Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Onna-musha

Ushbu maqola xushsifat maqolalar sarasiga kiradi.
ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Нагината тутган Иши-жо, рассом: Утагава Куниёши

Онна-муша (японча: 女武者) — ҳозирги замонгача бўлган Япониядаги аёл жангчиларга тегишли атама[1][2]. Бу аёллар самурайлар билан бирга жангларда қатнашган[3][4]. Улар феодал Японияда буши (жангчи) синфига мансуб бўлиб, уруш пайтида уй хўжалиги, оиласи ва шаънини ҳимоя қилиш учун қурол ишлатишга ўргатилган[5][6]. Улар, шунингдек, япон адабиётида муҳим мавқега эга, Томоэ Гозен ва Ҳангаку Гозен онна-мушалари шулар жумласидандир[3]. Бундан ташқари, Бесшикиме (японча: 別式女, „аёлларнинг бошқача ко'риниши“?), даимёлар уруғ раҳбарларининг хотинлари ва канизаклар ҳарамлари ҳамда турар жойларининг соқчилари бўлишган[1].

Камакура даври

Томоэ Гозен

Генпей уруши (1180—1185) — Таира (Ҳеике) ва Минамото (Генжи) сулолалари ўртасидаги уруш бўлиб, бу япониялик уруғлар Ҳеян давридаги энг машҳур икки сулола ҳисобланади. „Ҳеике ҳақида эртак“ достони ХИИИ аср бошларида жасур ва фидойи самурайларнинг ҳикояларини хотирлаш мақсадида яратилган[7]. Улар орасида Минамото сулоласидан бўлган Минамото но Ёшинаканинг хизматкори Томоэ Гозен ҳам бор эди. У Ёшинакага амакиваччаси Минамото но Ёритомонинг қўшинидан ҳимоя қилишда ёрдам берди, айниқса 1184-йилда Авазу жанги пайтидаги унинг хизматлари беқиёсдир[8].

„Ҳеике ҳақидаги эртак“да Томоэ Гозен шундай тасвирланган:[9]

... айниқса чиройли, оқбадан, узун сочлари ва мафтункорлиги ўзига хос эди. Томоэ Гозен, шунингдек, кучли камончи ва қиличбоз сифатида етук жангчи ҳисобланарди, у хоҳ шайтон, хоҳ худога қарши урушга отланса-да, ҳам отлиқ, ҳам пиёда ҳолда жанг қилишдан қайтмас эди. Томоэ Гозен асов отларни ҳам маҳорат билан бошқарарди. Ҳар сафар жанг вақти яқинлашганида, Ёшинака уни кучли зирҳ, катта қилич ва кучли камон билан таъминлар ва сардор сифатида жангга юборар эди. Томоэ Гозен ҳар жангда бошқа жангчилардан кўра кўпроқ жасорат ко'рсатарди.

Томоэ Гозен ҳар доим ҳам тарихий шахс сифатида қайд қилинмаган[10]. Бироқ, у кўплаб жангчилар синфига, шу жумладан анъанавий Нагината мактабларига кучли таъсир кўрсатди. Унинг жангдаги ҳаракатлари Ноҳ Томоэ песаси ва турли хил укиё-э каби санъат услубларида катта эътиборга сазовор бўлди[11][1].

Ҳангаку Гозен

Генпеи урушининг яна бир машҳур аёл генерали Ҳангаку Гозен эди. Томоэ Гозен Минамото уруғининг иттифоқчиси бўлса, Ҳангаку Гозен Таира уруғи билан иттифоқ тузган. Бу икки таниқли аёл генералнинг етишиб чиқиши бу даврда аёлларнинг мақоми кейинги даврларга нисбатан юқорироқ бўлганини тасдиқлайди[12][13].

Ўтган асрларда, аёлларнинг император тахтига ўтириши одатий ҳол ҳисобланар эди, аммо бу келажакда Мейдзи ҳукмронлиги пайтида ўзгаради. Япония тарихида аёллар, одатда, де-юре самурай қабиласининг бошлиқларига айланмасалар-да, бир неча ҳолларда де-факто ўз уруғларини бошқарганлар[14].

Канслер Тоин Кинката (1291—1360) ўзининг Энтаиряку (園太暦) журналида, асосан отлиқ қўшинлар ҳақида эслатиб ўтади, аммо қўшимча изоҳлар берилмайди. Чекланган тафсилотлар билан у шундай хулосага келади: „Аёл отлиқлар жуда кўп бўлган“. Унинг таъкидлашича, аёл жангчилар Япониянинг ғарбий қисмидан келган, эҳтимол, катта пойтахт шаҳарлардан узоқда жойлашган ғарбий вилоят аёллари жангларда кўпроқ қатнашган бўлишлари ҳам мумкин. Сенгоку даврида (тахминан 1467 — 1600-йиллар) отлиқ қўшинларни ташкил этган аёллар ҳақида ҳам маълумотлар кўрсатиб ўтилган[14][15].

