Onna-musha sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Onna_bugeisha_Ishi-jo,_wife_of_Oboshi_Yoshio.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Onna_bugeisha_Ishi-jo%2C_wife_of_Oboshi_Yoshio.jpg/220px-Onna_bugeisha_Ishi-jo%2C_wife_of_Oboshi_Yoshio.jpg|thumb| Naginata tutgan Ishi-jo, rassom: Utagava Kuniyoshi]]
'''''Onna-musha''''' ({{lang-ja|女武者}}) — hozirgi zamongacha boʻlgan Yaponiyadagi ayol jangchilarga tegishli atama<ref name=":1">{{kitob manbasi|last=DeMarco|first=Michael|chapterurl=https://books.google.com/books?id=uvYQEAAAQBAJ&pg=PT7|title=Women and Asian Martial Traditions|date=2016-07-01|publisher=Via Media Publishing|isbn=978-1-893765-28-3|pages=7–45|language=en|chapter=The Role of Arms Bearing Women in Japanese History}}</ref><ref name=":6">{{kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=TnJOwfUhk_QC&dq=%E5%A5%B3%E6%AD%A6%E8%80%85&pg=PA22|title=英和字典 (An English and Japanese Dictionary)|date=1872|publisher=知新館|pages=22|language=|quote=amazon, n. -- 女武者}}</ref>. Bu ayollar [[samuraylar]] bilan birga janglarda qatnashgan<ref name=":5">{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=_VS1CwAAQBAJ|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84603-952-2|pages=4–6|language=en|chapter=Chapter: Introduction}}</ref><ref>{{kitob manbasi|last=Perez|first=Louis G.|url=https://books.google.com/books?id=ahYF-A3oylkC&pg=PA35|title=The History of Japan|date=1998|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-30296-1|pages=35|language=en}}</ref>. Ular feodal Yaponiyada ''bushi'' (jangchi) sinfiga mansub boʻlib, urush paytida uy xoʻjaligi, oilasi va shaʼnini himoya qilish uchun qurol ishlatishga oʻrgatilgan<ref>{{kitob manbasi|last=Joyce|first=Thomas Athol|chapterurl=https://books.google.com/books?id=IU7aAAAAMAAJ&pg=PA508|title=Women of All Nations: A Record of Their Characteristics, Habits, Manners, Customs, and Influence|date=1915|publisher=Funk & Wagnalls Company|pages=508|language=en|chapter=Japan by Clive Holland}}</ref><ref>{{kitob manbasi|last=Jersey|first=M.E.|chapterurl=https://books.google.com/books?id=gchMAQAAMAAJ&pg=PA379|title=The Nineteenth Century: A Monthly Review|date=1893|publisher=Nineteenth Century and After, Limited|pages=379|language=en|chapter=The Transformation of Japan}}</ref>. Ular, shuningdek, yapon adabiyotida muhim mavqega ega, [[Tomoe Gozen]] va [[Hangaku Gozen]] onna-mushalari shular jumlasidandir<ref name=":5" />. Bundan tashqari, {{Nixongo|''Besshikime''|[[wiktionary:別式女|別式女]], „ayollarning boshqacha ko'rinishi“}}, daimyolar urugʻ rahbarlarining xotinlari va kanizaklar haramlari hamda turar joylarining soqchilari boʻlishgan<ref name=":1" />.

== Kamakura davri ==
[[Fayl:Tomoe-Gozen.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Tomoe-Gozen.jpg/170px-Tomoe-Gozen.jpg|thumb|Tomoe Gozen]]
[[Genpey urushi]] (1180—1185) — Taira (Heike) va Minamoto (Genji) sulolalari oʻrtasidagi urush boʻlib, bu yaponiyalik urugʻlar Heyan davridagi eng mashhur ikki sulola hisoblanadi. „''Heike haqida ertak''“ dostoni [[XIII asr]] boshlarida jasur va fidoyi [[Samuraylar|samuraylarning]] hikoyalarini xotirlash maqsadida yaratilgan<ref>{{kitob manbasi|last=McCullough|first=Helen Craig|url=https://books.google.com/books?id=D5Oqj3TsMlUC&pg=PA6|title=Heike Monogatari|date=1988|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-1803-5|pages=6|language=en}}</ref>. Ular orasida Minamoto sulolasidan boʻlgan Minamoto no Yoshinakaning xizmatkori [[Tomoe Gozen]] ham bor edi. U Yoshinakaga amakivachchasi Minamoto no Yoritomoning qoʻshinidan himoya qilishda yordam berdi, ayniqsa [[1184-yil]]da Avazu jangi paytidagi uning xizmatlari beqiyosdir<ref name=":2">{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=_VS1CwAAQBAJ&pg=PA36|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84603-952-2|pages=36–37|language=en}}</ref>.

