Olmurut sahifasining manbasini koʻrish

{{Taxobox
| color = lightgreen
|name=Nok
|image=Pear tree.jpg
|image file=Pear tree.jpg
|image title=Nok
|image_caption=Mevali daraxtning umumiy koʻrinishi
|image descr=Mevali daraxtning umumiy koʻrinishi
|regnum=Oʻsimliklar
|divisio=[[Yopiqurugʻlilar]]
|classis=[[Ikki pallalilar]]
|ordo=[[Atirguldoshlar]]
|familia=[[Atirgullar]]
|subfamilia = ''[[Spireylar]]''
|tribus = ''Pyreae''
|subtribus = ''Pyrinae''
|genus='''Nok'''
|latin={{btname|Pyrus|[[L.]]}}
|wikispecies=Pyrus
|commons=Category:Pyrus
|ncbi=3766
|itis=25294
|section name=Koʻrinishlar
|section text=''Qar. [[#Turkumlash|matn]]''
}}{{Boshqa maʼnolari|Nok (maʼnolari)}}

'''Nok, nashvati, olmurut''' ({{lang-la|Pýrus}}) — {{bt-uzblat|Atirguldoshlar|Rosaceae}} oilasiga mansub mevali va manzarali [[daraxt]] va [[buta]]lar [[tur]]i.

[[Fayl:Illustration Pyrus communis0.jpg|thumb|left|[[Oddiy nok]].]]

== Tarqalganligi va ekologiya ==
[[Yevropada]] nok yovvoyi koʻrinishda taxminan [[60° shahri k.]]da tarqalgan. [[Areal]]ning shimoliy chegarasida - siyrak.

2006-yilda sovuqqa chidamli navlarini muvaffaqiyatli [[seleksiya]] qilish natijasida nok [[Ural]] va [[Gʻarbiy Sibir]]da [[55° shahri k.]]gacha joylashgan bogʻ maydonlarida samarali oʻstirilmoqda.

Noklarning madaniy navlarining kelib chiqishi bir qator [[Biologik koʻrinish|koʻrinishlar]]ining, qisman, {{btname|Pyrus achras|[[Gärtn.]]}}, {{btname|Pyrus persica|[[Pers.]]}}, {{btname|Pyrus cordata|[[Desv.]]}}, {{btname|Pyrus elaeagnifolia|[[Pall.]]}}larning [[gibrid]]lanishi bilan bogʻliq deb taxmin qilmoqdalar. Noklar qadimgi [[Forsiya]], [[Yunoniston]] va [[Rim imperiyasi]]da etishtirilgan.

Hozirgi vaqtda noklarning mingta [[nav]]i bor.

== Botanik tavsifi ==

Erkin oʻsuvchi [[Daraxt shoxi|shox]]i shakli — [[Piramida (geometriya)|piramidaviy]] yoki yumaloq, quyuqlashishga moyil. Yillik oʻsish 30-40 smni tashkil etadi. Qulay sharoitlarda nok yirik oʻlchamlarga yetadi — balandligi 5—25 metrgacha va shox diametri 5 metrgacha.

[[Barg]]lari, qoidaga binoan, toʻkiluvchi. Barg joylashuvi 5 qatorlik spiral. Barg keng tuxumsimon shaklda, 2,5—10 sm uzunlikka ega, qisqa uchli; rangi — toʻq yashil, yaltiroq, bargning pastki qismi koʻk-yashil, kuzda oltinrang-toʻq sariq.

[[Gullash]] vaqti va shakli: aprel—may, [[gul]]lari oq, diametri 3 sm, 5-gulbargli, 3-9 tadan [[Soyabon (gullash)|soyabon koʻrinishli]] [[Panja (gullash)|panjali]]. [[Ginetsey]]da [[urugʻchi]]lar 2 tadan 5 tagacha. Ularning [[urugʻdon]]lari oʻzaro va krujka shaklini oluvchi gulli qoʻndogʻi bilan qoʻshilib oʻsadi; kurtakda gulbarglari cherepitsa shaklida joylashadi.

[[Meva]] zamburugʻlari qalin poʻstloq bilan qoplagan.
[[File:Pear tree in Chirakchi.jpg|thumb|Nok daraxti hosili bilan]]
Nok [[Kurtak (botanika)|kurtaklari]] boshqa daraxt oilalari singari ikki xilda boʻladi: vegetativ va generativ. Vegetativ kurtaklar kichikroq va oʻtkirroq, generativlari — kattaroq va toʻmtoqroq. ikki xil kurtakning oʻrtasidagi tashqi farqlari ulardan [[Novda (botanika)|novda]] chiqishi chogʻidagi ushbu kurtaklarning shakllanish vaqtiga qarab kuchayadi.

