қишда ўтказиладиган гапгаштак, ясаюсун кабилар;
  2. Баҳорги маросимлар — Сабантуй, шохмойлар (қўш чиқариш), лола ёки қизил гул сайли, лой тутиш, суст хотин кабилар;
  3. Ёзги маросимлардан қовун сайли, чой момо ва ҳоказо.;
  4. Кузги маросимлар — ҳосил йиғими билан боғлиқ меҳржон, облобарака, шамол чақириш, узум сайли кабилар.

Советлар ҳукмронлиги даврида амалдаги мафкурага мувофиқ, бир қанча маросимлар, жумладан, „комсомол тўйи“, „қизил тўй“, Октябр (7-ноябр) байрами, Совет Армияси куни, Совет конституцияси куни, „Пахта байрами“ ва бошқалар жорий этилди. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, бу байрамларнинг кўпчилиги ўз-ўзидан барҳам топди, лекин жорий тақвим билан боғлиқ умумбашарий байрамлардан 1-январ — Янги йил куни, 8-март — халқаро хотин-қизлар куни сақлаб қолинди. Айни вақтда, мустақил Ўзбекистон Республикасида янги халқ байрамлари таъсис этилди: 1-сентябр — Мустақиллик куни, 8-декабр — Республика Конституцияси қабул қилинган кун, 9-Май — Хотира ва қадрлаш куни. Шунингдек, Рўза ва Қурбон ҳайитлари куни, Наврўз байрами тикланди ва янгича мазмун кашф этди.

Жамоавий турмуш тарзи

Ўзбеклар жамоавий турмуши чуқур тарихий илдизларига эга. Бу тартиботнинг ибтидоси антик даврларга бориб тақалади. Ёзма ва археологик манбаларда минтақанинг қадимий шаҳарлари аҳолиси орасида жамоалар фаолият кўрсатганлиги, фақат турмушдагина эмас, балки ишлаб чиқаришда ҳам жамоа асослари мавжудлиги қайд этилган. Ўрта асрларда жамоа фақат жамоавий асослардагина суғориш тизимини ташкил этиш ва қўллаб-қувватлаш, бинобарин, деҳқончилик билан шуғулланиш мумкин бўлган қишлоқ аҳолиси учун ҳам, шунингдек, шаҳар аҳолиси учун ҳам ўзининг илгариги аҳамиятини сақдаб қолган эди.

Ўз-ўзини бошқарувнинг тарихан таркиб топган ушбу тизими нафақат биргаликда фаолият олиб боришгина бўлмай, айни вақтда ижтимоий ҳаётни ташкил этиш, оила ва турмуш анъаналарини, расмрусумларини халқимиз турмуш тарзининг барча тизимини сақлаш ва бойитишдан ҳам иборат бўлган. Яқин вақтларгача, ҳудудий қўшничилик жамоаси халқимизда турли минтақаларда турлича номлар билан аталган, чунончи, „маҳалла“, „гузар“, „масжид“, „жамоа“, „элат“. ХХ асрнинг 90-йилларидан республиканинг шаҳар ва қишлоқларида ҳудудий қўшничилик жамоаси ягона маҳалла атамаси билан юритиладиган бўлди. Зеро, ўз-ўзини бошқаришнинг халқимиз анъаналари ва қадриятларига жуда мос бўлган ушбу усули — маҳаллалар тизими сўнгги йилларда жуда катта нуфузга эга бўлиб бормоқда.

Ҳозирги даврда ўзбеклар замонавий касбҳунарни эгалламоқдалар. Компютер ва интернетдан фойдаланиш ўзбеклар ҳаётига сингиб кетди. Демократик жараёнлар ривожланмоқда. Миллий, маданий қадриятларга эътибор кучаймоқда.