''„Heike haqidagi ertak“da'' Tomoe Gozen shunday tasvirlangan:<ref>{{kitob manbasi|last=McCullough|first=Helen Craig|url=https://books.google.com/books?id=D5Oqj3TsMlUC&pg=PA291|title=Heike Monogatari|date=1988|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-1803-5|pages=291|language=en}}</ref>
{{Quote|... ayniqsa chiroyli, oqbadan, uzun sochlari va maftunkorligi oʻziga xos edi. Tomoe Gozen, shuningdek, kuchli kamonchi va qilichboz sifatida yetuk jangchi hisoblanardi, u xoh [[shayton]], xoh xudoga qarshi urushga otlansa-da, ham [[ot]]liq, ham piyoda holda jang qilishdan qaytmas edi. Tomoe Gozen asov otlarni ham mahorat bilan boshqarardi. Har safar jang vaqti yaqinlashganida, Yoshinaka uni kuchli [[zirh]], katta qilich va kuchli kamon bilan taʼminlar va sardor sifatida jangga yuborar edi. Tomoe Gozen har jangda boshqa jangchilardan koʻra koʻproq jasorat ko'rsatardi.}}
Tomoe Gozen har doim ham tarixiy shaxs sifatida qayd qilinmagan<ref>{{kitob manbasi|last=Toler|first=Pamela D.|url=https://books.google.com/books?id=hYyFDwAAQBAJ&pg=PA181|title=Women Warriors: An Unexpected History|date=2019-02-26|publisher=Beacon Press|isbn=978-0-8070-6432-0|pages=181|language=en}}</ref>. Biroq, u koʻplab jangchilar sinfiga, shu jumladan anʼanaviy Naginata maktablariga kuchli taʼsir koʻrsatdi. Uning jangdagi harakatlari ''Noh Tomoe pyesasi'' va turli xil [[Ukiyoe|ukiyo-e]] kabi sanʼat uslublarida katta eʼtiborga sazovor boʻldi<ref>{{kitob manbasi|last=Wade|first=Mara R.|chapterurl=https://books.google.com/books?id=vCqLAgAAQBAJ&pg=PA44|title=Gender Matters: Discourses of Violence in Early Modern Literature and the Arts|date=2013-12-05|publisher=Rodopi|isbn=978-94-012-1023-2|pages=44|language=en|chapter=The Woman Warrior Tomoe in Medieval and Early Modern Japanese No Plays}}</ref><ref name=":1" />.
[[Fayl:Hangaku_Gozen_by_Yoshitoshi.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Hangaku_Gozen_by_Yoshitoshi.jpg/170px-Hangaku_Gozen_by_Yoshitoshi.jpg|left|thumb| Hangaku Gozen]]
[[Genpei urushi|Genpei urushining]] yana bir mashhur ayol generali [[Hangaku Gozen]] edi. Tomoe Gozen Minamoto urugʻining ittifoqchisi boʻlsa, Hangaku Gozen Taira urugʻi bilan ittifoq tuzgan. Bu ikki taniqli ayol generalning yetishib chiqishi bu davrda ayollarning maqomi keyingi davrlarga nisbatan yuqoriroq boʻlganini tasdiqlaydi<ref name=":7">{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=_VS1CwAAQBAJ&pg=PA12|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84603-952-2|pages=12|language=en}}</ref><ref>{{kitob manbasi|last=Beard|first=Mary Ritter|url=https://books.google.com/books?id=RT1xAAAAMAAJ|title=The Force of Women in Japanese History|date=1953|publisher=Public Affairs Press|isbn=978-0-8183-0167-4|pages=72–73|language=en}}</ref>.

Oʻtgan asrlarda, ayollarning imperator taxtiga oʻtirishi odatiy hol hisoblanar edi, ammo bu kelajakda [[Meydzi isin|Meydzi hukmronligi]] paytida oʻzgaradi. Yaponiya tarixida ayollar, odatda, ''[[De jure|de-yure]]'' samuray qabilasining boshliqlariga aylanmasalar-da, bir necha hollarda ''[[De facto|de-fakto]]'' oʻz urugʻlarini boshqarganlar<ref name=":8" />.

Kansler [[Toin Kinkata]] (1291—1360) oʻzining ''Entairyaku (園太暦)'' jurnalida, asosan otliq qoʻshinlar haqida eslatib oʻtadi, ammo qoʻshimcha izohlar berilmaydi. Cheklangan tafsilotlar bilan u shunday xulosaga keladi: „Ayol otliqlar juda koʻp boʻlgan“. Uning taʼkidlashicha, ayol jangchilar Yaponiyaning gʻarbiy qismidan kelgan, ehtimol, katta poytaxt shaharlardan uzoqda joylashgan gʻarbiy viloyat ayollari janglarda koʻproq qatnashgan boʻlishlari ham mumkin. [[Sengoku|Sengoku davrida]] (taxminan 1467 — 1600-yillar) otliq qoʻshinlarni tashkil etgan ayollar haqida ham maʼlumotlar koʻrsatib oʻtilgan<ref name=":8">{{kitob manbasi|title=園太暦 4、305頁.|isbn=9784797104240|url=https://books.google.com/books?id=EcPh863-HrYC|accessdate=2018-07-25|last=村田正志|year=2000}}</ref><ref>{{kitob manbasi|last=Garcia|first=Raul Sanchez|url=https://books.google.com/books?id=GwxpDwAAQBAJ&pg=PT54|title=The Historical Sociology of Japanese Martial Arts|date=2018-10-03|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-33379-5|pages=44|language=en}}</ref>.

