Ziyosfera

Arab xalifaligi dinori

(Oltin dinordan yoʻnaltirildi)
Халифа Абдулмалик тасвирланган ўтиш даврининг биринчи араб динорларидан бири. тахминан 695-йил

Араб халифалиги динори – ўрта аср олтин тангаси бўлиб, 7-аср охиридан ХИИИ аср ўрталарида мўғуллар халифаликни тугатгунга қадар Араб халифалиги ҳудудида пул бирлиги вазифасини бажарган. Халифалик харобаларидан вужудга келган мусулмон давлатлари ҳам пул бирлиги сифатида динор номли олтин тангалардан фойдаланган. Замонавий араб дунёсининг кўпгина мамлакатларида, шунингдек, собиқ Югославиянинг айрим республикаларида динор ҳали ҳам пул бирлиги сифатида қўлланилмоқда.

Ташқи кўриниш учун зарурий шартлар

ВИИ асрда янги пайдо бўлган Араб халифалиги ҳудудида Византия ва Сосоний пул тизимлари дастлаб параллел равишда ишлаб турган. Асосий фойдаланилган пул Византия пул бирлиги эди. Ушбу пул оғирлиги 4,45 грамм бўлган олтин номимал бўлиб, олд томонида император портрети тасвирланган. Сосонийлар пули оғирлиги тахминан 4 грамм бўлган кумуш драхма бўлиб, олд томонида қироллик рамзи бор эди. Арабистоннинг кўп қисми драхмадан фойдаланар эди. Олтин тангалар фақат шимоли-ғарбий қисмда устунлик қилган, аммо ҳар иккала тизим тангалари ҳисоб-китобларда эркин қабул қилинарди. Улар аста-секин арабча номларга эга бўлиб борди. Бу номлар ҳатто Қур’онда ҳам эслатиб ўтилган. Араблар Византия олтин тангасини динор, сосонийлар кумушини драхма- дирҳам[1][2] деб атай бошладилар.

Сақланиб қолган манбаларга кўра, ўша даврда Маккада 1 динор 10 дирҳамга тенг бўлган. Ўша пайтда Арабистон ярим оролидан ташқарида тегишли курс ҳақида ҳеч қандай маълумот йўқ. Ушбу нисбатга асосланиб, тадқиқотчилар Арабистонда кумушнинг ҳаддан ташқари қимматлигини таъкидлайдилар. Чунки 40 грамм кумуш учун 4,45 грамм олтин берилган (ўша даврдаги Византияда кумуш олтиндан 14,4 баравар арзон эди). Бу ҳолат қисман халифа Умар ҳукмронлигининг охирида (ваф. 644) валюта курси 1 Византия динорига 12 Форс дирҳами, кейинроқ эса 14 га 1 нисбатга тушиб қолганлигини қисман тушунтиради. Баъзи манбаларга кўра, турли оғирликдаги дирҳамлар мавжуд бўлган[2].

Ташқи кўриниши

Умавий динорлари
Халифа Абдулмаликнинг ислоҳотдан кейинги динори Халифа Сулаймон динори Халифа Язид ИИ динори Халифа ал-Валид ИИ динори