Сенгоку даври

Ашикага сёгунлиги давридаги кескинлик туфайли Японияда яна уруш бошланди[16]. 1460-йилда сёгун Ашикага Ёшимаса укаси Ашикага Ёшимига фойдасига ўз лавозимидан воз кечганида, Ҳино Томико (Ёшимасанинг рафиқаси) бу қарорга кескин қаршилик қилди. Ҳино Томико Ямана Созен ва бошқа кучли самурай сулолаларининг раҳбарларини қўллаб-қувватлаб, ўғли туғилгунига қадар ноиб сифатида ҳукмронлик қилиш учун сиёсий ва ҳарбий ёрдам сўради. Кейинчалик, Ёшимаса ва унинг тарафдорларига, айниқса Ҳосокава уруғига қарши уруш бошлади. Ворислик учун кечган бу жанглар Онин урушига (1467—1477) сабаб бўлди ва Сенгоку даврининг бошланишига олиб келди[17].

Комацухиме Уэда қамалида жанг қилган ва Нумата қал’асининг кириш қисмида Санада Масаюки билан курашган деб ишонилган.

Азучи-Момояма даврида, бир неча ишларни Даимё ўз зиммасига олган. Ҳудуд учун бўлган курашларда Икко-икки, Икко-шу, Саика Икки ва бошқа Икки мазҳабга мансуб зодагон уруғларнинг аёллари ва ҳатто деҳқон аёллари ҳам жанг майдонларига боришган. 1569-йилда ғарбий Япониядан бўлган Мори оиласи аскарлари жангда қатнашмагани сабабли, унинг рафиқаси Ичикава но Цубоне қуролли аёллар гуруҳи билан Кономине қал’асини ҳимоя қилиш учун жавобгарликни ўз зиммасига олди. Даимёнинг ўзига хос қал’аси бўлган Ямаширога (山城) қилинган ҳужумлар аёлларга мудофаа билан шуғулланишлари ва агар қал’а мағлубиятга учраса, қурбонлик қилишлари учун кўплаб имкониятларни тақдим этди[18][19].

Япония Тоётоми Ҳидеёши томонидан бирлаштирилгунга қадар аёллар жангларда иштирок этганлар. 1591-йилда бир неча аёллар Куноҳе қўзғолонида ёнаётган Куноҳе қал’асини ҳимоя қилдилар. Ҳидеёшининг ўлимидан сўнг, унинг канизаки Ёдо-доно Тоётоми уруғининг де-факто раҳбарлигини ўз зиммасига олди ва 1614-йилда у ва ўғли Ҳидеёри Токугава сёгунатига қарши курашдилар. 1615-йилда Токугва Иэясу яна Осака қал’асига ҳужум қилганда, Ёдо-доно ва ўғли Осака қал’аси алангаси ичига кириб, ўз жонларига қасд қилишди. Ёнаётган қал’а ичида ўз жонига қасд қилиш самурай синфидаги аёл учун содиқликнинг сўнгги ҳаракати ҳисобланар эди[20].

Аёлларнинг жангларда иштирок этишига далиллар

Сенгоку даврида аёлларнинг жанг майдонида фаол курашганлиги ҳақида бир нечта маълумотлар мавжуд. Масалан, Оши қамалида (1590) Тоётоми уруғига қарши курашган 3000 Шимазу аскарларини Мёрин, Каиҳиме, Никаидо сулолаларининг вакиллик раҳбарига айланган ва жияни Дате Масамунега қарши турли жангларда қатнашган Онамиҳиме ҳамда 76 ёшигача жанг қилиб машҳурликка эришган, „Низоли давлатлардаги энг кучли аёл“ номини олган Акаи Теруко илҳомлантирган[20]. Оҳори Цуруҳиме жангдаги муваффақиятлари сабабли „Япониялик Жеанне д’Арк“ деб атала бошланди ва бу уни Япония тарихидаги энг таниқли аёл жангчилардан бири эканлигини тасдиқлайди[21].