Хориждаги ўзбеклар

АҚШдаги Колумбия университетининг профессори Силвия Назар

Будапештда (Венгрия) Европа фанлар академиясида ишлаган биринчи ўзбек олими Мулло Исъҳоқ (1836—1892) эди. Ҳозир ўзбеклар дунёнинг 20 дан ортиқ давлатида истиқомат қилади. 20 асрда жаҳонга машҳур ўзбеклар ичида АҚШнинг Индиана университети профессори Назиф Шаҳроний, Мичиган университетининг профессори Темур Хожа оғли, Туркия парламенти депутати Аҳат Андижон, АҚШдаги ёзувчи, Колумбия университетининг профессори Силвия Назарларни тилга оилш мумкин. Силвия Назарнинг „Ажойиб ақл“ романи[49] асосида тўртта Осcар мукофотига сазовор бўлган филм суратга олинди. Улар орасида тарих фанлари доктори, биринчи ўзбек антропологи Телман Хўжаёв (1938—2022), физика-математика фанлари доктори, „Курчатов институти“ Токамак миллий илмий-тадқиқот маркази Физика институти директори, Э. Азизов (1936—2015), тиббиёт фанлари доктори, Россия Фанлар академияси, Россия Тиббиёт фанлари академияси академиги, Россия Иммунология институти директори (1988—2014), Россия Федерацияси Давлат мукофоти соҳиби, икки марта Россия Федерацияси Ҳукумати мукофоти соҳиби, Россия Федерациясида хизмат кўрсатган фан арбоби Р. М. Хаитов (1944—2022). Актёрлар ҳам Россияда яшайди: Шуҳрат Иргашев, Равшана Куркова, режиссёрлар: Элёр Ишмуҳамедов, Рустам Ҳамдамов ва бошқалар.

Боймирза Ҳайит Маҳмудмирза ўғли (1917 — 2006) — Туркистон ва Ўрта Осиё бўйича тарихчи ва шарқшунос олим. У Лондон университетида ассистент, Ҳарвард, Анқарадаги Ҳажеттепе, Истанбул университети ва Истанбулдаги Мармара университетларида маърузачи бўлиб ишлаган.[50] Хориждаги ўзбек миллиардерлари орасида Алишер Усмонов (Россия), Фаттоҳ Шодиев (Қозоғистон), Искандар Маҳмудовларни (Россия) таъкидлаш мумкин.

Яна қаранг

Адабиётлар

  • Аҳмедов Б., Тарихдан сабоқлар, Т, 1995.
  • Исмоилов Ҳ., Анъанавий ўзбек кийимлари (Этнографик материаллар), Т., 1978.
  • Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари, Т., 2001.
  • Кадирова Т. Ф., Архитектура Узбекистана, М., 1987.
  • Қорабоев У., Ўзбек халқ байрамлари, Т., 2002.
  • Жабборов И., Ўзбеклар анъанавий турмуши ва маданияти, Т., 2004.
  • Ўзбек пазандалик санъати, Т., 2005.
  • Шаниязов К.Ш., Исмаилов Х. И., Этнографические очерки материалной културй узбеков конца ХИХ — начала ХХ в., Т., 1981.
  • Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001.
  • Маликов А. „92 Узбек Трибес“ ин Оффиcиал Дисcоурсес анд тҳе Орал Традитионс фром тҳе сихтеэнтҳ то нинетеэнтҳ cентуриэс. // Золотоордйнскоэ обозрениэ=Голден Ҳорде Ревиэw. 2020, вол. 8, но. 3, пп. 515–532. ДОИ: 10.22378/2313-6197.2020-8-3.515-532
  • Султанов Т. И. Кочеве племена Приарал’я в ХВ–ХВИИ вв. (вопросй этнической и социал’ной истории) Москва: Наука, 1982.
  • Султанов Т. И. К историографии этнополитической истории улусов Дзҳучи и Чагатая // Золотоордйнскоэ обозрениэ=Голден Ҳорде Ревиэw. 2017, вол. 5, но. 1, пп. 74–92. ДОИ: 10.22378/2313-6197.2017-5-1.74-92
  • Якубовский А.Ю., К вопросу об этногенезе узбекского народа. Т., 1941.