== Sengoku davri ==
Ashikaga syogunligi davridagi keskinlik tufayli Yaponiyada yana urush boshlandi<ref>{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=_VS1CwAAQBAJ&pg=PA15|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84603-952-2|pages=15|language=en}}</ref>. [[1460-yil]]da syogun [[Ashikaga Yoshimasa]] ukasi [[Ashikaga Yoshimiga]] foydasiga oʻz lavozimidan voz kechganida, [[Hino Tomiko]] (Yoshimasaning rafiqasi) bu qarorga keskin qarshilik qildi. Hino Tomiko [[Yamana Sozen]] va boshqa kuchli samuray sulolalarining rahbarlarini qoʻllab-quvvatlab, oʻgʻli tugʻilguniga qadar noib sifatida hukmronlik qilish uchun siyosiy va harbiy yordam soʻradi. Keyinchalik, Yoshimasa va uning tarafdorlariga, ayniqsa Hosokava urugʻiga qarshi urush boshladi. Vorislik uchun kechgan bu janglar [[Onin urushi]]ga (1467—1477) sabab boʻldi va Sengoku davrining boshlanishiga olib keldi<ref>{{veb manbasi|url=http://dic.yahoo.co.jp/dsearch?enc=UTF-8&stype=0&dtype=0&dname=0ss&p=%E6%97%A5%E9%87%8E%E5%AF%8C%E5%AD%90|sarlavha=Hino Tomiko|ish=[[Daijirin]]|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090804061906/http://dic.yahoo.co.jp/dsearch?enc=UTF-8|arxivsana=2009-08-04}}</ref>.
[[Fayl:小松姫.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/%E5%B0%8F%E6%9D%BE%E5%A7%AB.jpg/170px-%E5%B0%8F%E6%9D%BE%E5%A7%AB.jpg|thumb| Komatsuxime Ueda qamalida jang qilgan va Numata qal’asining kirish qismida Sanada Masayuki bilan kurashgan deb ishonilgan.]]
[[Azuchi-Momoyama]] davrida, bir necha ishlarni [[Daymyo|Daimyo]] oʻz zimmasiga olgan. Hudud uchun boʻlgan kurashlarda Ikko-ikki, Ikko-shu, Saika Ikki va boshqa Ikki mazhabga mansub zodagon urugʻlarning ayollari va hatto dehqon ayollari ham jang maydonlariga borishgan. [[1569-yil]]da gʻarbiy Yaponiyadan boʻlgan Mori oilasi askarlari jangda qatnashmagani sababli, uning rafiqasi [[Ichikava no Tsubone]] qurolli ayollar guruhi bilan [[Konomine qal’asi|Konomine qal’asini]] himoya qilish uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga oldi. Daimyoning oʻziga xos qal’asi boʻlgan Yamashiroga (山城) qilingan hujumlar ayollarga mudofaa bilan shugʻullanishlari va agar qal’a magʻlubiyatga uchrasa, qurbonlik qilishlari uchun koʻplab imkoniyatlarni taqdim etdi<ref>{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=_VS1CwAAQBAJ&pg=PA15|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84603-952-2|pages=15–18|language=en}}</ref><ref>{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=WPt7BAAAQBAJ&pg=PA151|title=The Samurai Swordsman: Master of War|date=2008-02-20|publisher=Frontline Books|isbn=978-1-84415-712-9|pages=151|language=en}}</ref>.

Yaponiya [[Toyotomi Hideyoshi]] tomonidan birlashtirilgunga qadar ayollar janglarda ishtirok etganlar. [[1591-yil]]da bir necha ayollar Kunohe qoʻzgʻolonida yonayotgan Kunohe qal’asini himoya qildilar. Hideyoshining oʻlimidan soʻng, uning kanizaki [[Yodo-dono]] Toyotomi urugʻining [[de facto|de-fakto]] rahbarligini oʻz zimmasiga oldi va [[1614-yil]]da u va oʻgʻli Hideyori [[Tokugava]] syogunatiga qarshi kurashdilar. [[1615-yil]]da Tokugva Ieyasu yana [[Osaka]] qal’asiga hujum qilganda, Yodo-dono va oʻgʻli Osaka qal’asi alangasi ichiga kirib, oʻz jonlariga qasd qilishdi. Yonayotgan qal’a ichida oʻz joniga qasd qilish samuray sinfidagi ayol uchun sodiqlikning soʻnggi harakati hisoblanar edi<ref name=":0">{{kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=X7GHCwAAQBAJ|title=Samurai Women 1184–1877|last=Turnbull|first=Stephen|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9781780963334|language=en}}</ref>.

=== Ayollarning janglarda ishtirok etishiga dalillar ===
Sengoku davrida ayollarning jang maydonida faol kurashganligi haqida bir nechta maʼlumotlar mavjud. Masalan, [[Oshi qamali|Oshi qamalida]] (1590) Toyotomi urugʻiga qarshi kurashgan 3000 Shimazu askarlarini Myorin, Kaihime, Nikaido sulolalarining vakillik rahbariga aylangan va jiyani Date Masamunega qarshi turli janglarda qatnashgan [[Onamihime]] hamda 76 yoshigacha jang qilib mashhurlikka erishgan, „Nizoli davlatlardagi eng kuchli ayol“ nomini olgan [[Akai Teruko]] ilhomlantirgan<ref name=":0" />. Ohori Tsuruhime jangdagi muvaffaqiyatlari sababli „Yaponiyalik [[Janna dʼArk|Jeanne d’Ark]]“ deb atala boshlandi va bu uni [[Yaponiya]] tarixidagi eng taniqli ayol jangchilardan biri ekanligini tasdiqlaydi<ref>{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=_VS1CwAAQBAJ&pg=PA38|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84603-952-2|pages=38–40|language=en}}</ref>.

Yapon ayollari faqat xotin va ona boʻlish uchun oʻqitilgan<ref name=":1" />. Garchi koʻpchilik ayollar [[siyosat]], [[Jang san'atlari|jang sanʼati]] va [[diplomatiya]] haqida bilishsa-da, ularga sulola rahbariyatida muvaffaqiyat qozonishga imkoniyat berilmagan. Biroq, ayrim istisnolar mavjud edi. Jumladan, [[Ii Naotora]] oʻz oilasining barcha erkaklari vafot etganidan keyin sulola rahbariyatini oʻz qoʻliga oldi; u yetakchi sifatidagi saʼy-harakatlari sababli [[Daymyo|daimyoga]]<ref name=":6" /> aylandi. Oʻsha davrda oʻz urugʻlar orasida katta siyosiy mavqega ega boʻlgan koʻplab zodagon ayollar ham boʻlib, hatto ular [[De facto|de-fakto]] yetakchisi boʻlishgan. ''Onna Daimyo'' (ayol lordlar) sifatida tanilgan ayollarning eng mashhur vakillari — Jukei-ni va Toshoindir. Bu ikki ayol ham [[Meros|merosxoʻr]] hisoblanmagan boʻlsalar-da, uzoq vaqt davomida oʻz hududlarida hukmdor sifatida faoliyat olib borishgan<ref name=":5" />.