Япон аёллари фақат хотин ва она бўлиш учун ўқитилган[1]. Гарчи кўпчилик аёллар сиёсат, жанг санъати ва дипломатия ҳақида билишса-да, уларга сулола раҳбариятида муваффақият қозонишга имконият берилмаган. Бироқ, айрим истиснолар мавжуд эди. Жумладан, Ии Наотора ўз оиласининг барча эркаклари вафот этганидан кейин сулола раҳбариятини ўз қўлига олди; у етакчи сифатидаги саъй-ҳаракатлари сабабли даимёга[2] айланди. Ўша даврда ўз уруғлар орасида катта сиёсий мавқега эга бўлган кўплаб зодагон аёллар ҳам бўлиб, ҳатто улар де-факто етакчиси бўлишган. Онна Даимё (аёл лордлар) сифатида танилган аёлларнинг энг машҳур вакиллари — Жукеи-ни ва Тошоиндир. Бу икки аёл ҳам меросхўр ҳисобланмаган бўлсалар-да, узоқ вақт давомида ўз ҳудудларида ҳукмдор сифатида фаолият олиб боришган[3].

ХВИ асрда фақат аёллардан иборат жанговар бўлинмалар мавжуд бўлиб, шулардан бири Шизугатаке ва Комаки-Нагакуте жангларида 200 нафар жангчи аёлни (Теппо бирлиги) бошқарган Икеда Сен аёллар бўлинмалари ҳисобланади[22]. Отазу но ката 18 та қуролли хизматкори билан бирга Токугава Иэясу қўшинларига қарши жанг қилган[23]. Уэно Цуруҳиме ўттиз тўрт аёлни Мори армиясига қарши курашда бошқарган[24]. Тачибана уруғининг раҳбари Тачибана Гинчиё аёл жангчилари билан Кюшу юришида (1586) иштирок этган ва Янагава қамалида (1600) Шарқий армиянинг олдинга силжишига ўз жамоаси билан биргаликда қаршилик кўрсатган[25].

1580-йилда Бесшо уруғидан бўлган яна бир онна-муша Мики қамалида Тоётоми Ҳидеёшига қарши қўзғолонга қўшилди. Унинг турмуш ўртоғи Бесшо Ёшичика қўзғолон раҳбарларидан бири бўлган ва қамал пайтида у асосий ролни ўйнаган, Бесшо Ёшичика Мори уруғи билан иттифоқ қилган. Қўзғолон уч йил, Бесшо Нагаҳару қал’ани Тоётоми Ҳидеёшига топширгунча давом этди. Бесшо хоним кўп ўтмай ўз жонига қасд қилди. 1582-йилда Ода Нобунага Тенмокузан жанги деб номланувчи бир қатор жангларда Такеда уруғига қарши сўнгги ҳужумни бошлади. Ода Нобутада (Ода Нобунаганинг ўғли) Такато қал’асини қамал қилиш пайтида, 3000 нафар Такеда иттифоқчиларига қарши курашда 50 000 аскарлик қўшинга раҳбарлик қилган. Ушбу жанг пайтида Ода уруғига қарашли Шинчо йилномаларида, Сува уруғидан бўлган онна-муша Нобутаданинг кучларига қарши чиққани қайд этилган[12].

Ёшицуненинг Ҳорикавадаги қароргоҳига тунги ҳужумда аёллар ва эркаклар, ХВИ аср (Япония)

Бу даврда аёл нинза (куноичи) мавжудлиги қайд этилган. Уларнинг машғулотлари эркак нинзаникидан фарқ қиларди, улар таижуцу, кенжуцу, нинжуцу бўйича машғулотлар ўтказганлари учун ҳам эркак нинзалар билан айрим умумий жиҳатларга эга эдилар[26].

Тарихий ёзувларда қайд этилганидан кўра кўпроқ аёллар жангларда қатнашган деб ишонилади[27]. Мисол учун, 1580-йилда Такеда Кацуёри ва Ҳожо Ужинао ўртасидаги Сенбон Мацубару жанги вақтида дафн этилган 150 та жасад ДНК текширувидан ўтказилганда, уларнинг 35 нафари аёл эканлигини аниқланди[28]. Бошқа қазишмалар қал’алардан узоқда, жанглар бўлган жойларда олиб борилди. Япон археологи Сузуки Ҳироацунинг тушунтиришича, қаср қамал қилинган ҳудудларда аёллар ёки болаларнинг суякларини топилиши одатий ҳол бўлса-да, улар одатда мудофаа ишларида иштирок этган бўлишлари мумкин, ҳамда, Сенбон Мацубару мазкур ҳудудида қал’анинг йўқлиги Сузуки Ҳироацуни „бу аёллар ушбу ҳудудга жанг қилиш учун келган ва улар армиянинг бир қисми бўлишган“ деган хулосага келишига сабаб бўлди. Ушбу тадқиқотларга кўра, қал’а ҳудудидан узоқроқ масофада топилган жанговар жасадларнинг 30 % аёлларники эди. Япониядаги бошқа жанговар майдонларда олиб борилган қазишмалар ҳам худди шундай натижа кўрсатди. Степҳен Турнбуллнинг сўзларига кўра, қазиш ишларининг тафсилотлари онна-мушалар жанг майдонида албатта бўлганини тасдиқлайди[20][29].