Манбалар

  1. ↑ „Популатион: 12,661,637 (Жулй 2013 эст.) [Узбекс = 50%“]. Cентрал Интеллигенcе Агенcй (CИА). Тҳе Wорлд Фаcтбоок. 9-июл 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-июн 2013-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 9-июл 2016-йил санасида архивланган)
  2. ↑ „Афгҳан Популатион: 38,108,077 (Жулй 2013 эст.) [Узбекс =20%“]. Cентрал Интеллигенcе Агенcй (CИА). Тҳе Wорлд Фаcтбоок. 8-апрел 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-июн 2013-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 6-январ 2019-йил санасида архивланган)
  3. ↑ „Популатион: 2,910,041 (Жулй 2013 эст.) [Узбекс = 19.3%“]. Cентрал Интеллигенcе Агенcй (CИА). Тҳе Wорлд Фаcтбоок. 31-март 2001-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-июн 2013-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 31-март 2001-йил санасида архивланган)
  4. ↑ „"Статистиcал Еарбоок оф тҳе Кйргйз Републиc – Публиcатионс Арчиве – Статистиcс оф тҳе Кйргйз Републиc"“. 2024-йил 3-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 28-феврал.
  5. ↑ „Агенцтво Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2014.“. 2017-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 5-сентябр.
  6. ↑ Согласно переписям населения доля узбеков в населении Туркмении возрастала (1970 — 8,3 %, 1979 — 8,5 %, 1989 — 9,0 %, 1995 — 9,2 %). Однако уже в 2001 г. прежний президент страни С. Ниязов назвал сифру всего 3 % узбеков. Одновременно возникли трудности с обективной оценкой численности населения Туркмении: С.Ниязов прогнозировал 9 млн жителей на 2009 г., тогда как Бюро Переписей США (чи данниэ исползуэт ЦРУ), считая официалниэ оценки численности населения силно завишенними, прогнозировало лиш 4,9 млн жит. на эту же дату. ООН оцениваэт численност населения страни в 2009 г. в размере 5,1 млн жит.[1]. Современноэ руководство Туркмении до настоящэго времени не опубликовало иной оценки численности населения, однако в представленном Туркмениэй докладе для ООН фигурируэт сифра 5,4 млн жит. на конес 2006 г.(Националний доклад, представленний в соотвецтвии с пунктом 15 А) Приложения к Резолюции 5/1 Совета по правам человека. Туркменистан (Wайбаcк Мачине сайтида 2-октабр 2013-йил санасида архивланган)). Если исходит из сохранения доли узбеков в населении страни, зафиксированной переписю 1995 г., а также населения страни в размере ок. 5 — 5,5 млн жит., численност узбеков составит ок. 460—510 тис. чел.
  7. ↑ (Русча) Руссиа Cенсус 2002 (Wайбаcк Мачине сайтида 6-сентабр 2018-йил санасида архивланган)
  8. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Руссиа Cенсус 2022
  9. ↑ Рҳода Маргессон (26-январ 2007-йил). „Афгҳан Рефугеэс: Cуррент Статус анд Футуре Проспеcц“ п.7 (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-01-12 санасида архивланган). Репорт РЛ33851, Cонгрессионал Ресеарч Сервиcе.
  10. ↑ Чинесе Натионал Миноритиэс
  11. ↑ Стате Статистиcс Cоммиттеэ оф Украине: Тҳе дистрибутион оф тҳе популатион бй натионалитй анд мотҳер тонгуэ, 1-декабр 2008-йилда асл нусхадан архивланди, қаралди: 26-июн 2007-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