[[XVI asr]]da faqat ayollardan iborat jangovar boʻlinmalar mavjud boʻlib, shulardan biri Shizugatake va Komaki-Nagakute janglarida 200 nafar jangchi ayolni (Teppo birligi) boshqargan Ikeda Sen ayollar boʻlinmalari hisoblanadi<ref>{{kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=WAMLAAAAMAAJ&q=%E6%B1%A0%E7%94%B0%E3%81%9B%E3%82%93|title=備前藩幕末維新史談|last=荒木祐臣|date=1978|publisher=日本文敎出版|language=ja}}</ref>. [[Otazu no kata]] 18 ta qurolli xizmatkori bilan birga [[Tokugava Ieyasu]] qoʻshinlariga qarshi jang qilgan<ref>{{veb manbasi|url=http://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/946584/353|sarlavha=武家事紀. 上巻 - 国立国会図書館デジタルコレクション|ish=dl.ndl.go.jp|kirish sanasi=2019-05-27}}</ref>. Ueno Tsuruhime oʻttiz toʻrt ayolni Mori armiyasiga qarshi kurashda boshqargan<ref>{{kitob manbasi|last=Toler|first=Pamela D.|url=https://books.google.com/books?id=hYyFDwAAQBAJ&q=ueno+Tsuruhime&pg=PA182|title=Women Warriors: An Unexpected History|date=2019-02-26|publisher=Beacon Press|isbn=9780807064320|pages=182|language=en}}</ref>. Tachibana urugʻining rahbari [[Tachibana Ginchiyo]] ayol jangchilari bilan [[Kyushu yurishi|Kyushu yurishida]] (1586) ishtirok etgan va [[Yanagava qamalida]] (1600) Sharqiy armiyaning oldinga siljishiga oʻz jamoasi bilan birgalikda qarshilik koʻrsatgan<ref>{{veb manbasi|url=http://ww2.tiki.ne.jp/~shirabe01/bu/onna/tb/gin001.htm|sarlavha=高橋・立花家の女性|ish=ww2.tiki.ne.jp|qaralgan sana=2022-08-21|arxivsana=2020-02-24|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200224085241/http://ww2.tiki.ne.jp/~shirabe01/bu/onna/tb/gin001.htm}}</ref>.

[[1580-yil]]da Bessho urugʻidan boʻlgan yana bir onna-musha [[Miki qamali|Miki qamalida]] Toyotomi Hideyoshiga qarshi qoʻzgʻolonga qoʻshildi. Uning turmush oʻrtogʻi [[Bessho Yoshichika]] qoʻzgʻolon rahbarlaridan biri boʻlgan va qamal paytida u asosiy rolni oʻynagan, [[Bessho Yoshichika]] Mori urugʻi bilan ittifoq qilgan. Qoʻzgʻolon uch yil, [[Bessho Nagaharu]] qal’ani Toyotomi Hideyoshiga topshirguncha davom etdi. Bessho xonim koʻp oʻtmay oʻz joniga qasd qildi. [[1582-yil]]da [[Oda Nobunaga]] [[Tenmokuzan jangi]] deb nomlanuvchi bir qator janglarda Takeda urugʻiga qarshi soʻnggi hujumni boshladi. [[Oda Nobutada]] (Oda Nobunaganing oʻgʻli) [[Takato qal’asi]]ni qamal qilish paytida, 3000 nafar Takeda ittifoqchilariga qarshi kurashda 50 000 askarlik qoʻshinga rahbarlik qilgan. Ushbu jang paytida Oda urugʻiga qarashli Shincho yilnomalarida, Suva urugʻidan boʻlgan onna-musha Nobutadaning kuchlariga qarshi chiqqani qayd etilgan<ref name=":7" />.
[[Fayl:Illustrated_Story_of_Night_Attack_on_Yoshitsune's_Residence_At_Horikawa,_16th_Century_2.jpg|left|thumb| ''Yoshitsunening Horikavadagi qarorgohiga tungi hujumda ayollar va erkaklar'', [[XVI asr]] (Yaponiya)]]
Bu davrda ayol [[ninza]] (kunoichi) mavjudligi qayd etilgan. Ularning mashgʻulotlari erkak ninzanikidan farq qilardi, ular taijutsu, kenjutsu, ninjutsu boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazganlari uchun ham erkak ninzalar bilan ayrim umumiy jihatlarga ega edilar<ref>Thomas A. Green, ''Martial Arts of the World'' (2001), p. 671.</ref>.