Эдо даври ва ундан кейинги ҳолат

Эдо даврида нео-конфуцийчилик (1600—1868) таъсири туфайли онна-мушанинг мақоми сезиларли даражада пасайди[1]. Онна-мушанинг вазифаси эрларининг лавозимига қараб ўзгарган. Самурайлар энди жанглар ва урушларда иштирок этмай қўйди, балки бюрократга айланди. Аёллар, хусусан, кўпчилик юқори синф хонадонларининг қизлари, тез орада муваффақиятга эришиш ва кучли жангчи онна-муша бўлиш сингари орзуларидан воз кечдилар. Мардлик, садоқат ва фидойилик билан ғурурланган қаҳрамонлар аста-секин сокин, пассив, фуқаролик итоаткорлигини асосий хусусият қилиб олди[30].

Эдо даврида аёллар саёҳати кўплаб чекловлар сабали айниқса аёл самурайларга нисбатан қўйиладиган қаттиқ талаблар туфайли норозиликларга сабаб бўлди. Уларга ҳар доим эркак ҳамроҳ бўлиши керак эди, чунки улар ёлғиз саёҳат қилишлари мумкин бўлмаган. Бундан ташқари, улар ўз тадбиркорлик фаолиятларини йўлга қўйиш учун махсус рухсатномага эга бўлишлари ҳам талаб этилган. Самурай аёллар, шунингдек, текширув пунктларини бошқарган амалдорлар томонидан кўп тазйиқларга учраганлар[30][31].

Кенжуцу амалиётчиси (Қиличбоз) дуэлда

ХВИИ асрнинг бошланишида Японияда аёлларнинг ижтимоий соҳаларга қабул қилинишида сезиларли ўзгаришлар юз берди. Кўпгина самурайлар аёлларга фақат бола туғувчи сифатида қараган, аёлнинг урушда муносиб ҳамроҳ бўлиши тушунчаси эса ақлга сиғмас ҳолат ҳисобланган[1][32].

Гарчи аёллар фақат нагината билан ишлаш техникасини ўрганган бўлсалар ҳам, баъзи аёллар анъанадан четлашган ҳолда кенжуцу каби турли хил қуролларнинг ишлаш техникаларни ўрганишди. Сасаки Руи, Чиба Санако ва Наказава Кото Эдо даврида таниқли қиличбоз бўлган аёлларга мисол бўла олади. Бу вақт ичида аёллар бошчилигидаги кенжуцу[2] мактаблари одатий ҳолга айланиб қолди, анъанавий равишда бу мактабларнинг раҳбарилиги ота-онадан мерос бўлиб ўтди[33].

1868-йилда Бошин урушидаги Аизу жанги вақтида, Аизу уруғининг аъзоси бўлган Огаки ҳудудидаги Япония императорлик армиясининг 20 000 аскарига қарши курашган, Накано Такеко Жошитаи аёллар жамоасига[34] (娘子隊; Қизлар армияси) раҳбар этиб тайинланди. Нагината билан жанг қилишда юқори малакага эга Накано Такеко ва унинг 20 кишилик жамоасига жанг вақтида 3000 га яқин Аизу самурайларига қўшилди. Фукусима провинсиясининг Аизубанге шаҳридаги Ҳокаи-жи шарафига ўрнатилган ёдгорлик мавжуд. Аизу жанги пайтида Аизувакамацу қал’асини ҳимоя қилган Ямамото Яэко, Мацудаира Теру ва Ямакава Футабанинг саъй-ҳаракатлари у қадар юқори баҳоланмаган. Яэко кейинчалик Японияда аёллар ҳуқуқлари бўйича биринчи фуқаролик раҳбарларидан бирига айланди[35].