  12. ↑ Эвренпаşа Кöйü | Гüней Тüркистанъдан Анадолуя Урфа Cейланпıнар Öзбек Тüрклери. Эвренпасакою.wордпресс.cом. Ретриэвед он 2013-07-12.
  13. ↑ Итоги переписи населения Беларуси 2009 г. Националний состав. (ПДФ), 18-сентабр 2010-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: 18-сентабр 2010-йил {{cитатион}}: но-бреак спаcе чараcтер ин |титле= ат поситион 40 (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  14. ↑ Cенсус оф Монголиа, слиде# 23. ҳттп://www.тооллого2010.мн/доc/Маин%20ресулц_20110615_то%20ЭЗБҲ_фор%20принт.пдф
  15. ↑ МАППИНГ ТҲЕ ГЛОБАЛ МУСЛИМ ПОПУЛАТИОН, Паге 17 (ПДФ), 23-декабр 2010-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: 22-ноябр 2013-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
  16. ↑ „О`ЗБЕКИСТОН АҲОЛИСИ“. стат.уз. О’збекистон Республикаси Миллий статистика қо’митаси.. Қаралди: 30-август 2025-йил.
  17. ↑ Шониёзов К., Ўзбек халкининг шаклланиш жараёни хакида баъзи фикр-мулохазалар // Общэственниэ науки в Узбекистане№ 6, 1996
  18. ↑ Зуэв Ю. А. К этнической истории усуней // Труди Института археологии и этнографии АН КазССР. Т. 8. Алма-Ата, 1960. С. 23.
  19. ↑ . Шониёзов К., Ўзбек халкининг шаклланиш жараёни хакида баъзи фикр-мулохазалар // Обшественниэ науки в Узбекистане. № 6, 1996
  20. ↑ Зуэв Ю. А. К этнической истории усуней // Труди Института археологии и этнографии АН КазССР. Т. 8. Алма-Ата, 1960
  21. ↑ Труди Хорезмской археолого-этнографической экспедиции, т. ХИВ. М., „Наука“, 1984
  22. ↑ Тенишев Э. Р. Гуннов язик // Язики мира: Тюркскиэ язики. — М., 1997. — С. 52-53.
  23. ↑ „Сюнну-Гунны. Кто же они? Стенограмма лекции, прочитанной Анной Владимировной Дыбо“. 2014-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 20-ноябр.
  24. ↑ Этиэнне де ла Ваиссиэре, Ис тҳере а „Натионалитй оф тҳе Ҳепҳталитес?“ ин Буллетин оф тҳе Асиа институте. Неw сериэс. Волуме 17. 2003. [2007], п. 129—130
  25. ↑ „Этнический атлас Узбекистана. Археология узбекской идентичности“. 2012-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 29-сентябр.
  26. ↑ Кляшторнйй С. Г., Савинов Д. Г., Степнйе империи древней Евразии. Санкт-Петербург: Филологический факул’тет СПбГУ, 2005, с. 97; Лившиц В. А., Согдийская эпиграфика Средней Азии и Семиречя. Спб.: филологический факул’тет СпбГУ, 2008; Камалиддинов СҲ. С., Мукҳаммедов У. З., Новйе даннйе по истории Средней Азии эпокҳи арабскикҳ завоеваний//ОНУ, № 12, 1997, с. 91; Маршак Борис. Легендс, талес анд фаблес ин тҳе арт оф Согдиана wитҳ ан аппендих бй В. А. Лившиц. Неw Ёрк: Библиотҳеcа персиcа пресс, 2002. Р.168; Лившиц В. А. Согдийцй в Семиреч’е: лингвистические и эпиграфические свидетел’ства.//Красная речка и Бурана. — Фрунзе. 1989, с. 79-80
  27. ↑ Совецкая историческая энсиклопедия. Т.14. М., 1973, С.667
  28. ↑ История и кул’тура тюрков в Литве. Сборник научнйкҳ статей мезҳдународной конференции. Вилниаус университето леидйкла ВИЛНИУС 2014, с.157-160
  29. ↑ Боровков, А. К. Лексика среднеазиацкого тефсира: ХИИ—ХИИИ вв. М., 1963
  30. ↑ Григор’ев А. П., Телицин Н. Н., Фролова О. Б. Надпис' Тимура 1391 г. // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вйп. ХХИ. — СПб.: СПбГУ, 2004. — С. 24.