Tarixiy yozuvlarda qayd etilganidan koʻra koʻproq ayollar janglarda qatnashgan deb ishoniladi<ref>{{kitob manbasi|last=Boyett|first=Colleen|url=https://books.google.com/books?id=e14MEAAAQBAJ&pg=PA413|title=Daily Life of Women: An Encyclopedia from Ancient Times to the Present [3 volumes]|date=2020-12-07|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4693-9|pages=413|language=en}}</ref>. Misol uchun, [[1580-yil]]da [[Takeda Katsuyori]] va [[Hojo Ujinao]] oʻrtasidagi [[Senbon Matsubaru jangi]] vaqtida dafn etilgan 150 ta jasad [[Dezoksiribonuklein kislota|DNK]] tekshiruvidan oʻtkazilganda, ularning 35 nafari ayol ekanligini aniqlandi<ref>{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=_VS1CwAAQBAJ&pg=PA6|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84603-952-2|pages=6|language=en}}</ref>. Boshqa qazishmalar qal’alardan uzoqda, janglar boʻlgan joylarda olib borildi. Yapon arxeologi Suzuki Hiroatsuning tushuntirishicha, qasr qamal qilingan hududlarda ayollar yoki bolalarning suyaklarini topilishi odatiy hol boʻlsa-da, ular odatda mudofaa ishlarida ishtirok etgan boʻlishlari mumkin, hamda, Senbon Matsubaru mazkur hududida qal’aning yoʻqligi Suzuki Hiroatsuni „bu ayollar ushbu hududga jang qilish uchun kelgan va ular armiyaning bir qismi boʻlishgan“ degan xulosaga kelishiga sabab boʻldi. Ushbu tadqiqotlarga koʻra, qal’a hududidan uzoqroq masofada topilgan jangovar jasadlarning 30 % ayollarniki edi. Yaponiyadagi boshqa jangovar maydonlarda olib borilgan qazishmalar ham xuddi shunday natija koʻrsatdi. Stephen Turnbullning soʻzlariga koʻra, qazish ishlarining tafsilotlari onna-mushalar jang maydonida albatta boʻlganini tasdiqlaydi<ref name=":0" /><ref>{{kitob manbasi|last=横山茂彦|url=https://books.google.com/books?id=Mh8dQwAACAAJ|title=合戦場の女たち|date=2010-01-29|publisher=世界書院|isbn=978-4-7927-2105-3|language=ja}}</ref>.

== Edo davri va undan keyingi holat ==

Edo davrida [[Neokonfutsiychilik|neo-konfutsiychilik]] (1600—1868) taʼsiri tufayli onna-mushaning maqomi sezilarli darajada pasaydi<ref name=":1" />. Onna-mushaning vazifasi erlarining lavozimiga qarab oʻzgargan. [[Samuraylar]] endi janglar va urushlarda ishtirok etmay qoʻydi, balki byurokratga aylandi. Ayollar, xususan, koʻpchilik yuqori sinf xonadonlarining qizlari, tez orada muvaffaqiyatga erishish va kuchli jangchi onna-musha boʻlish singari orzularidan voz kechdilar. Mardlik, sadoqat va fidoyilik bilan gʻururlangan qahramonlar asta-sekin sokin, passiv, fuqarolik itoatkorligini asosiy xususiyat qilib oldi<ref name=":9" />.

[[Edo davri]]da ayollar sayohati koʻplab cheklovlar sabali ayniqsa ayol samuraylarga nisbatan qoʻyiladigan qattiq talablar tufayli noroziliklarga sabab boʻldi. Ularga har doim erkak hamroh boʻlishi kerak edi, chunki ular yolgʻiz sayohat qilishlari mumkin boʻlmagan. Bundan tashqari, ular oʻz tadbirkorlik faoliyatlarini yoʻlga qoʻyish uchun maxsus ruxsatnomaga ega boʻlishlari ham talab etilgan. Samuray ayollar, shuningdek, tekshiruv punktlarini boshqargan amaldorlar tomonidan koʻp tazyiqlarga uchraganlar<ref name=":9">{{veb manbasi|sarlavha=Japan: Memoirs of a Secret Empire. Samurai Woman {{!}} PBS|url=https://www.pbs.org/empires/japan/tokaido_6.html|kirish sanasi=2021-11-30|ish=www.pbs.org}}</ref><ref>{{kitob manbasi|last=Vaporis|first=Constantine Nomikos|url=https://books.google.com/books?id=EPrG2jyWq9cC&pg=PA164|title=Breaking Barriers: Travel and the State in Early Modern Japan|date=1994|publisher=Harvard Univ Asia Center|isbn=978-0-674-08107-9|pages=164|language=en}}</ref>.
[[Fayl:Japanese_Swordswoman.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Japanese_Swordswoman.jpg/170px-Japanese_Swordswoman.jpg|left|thumb| ''Kenjutsu'' amaliyotchisi (Qilichboz) duelda]]
[[XVII asr]]ning boshlanishida Yaponiyada ayollarning ijtimoiy sohalarga qabul qilinishida sezilarli oʻzgarishlar yuz berdi. Koʻpgina samuraylar ayollarga faqat bola tugʻuvchi sifatida qaragan, ayolning urushda munosib hamroh boʻlishi tushunchasi esa aqlga sigʻmas holat hisoblangan<ref name=":1" /><ref name=":4">{{veb manbasi|muallif=Amdur|ism=Ellis|sarlavha=Women Warriors of Japan: The Role of the Arms-Bearing Women in Japanese History -- Section: The Edo Period: An Enforced Peace|url=https://koryu.com/library/wwj2.html|kirish sanasi=2021-11-30|ish=koryu.com}}</ref>.

Garchi ayollar faqat ''naginata'' bilan ishlash texnikasini oʻrgangan boʻlsalar ham, baʼzi ayollar anʼanadan chetlashgan holda ''kenjutsu'' kabi turli xil qurollarning ishlash texnikalarni oʻrganishdi''.'' [[Sasaki Rui]], [[Chiba Sanako]] va [[Nakazava Koto]] Edo davrida taniqli qilichboz boʻlgan ayollarga misol boʻla oladi. Bu vaqt ichida ayollar boshchiligidagi ''kenjutsu''<ref name=":6" /> maktablari odatiy holga aylanib qoldi, anʼanaviy ravishda bu maktablarning rahbariligi ota-onadan meros boʻlib oʻtdi<ref name=":10">{{kitob manbasi|last=Muromoto|first=Wayne|chapterurl=https://books.google.com/books?id=AdsDAAAAMBAJ&pg=PA75|title=Black Belt|date=December 1984|publisher=Active Interest Media, Inc.|pages=75|language=en|chapter=The Naginata: From Weapon of War to Tool for Peace}}</ref>.