[[Meva]]si, qoidaga binoan, — pastki qismi kengaygan choʻzinchoq shaklda, sharsimon mevali [[nav]]lari ham bor.

== Kelib chiqish tarixi ==
Nok bizlarga tarixgacha boʻlgan davrda yetib kelgan. Uning vatani aniq oʻrnatilmagan. Yetishtirilgan nok Qadimgi Yunonistondan kelib chiqqan (er. old. 1000-yil oldin).

== Ahamiyati va qoʻllanishi ==
Noklarning har xil navlari manzara sifatida yoki aksari mevali daraxtlar sifatida foydalaniladi.

2005-yilda noklarning jahondagi ishlab chiqarilishi 15 mln tonnani tashkil etdi (''[[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]] qishloq xoʻjaligi vazirligining baholashi''). Noklarni yirik ishlab chiqaruvchi [[Xitoy]] hisoblanadi.

== Yogʻoch ==
Nokning qattiq, ogʻir va egiluvchan [[yogʻoch]]i mayda buyumlar uchun keng qoʻllanadi. Oʻzining chirishga kam chidamliligi hisobiga u faqat bino ichkarisida foydalaniladigan buyumlar uchun ishlatiladi. Ushbu yogʻochning solishtirma zichligi taxminan 740 [[kg]]/[[m³]]ni tashkil etadi. Ixtiyoriy boshqa ogʻir va zich yogʻoch singari nok quritish chogʻida yorilishga va qiyshayishga moyil, shunday zichlikka ega boʻlgan [[Qora qayin (yogʻoch)|qora qayin yogʻochi]]da ham shu holat kuzatiladi. Quritilgan holatda bu yogʻoch juda shaklan oʻzgarmasdir. Bu oʻzgarmaslik "tosh kataklari" deb nomlanadigan nokni ham meva va ham yogʻoch sifatida farqlaydigan xususiyatlari borligi bilan bogʻliq. Bu kataklar yogʻoch tuzilishiga qoʻshilib ketganday tuyuladi.

Nok yogʻochi yonishining solishtirma issiqlik sigʻimi qora qayin yogʻochining oʻxshash koʻrsatkichiga nisbatan bir qancha past, garchi bu turlar zichligi boʻyicha juda oʻxshash boʻlsa ham.

Nok yogʻochining tuzilishi juda ingichka, bir tekis, bir oz farqlanadigan yillik halqalariga ega boʻladi. Tirik daraxtning shikastlanishlari atrofidagi yogʻoch binafsha rang-qoʻngʻirdan qora jigar ranggacha tusga kirishi mumkin. Issiq bugʻ bilan qayta ishlanganda, masalan shpon tayyorlashda u qizgʻish va qoraroq rangga kiradi. Bu daraxt qariganda boshqalaridan farqli oʻlaroq juda chiroyli toʻq jigar rang qahrabo rangga kiradi.

Kovakchalar qurollanmagan koʻz bilan faqat koʻndalang kesimidagina ajratiladi.

Oʻzining qattiqligiga qaramasdan nok "tosh kataklar"i hisobiga kesish uchun mos keladi, uni turli yoʻnalishlarda yormasdan kesish mumkin. [[Germaniya]]da bu daraxtni azaldan "[[shpringerle]]" ({{lang-de|Springerle}}) deb nomlanadigan pishiriqlarning oʻziga xos turlarini shaklga solish foydalaniladigan turli bosma taxtalarni tayyorlash uchun ishlatib kelingan.

Qora [[Tezob (daraxtni qayta ishlash)|tezob]] bilan qayta ishlangandan keyin ushbu yogʻoch, shuningdek juda qimmatbaho [[Obnus daraxti|obnus]] oʻrnini bosuvchisi sifatida ham ishlatiladi.