  31. ↑ А. Ж. Э. Бодроглигети, „МуÌаммад Шайбæнî’с Баҳру’л-ҳуда : Ан Эарлй Сихтеэнтҳ Cентурй Дидаcтиc Қасида ин Чагатай“, Урал-Алтаисче Жаҳрбüчер, вол.54 (1982), п. 1 анд н.4
  32. ↑ Усама ибн Мункиз. Книга назидания. пер. Ю. И. Крачковского. М. Изд-во восточной литератури, 1958, c.134
  33. ↑ Рашид ад-дин. Сборник летописей. Т.1., кн.1. М., 1952
  34. ↑ Шихаб аддин Мухаммад ан-Насави. Жизнеописаниэ султана Джалаладдина Манкбурни. Изданиэ крит. текста, перевод с арабского, предисловиэ, комментарий, примечания и указатели З. М. Буниятова. М.., 1996, c.259
  35. ↑ Эрматов М., Этногенез и формированиэ предков узбекского народа. Ташкент: Узбекистан, 1968
  36. ↑ Историиа народов Узбекистана, ИИИ, Тошкент, 1993, 39-бет
  37. ↑ Алишер Навоий. Мукаммал асарлар тўплами. Йигирма томлик. Ўн биринчи том. Хамса. Садди Искандарий. — Тошкент, 1993. 189 бет
  38. ↑ Алишер Навои, Мукаммал асарлар туплами. 3 жилд. Тошкент, 1988
  39. ↑ А ҲЕАВИЛЙ АРМЕД УЗБЕК. САФАВИД ИРАН, МИД 16ТҲ CЕНТУРЙ
  40. ↑ Ўзбек уруғлари, 23-декабр 2014-йилда асл нусхадан архивланди, қаралди: 26-декабр 2013-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
  41. ↑ Султанов Т. Кочевиэ племена Приараля в ХВ—ХВИИ вв.// Вопроси этнической и социалной истории. М., 1982
  42. ↑ Вакҳабов М. Г. Формирование узбекской социалистической нации. Т.,1961.
  43. ↑ Беҳбуди Маҳмудхўжа, Икки эмас, балки тўртта тил керак // Беҳбуди Маҳмудхўжа, Танланган асарлар. Қайта кўриб чиқилган ва тўлдирилган 2-нашр. Тошкент: Манавият, 1999, 150-бет
  44. ↑ Ҳожи Муин, Танланган асарлар. 2-нашр. Таёрловчилар: Б. Дўстқораэв, Н. Намозова. Тошкент: 2010, 66-109-бетлар
  45. ↑ Стевен Сабол, Тҳе cреатион оф Совиэт Cентрал Асиа. Тҳе 1924 натионал делимитатион. Cентрал Асиан сурвей, 14, 1995, П.234.
  46. ↑ И. В. Сталин, Сочинения, т. 7, Москва, 1952, с. 135
  47. ↑ Илкҳамов, А. Этнический атлас Узбекистана. Ташкент, 2002. 288 бет.
  48. ↑ Жилина А. Н.. Томина Т. Н., Народи Средней Азии. Традиционноэ жилищэ народов Средней Азии (ХИХ — начало ХХ в. Оседло-земледелческиэ раёни). М.,1993
  49. ↑ Насар, Сйлвиа (1998). А Беаутифул Минд. Неw Ёрк, НЙ: Симон & Счустер.
  50. ↑ ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20070928030312/ҳттп://www.прессбох.cо.ук/детаилед/Сcиэнcе/Ҳис_лифе_wас_аимед_ат_тҳе_студй_оф_Туркестан_Тҳе_wелл-кноwн_Узбек_ҳисториан_Др._Баймирза_Ҳайит_пасс_88700.ҳтмл

Ҳаволалар

Викииқтибосда Ўзбекларга тегишли иқтибослар мавжуд.



Туркий халқлар

Озарбайжонлар | Олтойлар | Болқорлар | Бошқирдлар | Гагаузлар | Долганлар | Сариқ уйғурлар | Қозоқлар | Қараимлар | Қорақалпоқлар | Қараманлидлар | Қорапапахлар | Қорачойлар | Қашқайлар | Қрим татарлари | Қримчоқлар | Қумандинлар | Қўмиқлар | Қирғизлар | Нагайбаклар | Нўғайлар | Саларлар | Сибир татарлари | Татарлар | Теленгитлар | Телеутлар | Тофалар | Трухменлар | Тубалар | Тувалар | Турклар | Турк-месхетинлар | Туркманлар | Туркоманлар | Ўзбеклар | Уйғурлар | Хакаслар | Халажлар | Челканлар | Чувашлар | Чулимлар | Шорлар | Юрюклар | Ёқутлар

 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/O%CA%BBzbeklar" dan olindi