Ал-Макризийнинг ёзишича, умавийлар халифаси Муовия И (ваф. 680) биринчи бўлиб ўз динорларини зарб қилган. Унинг динорларида халифа камарида қилич билан тасвирланган. Бироқ, кўпчилик муаллифлар араб пул тизимининг пайдо бўлишини халифа Абдулмалик 695-697-йилларда амалга оширган пул ислоҳоти билан боғлайдилар (Абдулмаликнинг ҳозирги кунгача сақланиб қолган энг қадимги ўтиш даври динори). Халифалик пойтахти Дамашқда араб ёзувлари билан тилла динорларни зарб қилишни бошлаган биринчи зарбхона қурилди. Бизгача етиб келган намуналарга кўра, дастлабки динорларни император тасвири туширилган Византия тангаларидан фақат ёзувлар бўлган араб динорларига ўтиш даври деб аташ мумкин. Биринчи динорларнинг олд томонида тик турган халифа Абдулмалик сиймоси қўлида уч думли қамчи, қилич белбоғи билан тасвирланган. Халифа сиймоси атрофида араб тилида „Бисмиллаҳ, Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг расулидир“ шаҳодати ёзилган. Орқа томоннинг марказида деформацияланган хоч тасвири мавжуд бўлиб, унинг атрофида зарб қилинган йилни кўрсатадиган арабча ёзув ёзилган. 77-ҳижрий (696-697) йилда Дамашқда Қур’ондан иқтибос келтирилган 4,25 – 4,27 грамм оғирликдаги янги динор зарб қилиш бошланди. Ушбу динорларда Қуръондан қуйидагича иқтибос келтирилди: (9:33) „Муҳаммад Аллоҳнинг расулидир, ҳидоят ва ҳақ динни барча динлардан устун қўйиш учун Аллоҳ уни юборди“. Динорнинг янги тури (тасвирсиз, фақат арабча ёзувлар билан) пайдо бўлиши баъзан араб тарихчилари томонидан ҳижрий 74 ёки 76-йилга тўғри келиши айтилади, аммо бу йилларда зарб қилинган динорларнинг янги тури ҳалича топилмаган. Динорнинг янги тури 1, 1/2 ва 1/3 динор номиналларида зарб қилинган. Касрли номиналларнинг вазни номаълум[3][4][1][3].

Дамашқдан ташқари Ҳимс, Табария, Ҳалаб, Қуддус, Амман, Курис, Баълабак, Эдесса, Гиерапол, Ҳарран ва Қиннесринда араб тангаларини зарб қилиш зарбхоналари ташкил этилган. Абдулмалик ўз ислоҳоти давомида динорнинг стандарт оғирлигини 4,25 грамм (20 карат х 3 хаббас) қилиб белгилади, бу оғирлик ўлчови сифатида тахминан 1 ва 3/7 дирҳамга тўғри келади. Дирҳам оғирлик ўлчови сифатида 3,125 грамм этиб белгиланди. Дамашқда динор муомалага чиқарилиши билан бир вақтда Ироқда ал-Ҳажжож валиси 3 грамм оғирликдаги дирҳамнинг янги турини зарб қила бошлади. Бу дирҳамда 9-суранинг 33-ояти тўлиқ кўчирилди. Натижада валюта курси 14 дирҳамга 1 динор қилиб белгиланди. Халифалик ҳудудида янги динорни жорий этиш босқичма-босқич амалга оширилди. Ироқ, Эрон ва Арманистонда исломгача бўлган турдаги тангалар зарб қилиш давом этган, лекин халифаликда улардан фойдаланиш доимий равишда камайиб борган ва бу мамлакатлар исломлашгани сари уларнинг зарб этилиши ҳам тўхтаган. Эски турдаги тангалар мусодара қилиниб, эритилиб, араб тангаларига айлантирилган. Халифаликнинг турли вилоятларидаги пул муомаласида динор ва дирҳам ўртасидаги миқдорий нисбат ҳам ҳар хил бўлган. Масалан, Арманистонда динор кенг қўлланилмаган. Бу ерда асосан ҳисоб-китобларда кумуш дирҳам қўлланган. Арманистоннинг ўзидаги бир нечта зарбхоналарда ҳам тангалар зарб қилинган. Худди шундай ҳолат халифаликнинг бошқа чекка вилоятларида ҳам кузатилган[3][4][1][5].