== Turkumlanishi ==
Turni ikki qismga ajratadilar: ''Pashia'' va ''Pyrus'' 
[[Fayl:Pýrus 1325.JPG|thumb|300px|Nokning [[gullashi]]]]
Barcha turlarining roʻyxati<ref>GRINga muvofiq (Havolalar boʻlimiga qarang)</ref>:
;sect. ''Pashia''
* {{bt-latuzb|Pyrus armeniacifolia|aut=[[T.T.Yu]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus betulifolia|aut=[[Bunge (botanik)|Bunge]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus calleryana|aut=[[Decne.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus cossonii|aut=[[Rehder]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus dimorphophylla|aut=[[Makino]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus fauriei|aut=[[C.K.Schneid.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus hondoensis|aut=[[Nakai]] & [[Kikuchi]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus koehnei|aut=[[C.K.Schneid.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus pashia|aut=[[Buch.-Ham.]] ex [[D.Don]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus pseudopashia|aut=[[T.T.Yu]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus pyrifolia|aut=([[Burm.f.]]) [[Nakai]]|Nokbargli nok}}
* {{bt-latuzb|Pyrus taiwanensis|aut=[[Iketani]] & [[H.Ohashi]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus ussuriensis|aut=[[Maxim.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus xerophila|aut=[[T.T.Yu]]|}}
	  
;sect. ''Pyrus''
* {{bt-latuzb|Pyrus boissieriana|aut=[[Buhse]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus communis|aut=[[L.]]|Oddiy nok}}
** {{bt|Pyrus communis|aut1=[[L.]]|subsp=caucasica|([[Fed.]]) [[Browicz]]}} {{bt-latuzb|s=2|[[Pyrus caucasica]]|aut=[[Fed.]]|[[Kavkaz noki]]}}{{basionym}}
** {{bt|Pyrus communis|aut1=[[L.]]|subsp=pyraster|([[L.]]) [[Ehrh.]]}} {{bt-latuzb|s=2|[[Pyrus pyraster]]|aut=([[L.]]) [[Burgsd.]]|[[Oʻrmon noki]]}}
* {{bt-latuzb|Pyrus cordata|aut=[[Desv.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus elaeagrifolia|aut=[[Pall.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus gharbiana|aut=[[Trab.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus glabra|aut=[[Boiss.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus korshinskyi|aut=[[Litv.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus mamorensis|aut=[[Trab.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus regelii|aut=[[Rehder]]|}} — [[Ayiqmurut]], xirsmurut
* {{bt-latuzb|Pyrus sachokiana|aut=[[Kuth.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus salicifolia|aut=[[Pall.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus spinosa|aut=[[Forssk.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus syriaca|aut=[[Boiss.]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus turcomanica|aut=[[Maleev]]|}}

;Gibridlar
* {{bt-latuzb|Pyrus ×bretschneideri|aut=[[Rehder]]|Oʻrta Osiyo noki}}
* {{bt-latuzb|Pyrus ×canescens|aut=[[Spach]]|}} [ = {{btname|Pyrus ×nivalis}}  × {{btname|Pyrus salicifolia}}]
* {{bt-latuzb|Pyrus ×complexa|aut=[[Rubtzov]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus ×lecontei|aut=[[Rehder]]|}} [ = {{btname|Pyrus communis}}  × {{btname|Pyrus pyrifolia}}]
* {{bt-latuzb|Pyrus ×michauxii|aut=[[Bosc]] ex [[Poir.]]|}} [ = {{btname|Pyrus amygdaliformis}}  × {{btname|Pyrus ×nivalis}}]
* {{bt-latuzb|Pyrus ×nivalis|aut=[[Jacq.]]|}} [ = {{btname|Pyrus communis}}  × {{btname|Pyrus elaeagrifolia}}]
* {{bt-latuzb|Pyrus ×phaeocarpa|aut=[[Rehder]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus ×serrulata|aut=[[Rehder]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus ×sinkiangensis|aut=[[T.T.Yu]]|}}
* {{bt-latuzb|Pyrus ×uyematsuana|aut=[[Makino]]|}} [ = {{btname|Pyrus dimorphophylla}}  × {{btname|Pyrus hondoensis}}]

;Nok urugʻi vakillari ishtirok etgan gibrid turlar
* ''[[×Sorbopyrus]]'' — [[Sorboperus]] (= ''[[Sorbus]]'' × ''Pyrus'')

== Noklarning ayrim navlari ==
Noklar madaniy navlarining asosiy qismi {{btname|[[Pyrus communis]]}} {{bt-latuzb|s=2|Pyrus domestica}} koʻrinishiga taalluqli.
* [[Bergamot (nok navlari)|'Bergamot']]
* '[[Vilyams (nok)|Vilyams]]' — {{bt|[[Pyrus communis]]|cv=Williams' Bon Chrétien}}
* [['Svetlyanka' noki|'Svetlyanka']]
* [['Sibiryachka' noki|'Sibiryachka']]
* [['Michurinskdan skorospelka' noki|'Michurinskdan skorospelka']]
* [['Tyoma' noki|'Tyoma']]
* [['Tengqur' noki|'Tengqur']]
* [['Rogneda' noki|'Rogneda']]
* [['Jegalov xotirasi' noki|'Jegalov xotirasi']]
* [['Yakovlev xotirasi' noki|'Yakovlev xotirasi']]
* [['Petr' noki|'Petr']]
* [['Chijov' noki|'Chijov']]
* [['Yurev' noki|'Yurev']]
[[Fayl:Eight varieties of pears.jpg|thumb|center|750px|Noklarning har xil navlari]]