[[1868-yil]]da Boshin urushidagi [[Aizu jangi]] vaqtida, Aizu urugʻining aʼzosi boʻlgan [[Ogaki]] hududidagi Yaponiya imperatorlik armiyasining 20 000 askariga qarshi kurashgan, [[Nakano Takeko]] ''Joshitai'' ayollar jamoasiga<ref>{{jurnal manbasi|last=Wright|first1=Diana E.|date=2001|title=Female Combatants and Japan's Meiji Restoration: the case of Aizu|url=https://www.jstor.org/stable/26013907|journal=War in History|volume=8|issue=4|pages=396–417|jstor=26013907|issn=0968-3445}}</ref> (娘子隊; ''Qizlar armiyasi'') rahbar etib tayinlandi. Naginata bilan jang qilishda yuqori malakaga ega Nakano Takeko va uning 20 kishilik jamoasiga jang vaqtida 3000 ga yaqin Aizu samuraylariga qoʻshildi. [[Fukusima]] provinsiyasining Aizubange shahridagi Hokai-ji sharafiga oʻrnatilgan [[Monument|yodgorlik]] mavjud. Aizu jangi paytida [[Aizuvakamatsu qal’asi|Aizuvakamatsu qal’asini]] himoya qilgan [[Yamamoto Yaeko]], [[Matsudaira Teru]] va [[Yamakava Futabaning]] saʼy-harakatlari u qadar yuqori baholanmagan. Yaeko keyinchalik Yaponiyada [[ayollar huquqlari]] boʻyicha birinchi fuqarolik rahbarlaridan biriga aylandi<ref name=":3">{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=_VS1CwAAQBAJ&pg=PA52|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84603-952-2|pages=52–58|language=en}}</ref>.

[[Fayl:Subjugation_of_Kagoshima_in_Sasshu_(Satsuma).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Subjugation_of_Kagoshima_in_Sasshu_%28Satsuma%29.jpg/310px-Subjugation_of_Kagoshima_in_Sasshu_%28Satsuma%29.jpg|thumb|Sasshuda (Satsuma) Kagosimani boʻysundirish paytida imperator armiyasiga qarshi kurashayotgan ayollar, rassom:Yoshitoshi, 1877-yil]]
Edo davrining oxirida boshlangan katta siyosiy tartibsizliklar [[Meydzi isin|Meydzi]] davrida (1868—1912) ham davom etgan. [[1877-yil]]da yangi Meydzi hukumati siyosatiga qarshi qoʻzgʻolonni [[Satsuma]] hududidagi samuraylar boshqargan. Samuraylar sinfi mavjud boʻlgandan buyon oʻtgan 1000 yillik davr davomida, ayollar harbiy qamal paytida oʻzlarining eng oxirgi qarshiliklarini koʻrsatishgan. Janglarda qatnashgan samuray sinfidagi ayollarning soʻnggi yozuvlari Satsuma qoʻzgʻoloni paytidan qolgan. Mazkur yozuvlarda [[Kagosima]] shahrini himoya qilish uchun bir necha ayollar jang qilgani aytiladi. Qoʻzgʻolon samuraylar sinfi tugashiga ham sabab boʻldi, chunki ijtimoiy tabaqasidan qatʼi nazar tanlab olingan askarlardan tuzilgan yangi Yaponiya armiyasi jangda muvaffaqiyat qozondi va ayni shu davrda onna-musha tarixi yakuniga yetdi<ref>{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=_VS1CwAAQBAJ&pg=PA60|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84603-952-2|pages=60|language=en}}</ref>.

== Qurollari ==
[[Fayl:Nakano Takeko's statue.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Nakanotakekostatue.jpg/220px-Nakanotakekostatue.jpg|left|thumb| Nakano Takeko naginatani ushlab turibdi]]
Onna-mushaning eng mashhur quroli bu [[naginata]] boʻlib, u koʻp qirrali, uchida egri pichogʻi boʻlgan, anʼanaviy nayza turi hisoblanadi<ref>{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=_VS1CwAAQBAJ&pg=PA20|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84603-952-2|pages=20–22|language=en}}</ref><ref>{{kitob manbasi|last=Hosey|first=Timothy|chapterurl=https://books.google.com/books?id=b9IDAAAAMBAJ&pg=PA47|title=Black Belt|date=December 1980|publisher=Active Interest Media, Inc.|pages=47|language=en|chapter=Masters of Broom and Sword}}</ref>. Qurol asosan uzunligi sababli afzal koʻriladi, bu erkak raqiblarning kuchi va tana hajmiga nisbatan ustunlikka ega boʻlish imkonini beradi<ref name=":1" /><ref name="koryu.com 2">{{veb manbasi|muallif=Amdur|ism=Ellis|sarlavha=Women Warriors of Japan: The Role of the Arms-Bearing Women in Japanese History -- Section: Early History|url=https://koryu.com/library/wwj1.html|kirish sanasi=2021-11-30|ish=koryu.com}}</ref>.