750-йилда Аббосийлар сулоласи ҳокимият тепасига келганидан кейин араб тангаларининг кўриниши бироз ўзгарди. Дирҳам ва динорларнинг орқа томонида „Муҳаммад Аллоҳнинг расули“ ёзуви зарб қилина бошлади. Динорлар дизайни дирҳамларга ўхшай бошлади. Афтидан, ҳижрий 200 (815-816) йилгача зарбхона номи динорларга ёзилмаган. Биринчи Аббосий халифаларининг динор ва дирҳамларида, шунингдек, Умавийлар тангаларида халифанинг номи кўрсатилмаган. Ўз номини тангаларга биринчи бўлиб зарб қила бошлаган киши халифа ал-Маҳдий (ваф. 785) бўлган. Халифа ал-Му’тасим давридан (ваф. 842) халифанинг зикри деярли доимо динор ва дирҳамларнинг олд томонида учрайди[3]. Тангалардаги халифа номига дастлаб унинг унвонларидан бири – амир ал-мўминин, халифа, Аллоҳ ноиби ёки имом, баъзан эса иккита унвон бирикмаси қўлланган. Кўп ҳолларда халифа исмидан олдин „Аллоҳнинг бандаси“ ибораси ёзилган. 218-ҳижрий (833-834-йиллар)дан бошлаб тангаларда халифалар исмлари ўрнига уларнинг лақаблари кўрсатилади (масалан, „Оллоҳга омонат“, „Оллоҳ омонати“ ва бошқалар). Ал Маҳдий давридан бошлаб халифанинг ўзидан ташқари меросхўрларининг исмлари ёки лақаблари ҳам тангаларда зикр қилина бошлаган. Ҳорун ар-Рашид (ваф. 809) ҳам тангаларга хотини Зубайданинг – „Умму Жафар“ ёки „Умму Халифа“ каби куняларини қўйган[3]. Ҳижрий 170-йилдан (786-787-йиллар) вилоят зарбхоналарида зарб қилинган динорларга вилоят ҳокимларининг исмлари ҳам ёзила бошланди[3].

Ал-Мақризийнинг ёзишича, танга зарб қилиш устидан бевосита назоратдан воз кечган биринчи халифа Ҳорун ар-Рашид бўлиб, тегишли ваколатни ўзининг севимлиси Жаъфар Бармакидга топширган. Ўшандан бери бу анъанага айланади. Бунинг натижасида дирҳам аста-секин вазн йўқота бошлаган. 9-асрда динор ва дирҳам ўртасидаги нисбат 1 дан 20 га ўзгарган[3][6]. Аббосий халифалари қудратининг заифлашиши тангаларда халифаликни ёки унинг қисмларини амалда бошқарган шахсларга нисбатан ишораларнинг пайдо бўлиши билан бирга кечди. 945-йилда халифа ал-Мустакфи Биллоҳ тангаларда нафақат ўзи ва ўғлини, балки Бувайҳий Аҳмад ибн Бувайҳ исмини ҳам ёзишни буюрди[3].

Кейинчалик, Аббосийлар халифалиги алоҳида давлатларга парчалана бошлагач, уларнинг баъзи ҳукмдорлари Абдумалик меъёридан бироз фарқли бўлган динорларни зарб қила бошладилар. Масалан, Муваҳҳидлар ва Айюбийлар давлатларида 4,722 грамм оғирликдаги динорлар зарб этилди[7][1]. Бизгача етиб келган 10-аср ўрталари – 12-аср охири динорлари, асосан, Аббосий халифаларининг ўзлари эмас, балки ҳукмронлиги расман тан олинган халифаликнинг мустақил қисмлари ҳукмдорлари зарб қилган динорлардир. Ушбу қисмлар Бағдод халифаларининг ўзлари устидан ҳукмронлигини расман тан олганлари учунгина тангаларида халифаларнинг номларини кўрсатган. Динор ва дирҳамлардан иборат оммавий пул бирликларининг вақтинча тикланиш даври, эҳтимол, халифа ан-Носир (1180-1225) даврида содир бўлган бўлиб, у тангаларда ўзининг ва тўнғич ўғли, бўлажак халифа аз-Зоҳирнинг исмини ёздирган[3]. Кейинги халифалар 1258-йилда мўғуллар халифаликни тугатгунга қадар ўзларининг динор тангаларини зарб қилишни давом эттирдилар[3].