== Oziq-ovqat ahamiyati ==

<!-- USDA Nutriment database: 09252 PEARS,RAW -->
{| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" align="center"
|-----
| colspan="4" align="center" bgcolor=#FF8040 |
'''Qayta ishlanmagan nok'''<br /> <small>(100g da oziq ahamiyati)</small>
|-----
| [[Suv]] : 83,71 g
| [[Noorganik moddalar]] : 0,33 g
| [[Oziq-ovqat tolalari]] : 3,1 g
| [[Energetik ahamiyati]] : 58 kcal
|-----
| [[Monosaxaridlar]] : 9,80 g
| [[Uglevodlar]]: 15,46 g
| [[Oqsillar]]: 0,38 g
| [[Yogʻlar]]: 0,12 g
|-----
| colspan="4" align="center" bgcolor=#FF8040 | [[Mikrounsurlar]]
|-----
| [[Kaliy]] : 119&nbsp;mg
| [[Fosfor]] : 11&nbsp;mg
| [[Kalsiy]] : 9&nbsp;mg
| [[Magniy]] : 7&nbsp;mg
|-----
| [[Natriy]] : 1&nbsp;mg
| [[Temir]] : 170&nbsp;µg
| [[Mis]] : 82&nbsp;µg
| [[Rux]] : 100&nbsp;µg
|-----
| colspan="4" align="center" bgcolor=#FF8040 | [[Vitaminlar]]
|-----
| [[С vitamini]] : 4,2&nbsp;mg
| [[B1 vitamini]] : 12&nbsp;µg
| [[B2 vitamini]] : 25&nbsp;µg
| [[B3 vitamini]] : 157&nbsp;µg
|-----
| [[B5 vitamini]] : 48&nbsp;µg
| [[B6 vitamini]] : 28&nbsp;µg
| [[B9 vitamini]] : 0&nbsp;µg
| [[B12 vitamini]] : 0&nbsp;µg
|-----
| [[А vitamini]] : 23 UI
| [[Retinol]] : 0&nbsp;µg
| [[E vitamini]] : 0,12&nbsp;µg
| [[K vitamini]] : 4,5&nbsp;µg
|-----
| colspan="4" align="center" bgcolor=#FF8040 | [[Yogʻli kislotalar]]
|-----
| [[Yogʻli kislotalar|Toʻyingan]] : 6&nbsp;mg
| [[Yogʻli kislotalar|Mono-toʻyingan]] : 26&nbsp;mg
| [[Yogʻli kislotalar|Yarim-toʻyingan]] : 29&nbsp;mg
| [[Xolesterin]] : 0&nbsp;mg
|}

== Nok soʻzining etimologiyasi ==
{{reja}}

== Yana qarang ==
* [[Nok asali]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyot ==
* Груша // Brokgauz va Yefronning ensiklopedik lugʻati: 86 tomlik (82 t. va 4 qoʻsh.). — СПб., 1890—1907.
* ''Simirenko S.'' Опыт исследования крымского плодоводства и плодоторговли.

== Havolalar ==
{{wikisource|Ботанический словарь (Анненков)/Pyrus/ДО|Pyrus}}
* {{GRIN|genus|10194}}{{ref-en}} <small>Проверено 13 февраля 2009 г.</small>
* {{EOL|29920}}{{ref-en}} <small>Проверено 13 февраля 2009 г.</small>
* [http://www.vniispk.ru/pear.php База данных сортов груши] Всероссийского научно-исследовательского института селекции плодовых культур
* [http://gardenweb.ru/article/?c=grusha Описание сортов груши] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20071206075713/http://gardenweb.ru/article/?c=grusha |date=2007-12-06 }}
* [http://pyrus.cra.wallonie.be/ The ECP/GR Pyrus Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414201954/http://pyrus.cra.wallonie.be/ |date=2010-04-14 }}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Daraxtlar]]
[[Turkum:Raʼnodoshlar]]
[[Turkum:Mevalar]]
[[Turkum:Mevali daraxtlar]]
[[Turkum:Yevropa o'simliklari]]
[[Turkum:Noklar]]