Naginata [[katana]] va [[yari]] singari mashxur yapon qilichlari orasida oʻz oʻrniga ega boʻlib, u bilan yaqin masofada jang qilganda ancha samarali natija koʻrsatgan va [[Otliq askarlar|otliqlarga]] qarshi kurashda ham yaxshi natija bergan<ref>{{kitob manbasi|last=Green|first=Thomas A.|url=https://books.google.com/books?id=FaTfuuIlmqcC&pg=PA159|title=Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation|date=2010|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-243-2|pages=159|language=en}}</ref>. Koʻplab afsonaviy samuray ayollar tomonidan qoʻllanishi tufayli [[naginata]] jangchi ayolning ramziy quroliga aylangan. Edo davrida naginatadan foydalanishni oʻrgatadigan koʻplab maktablar ochilgan va ularda ayol samuraylar jang uslublari oʻrgatilgan<ref name=":10" />.

Bundan tashqari, koʻpincha onna-musha sifatida ayollarning asosiy maqsadi oʻz uylarini talonchilardan himoya qilish boʻlgani sababli, mudofaa tuzilmalaridan uzoq masofaga oʻq uzadigan qurollarga ham eʼtibor qaratganlar<ref name=":1" /><ref name="koryu.com 2" />.

== Merosi ==
[[Fayl:Girl_warriors_in_2006_Aizu_parade.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Girl_warriors_in_2006_Aizu_parade. JPG/220px-Girl_warriors_in_2006_Aizu_parade. JPG|thumb| Aizu kuz festivalida ayollar armiyasini xotirlab jang mashgʻulotlarini namoyish etayotgan qizlar jamoasi (2006-yil)]]
[[Samuraylar|Samuray]] ayollarining koʻrinishi jang sanʼatlarida, [[Tarixiy janr|tarixiy romanlarda]], [[Kitob|kitoblarda]] tasvirlangan va umuman olganda [[Ommaviy madaniyat|ommaviy madaniyatga]] taʼsir koʻrsatishda davom etmoqda<ref>{{kitob manbasi|last=Atkins|first=E. Taylor|url=https://books.google.com/books?id=q8A1DwAAQBAJ&pg=PA80|title=A History of Popular Culture in Japan: From the Seventeenth Century to the Present|date=2017-10-19|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4742-5855-5|pages=80|language=en}}</ref>. Kunoichi (ayol ninja) va geyiha singari, onna-mushaning xatti-harakati filmlar, animatsiyalar va teleseriallardagi yapon ayollarining ideali sifatida koʻriladi. Gʻarbda onna-musha Smitson kanalida ''Samurai Warrior Queens'' tarixiy hujjatli filmi namoyish etilgandan soʻng mashhurlikka erishdi<ref>{{veb manbasi|muallif=Magazine|ism=Smithsonian|sarlavha=Our Top Ten Videos of 2015|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/our-top-ten-videos-2015-180957659/|kirish sanasi=2021-12-01|ish=Smithsonian Magazine|til=en}}</ref><ref>{{veb manbasi|sarlavha=Women Were Some of the Fiercest Samurai Warriors Ever|url=https://www.si.edu/object/yt_zQouh5yczWI|kirish sanasi=2021-12-01|ish=Smithsonian Institution|til=en}}</ref>. Yana bir qancha kanallar hujjatli filmni takror namoyish etdi<ref>{{veb manbasi|muallif=|ism=|sana=13-fevral 2017-yil|sarlavha=TV Guide Revision|url=https://www.thehawaiiherald.com/2017/02/13/tv-guide-revision/|kirish sanasi=2021-11-30|ish=The Hawaii Herald - Hawaii's Japanese American Journal|til=en-US|qaralgan sana=2022-08-21|arxivsana=2021-12-01|arxivurl=https://web.archive.org/web/20211201131147/https://www.thehawaiiherald.com/2017/02/13/tv-guide-revision/}}</ref>. 52-NHK taiga dramasi: ''Yae no Sakura'' — Boshin urushida qatnashgan jangchi ayol [[Niijima Yae]] haqida yaratilgan. Bu drama Nakano Takeko, Matsudaira Teru va boshqa onna-mushalarni tasvirlaydi<ref>{{veb manbasi|muallif=Corkill|ism=Edan|sana=2013-01-04|sarlavha=NHK spotlights gunslinging daughter of the north in yearlong Sunday drama|url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2013/01/04/tv/nhk-spotlights-gunslinging-daughter-of-the-north-in-yearlong-sunday-drama/|kirish sanasi=2021-11-30|ish=The Japan Times|til=en-US}}</ref>. Mashhur onna-musha [[Tomoe Gozen|Tomoe Gozenni]] tasvirlaydigan yana bir [[taiga doramasi|taiga dramasi]] — [[2005-yil]]da efirga uzatilgan [[Yoshitsune]] filmidir<ref>{{veb manbasi|url=http://www.nikkansports.com/entertainment/dramagp/dgp-result.html|title=歴代の受賞者・受賞作品|publisher=Nikkan Sports|access-date=24 January 2011}}</ref>.