Аббосий динорлари
Халифа Ар-Рашид динори Халифа ал-Қоҳир динори Халифа ал-Мутий динори Халифа ан-Носир динори

Пул муомаласига таъсири

Тунис динори 1988-йил

Араб динори Араб халифалигидан кейин ҳам узоқ вақт сақланиб қолди ва ҳанузгача мусулмон дунёсининг асосий пул бирлиги бўлиб қолмоқда. Ҳозирда динор номли пул бирликлари Ўрта ер денгизи ва Форс кўрфазининг 10 та давлати томонидан қўлланади. Ушбу мамлакатларнинг аксариятида динор (ёки Македонияда бўлгани каби денар) пул бирлигидир. Фақат Эронда савдолашиш воситасидир (100 Эрон динори = 1 риал). Қизиғи шундаки, динор асосан мусулмон бўлмаган Югославияда пул бирлиги бўлган. Бу ҳолат давлат ҳудудининг катта қисми узоқ вақт давомида Усмонли империяси таркибида бўлгани билан боғлиқ. Югославия парчаланганидан кейин пайдо бўлган кўплаб давлатлар ҳам ўзларининг пул бирликлари учун динор номини қабул қилдилар[7].

Замонавий дунёда динор деб номланган янги мусулмон пул бирликларини, шу жумладан халқаро валюта сифатида яратишга уринишлар қилинмоқда. 1990-йиллар ўрталарида Туркия Бош вазири Эрбакан мусулмон давлатларининг умумий валютаси сифатида АҚШ долларига муқобил бўладиган ислом олтин динори яратиш лойиҳасини бошлади. Бу ғояни Марокаш қироли Ҳасан ИИ ва Малайзия Бош вазири Маҳатҳир Моҳамадлар ҳам қўллаб-қувватлади. 2000-йилда "Э-динар" электрон тўлов тизими ишга туширилди. Олтин динор ва кумуш дирҳамларни зарб қилиш бўйича иккита корхона – „Э-динар Лтд“ (Лабуан) ва Э-динар ФЗ-ЛЛC (Дубай) ташкил этилди. 2001-йил ноябр ойида Дубайда 4,25 граммлик олтин динорлар ва 3 граммлик кумуш дирҳамларни муомалага киритиш бўйича тақдимот бўлиб ўтди. 2006-йил кузида Малайзиянинг Келантан султонлигида ҳам 1, 1/2 ва 1/4 динорлик олтин тангалар зарб қилина бошланди. 2008-йилда Индонезия бозорида олтин динорлар муомаласи бошланди[8].

2015-йил ёзида Исломий давлат гуруҳи 1 динор (4,25 грамм оғирликдаги) ва 5 динор (оғирлиги 9,5 грамм) номиналидаги ўзининг олтин тангаларини зарб қилишни бошлади. Гуруҳ томонидан белгиланган расмий курс 1 динор учун 139 доллар эди[9].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Кункова В. И. 2011.
  2. ↑ 2,0 2,1 Большаков О. Г. ИИ 2002.
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 Тизенгаузен В. Г. 1873.
  4. ↑ 4,0 4,1 Большаков О. Г. ИИИ 1998.
  5. ↑ Тер-Гевондян А. Н. 1977.
  6. ↑ Хью Кеннеди 2007.
  7. ↑ 7,0 7,1 Байбаков А. 2001.
  8. ↑ Беккин Р. И. 2010.
  9. ↑ „ИГИЛ вводит валюту, которая вытеснит с мирового рынка доллар“. Словения Бусинесс & Ливинг (2015-йил 4-сентябр). 2016-йил 21-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 1-август.

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Arab_xalifaligi_dinori" dan olindi