Yaponiyada [[Tomoe Gozen]] va [[Nakano Takeko]]ning texnikasi [[Naginata maktablari|naginatada jang qiluvchi maktablarda]] haligacha oʻrgatib kelinadi. Bu jang sanʼati maktablari odatda onna-mushalarga nisbatan cheksiz hurmat koʻrsatadi<ref name=":1" />. Har yili oʻtkaziladigan ''Aizu'' kuz festivalida [[hakama]] va [[shiro]] bosh bogʻichlarini bogʻlagan bir guruh yosh qizlar Nakano va ''Joshitai'' (''Qizlar armiyasi'') harakatlarini xotirlash marosimida qatnashadilar<ref name=":11">{{kitob manbasi|last=Ph.D|first=Constantine Nomikos Vaporis|url=https://books.google.com/books?id=lPaKDwAAQBAJ&pg=PA366|title=Samurai: An Encyclopedia of Japan's Cultured Warriors|date=2019-03-14|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4271-9|pages=366|language=en}}</ref>. Boshqa muhim misollar esa, yapon ayollari huquqlari uchun kurashning timsoliga aylangan Yamakava Futaba va Niijima Yaelar hisoblanadi. Baʼzi onna-mushalar shahar yoki prefekturaning ramziga aylandi. [[Ii Naotora]] va [[Tachibana Ginchiyo]] sahnaviy koʻrinishlari koʻpincha [[Hamamatsu]] va [[Yanagava]] festivallarida nishonlanadi. Jangchi rohiba [[Myorin]] sharafiga oʻtkaziladigan bayram [[Oita]] shahrining Tsurusaki mintaqasida nishonlanadi. [[Ohori Tsuruhime]] esa Omishima orolidagi mahalliy folklor va festivallarning bosh qahramoni hisoblanadi. Yana bir qancha samuray toifasidagi ayollar pop madaniyat, tijorat va folklorda asosiy qahramon sifatida xotirlanadi<ref name=":11" />.

== Mashhur onna-mushalar ==
[[Fayl:Tomita_Nobutaka_and_his_wife_Yuki_no_Kata_defend_Tsu_Castle_by_Tsukioka_Yoshitoshi_1885.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Tomita_Nobutaka_and_his_wife_Yuki_no_Kata_defend_Tsu_Castle_by_Tsukioka_Yoshitoshi_1885.png/170px-Tomita_Nobutaka_and_his_wife_Yuki_no_Kata_defend_Tsu_Castle_by_Tsukioka_Yoshitoshi_1885.png|thumb| Yuki no Kata Sekigahara yurishi paytida Tsu qal’asini himoya qilmoqda]]
Quyida tarixda yaxshi yutuqlarga erishgan mashhur onna-mushalar haqida qisqacha maʼlumotlar keltirilgan<ref name=":5" />:

* [[Imperator Jingū]]: Yaponiya tarixidagi koʻplab taʼsirli voqealarda ishtirok etgan va Yaponiyaning [[Koreya|Koreyaga]] birinchi bosqinini boshqargan imperator noibi<ref>{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=X7GHCwAAQBAJ&pg=PT7|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-78096-333-4|pages=7–8|language=en}}</ref>.
* [[Hojo Masako]]: Kamakura sulolasi siyosiy rahbari, [[Genpei urushi]]da va [[Kamakura]] davrining boshqa koʻplab voqealarida ishtirok etgan taniqli shaxs. U ''ama-shogun'' yoki ''nun-shogun'' nomi bilan tanilgan<ref>{{kitob manbasi|last=Turnbull|first=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=_VS1CwAAQBAJ&pg=PA11|title=Samurai Women 1184–1877|date=2012-01-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84603-952-2|pages=11|language=en}}</ref>.
* [[Nakano Takeko]]: ''Joshitai'' (''Qizlar armiyasi'') rahbari, [[Boshin urushi|Boshin urushida]] qatnashib, imperator qoʻshiniga qarshi ayblovda bir necha ayollar guruhini boshqargan. Meydzi davridagi islohotlar tufayli Takeko va ''Joshitai'' ayollar jamoasi tarixdagi soʻnggi samuray jamoalaridan boʻlgan<ref name=":3" />.
* [[Niijima Yae]]: tarixdagi soʻnggi samuraylardan biri edi. U Boshin urushida qatnashgan hamda [[Rus-yapon urushi|rus-yapon urushida]] va [[Xitoy-yapon urushi|Xitoy-yapon urushida]] hamshira boʻlib xizmat qilgan. Keyinchalik u olima boʻlib, ayollar huquqlari uchun kurashning timsollaridan biriga aylandi.
* [[Tomoe Gozen]]: Yaponiyada birinchi sulola hukmdorligining oʻrnatilishiga olib kelgan mojarolarda qatnashgan favqulodda salohiyatli ayol jangchi. Uning merosi samuraylarning bir necha avlodlariga dastur sifatida qoʻllangan<ref name=":2" />.
* [[Yodo-dono]]: Yodo qal’asining hukmdori boʻlgan va keyinchalik [[Osaka]] qal’asining haqiqiy rahbari sifatida tayinlangan zodagon ayol. U eri Hideyoshi vafotidan keyin koʻplab siyosiy tadbirlarni boshqargan. Hideyorining (Hideyoshining oʻgʻli) qoʻriqchisi sifatida u Tokugava urugʻiga qarshi chiqqan va shu tariqa Osaka qamalini va keyingi 250 yillik urush davrini tugatgan, Sengoku davrining soʻnggi jangini boshqargan.
== Manbalar ==
{{Manbalar|30em}}

== Adabiyotlar ==
* Beasley, WG (1999). ''Yaponiya tajribasi: Yaponiyaning qisqacha tarixi''. Kaliforniya universiteti matbuoti.
* Jansen, Marius B. (2000) ''Zamonaviy Yaponiyaning yaratilishi''. Garvard universitetining Belknap nashriyoti 2000-yil
* Yamakava Kikue; trans Nakai, Kate Wildman (2001) ''Mito domenidagi ayollar: Samuraylar oilaviy hayotining esdaliklari''. Stenford universiteti matbuoti, 2001

{{Yapon (samuray) qurollari, zirhlari va jihozlari}}
{{bu xushsifat maqola}}
[[Turkum:Afsonalar]]
[[Turkum:Ayol samuraylar]]
[[Turkum:Samuraylar]]