Сасшуда (Сацума) Кагосимани бўйсундириш пайтида император армиясига қарши курашаётган аёллар, рассом:Ёшитоши, 1877-йил

Эдо даврининг охирида бошланган катта сиёсий тартибсизликлар Мейдзи даврида (1868—1912) ҳам давом этган. 1877-йилда янги Мейдзи ҳукумати сиёсатига қарши қўзғолонни Сацума ҳудудидаги самурайлар бошқарган. Самурайлар синфи мавжуд бўлгандан буён ўтган 1000 йиллик давр давомида, аёллар ҳарбий қамал пайтида ўзларининг энг охирги қаршиликларини кўрсатишган. Жангларда қатнашган самурай синфидаги аёлларнинг сўнгги ёзувлари Сацума қўзғолони пайтидан қолган. Мазкур ёзувларда Кагосима шаҳрини ҳимоя қилиш учун бир неча аёллар жанг қилгани айтилади. Қўзғолон самурайлар синфи тугашига ҳам сабаб бўлди, чунки ижтимоий табақасидан қатъи назар танлаб олинган аскарлардан тузилган янги Япония армияси жангда муваффақият қозонди ва айни шу даврда онна-муша тарихи якунига етди[36].

Қуроллари

Накано Такеко нагинатани ушлаб турибди

Онна-мушанинг энг машҳур қуроли бу нагината бўлиб, у кўп қиррали, учида эгри пичоғи бўлган, анъанавий найза тури ҳисобланади[37][38]. Қурол асосан узунлиги сабабли афзал кўрилади, бу эркак рақибларнинг кучи ва тана ҳажмига нисбатан устунликка эга бўлиш имконини беради[1][39].

Нагината катана ва яри сингари машхур япон қиличлари орасида ўз ўрнига эга бўлиб, у билан яқин масофада жанг қилганда анча самарали натижа кўрсатган ва отлиқларга қарши курашда ҳам яхши натижа берган[40]. Кўплаб афсонавий самурай аёллар томонидан қўлланиши туфайли нагината жангчи аёлнинг рамзий қуролига айланган. Эдо даврида нагинатадан фойдаланишни ўргатадиган кўплаб мактаблар очилган ва уларда аёл самурайлар жанг услублари ўргатилган[33].

Бундан ташқари, кўпинча онна-муша сифатида аёлларнинг асосий мақсади ўз уйларини талончилардан ҳимоя қилиш бўлгани сабабли, мудофаа тузилмаларидан узоқ масофага ўқ узадиган қуролларга ҳам эътибор қаратганлар[1][39].

Мероси

Аизу куз фестивалида аёллар армиясини хотирлаб жанг машғулотларини намойиш этаётган қизлар жамоаси (2006-йил)

Самурай аёлларининг кўриниши жанг санъатларида, тарихий романларда, китобларда тасвирланган ва умуман олганда оммавий маданиятга таъсир кўрсатишда давом этмоқда[41]. Куноичи (аёл нинжа) ва гейиҳа сингари, онна-мушанинг хатти-ҳаракати филмлар, анимациялар ва телесериаллардаги япон аёлларининг идеали сифатида кўрилади. Ғарбда онна-муша Смицон каналида Самураи Wарриор Қуээнс тарихий ҳужжатли филми намойиш этилгандан сўнг машҳурликка эришди[42][43]. Яна бир қанча каналлар ҳужжатли филмни такрор намойиш этди[44]. 52-НҲК таига драмаси: Яэ но Сакура — Бошин урушида қатнашган жангчи аёл Ниижима Яэ ҳақида яратилган. Бу драма Накано Такеко, Мацудаира Теру ва бошқа онна-мушаларни тасвирлайди[45]. Машҳур онна-муша Томоэ Гозенни тасвирлайдиган яна бир таига драмаси — 2005-йилда эфирга узатилган Ёшицуне филмидир[46].

Японияда Томоэ Гозен ва Накано Такеконинг техникаси нагинатада жанг қилувчи мактабларда ҳалигача ўргатиб келинади. Бу жанг санъати мактаблари одатда онна-мушаларга нисбатан чексиз ҳурмат кўрсатади[1]. Ҳар йили ўтказиладиган Аизу куз фестивалида ҳакама ва широ бош боғичларини боғлаган бир гуруҳ ёш қизлар Накано ва Жошитаи (Қизлар армияси) ҳаракатларини хотирлаш маросимида қатнашадилар[47]. Бошқа муҳим мисоллар эса, япон аёллари ҳуқуқлари учун курашнинг тимсолига айланган Ямакава Футаба ва Ниижима Яэлар ҳисобланади. Баъзи онна-мушалар шаҳар ёки префектуранинг рамзига айланди. Ии Наотора ва Тачибана Гинчиё саҳнавий кўринишлари кўпинча Ҳамамацу ва Янагава фестивалларида нишонланади. Жангчи роҳиба Мёрин шарафига ўтказиладиган байрам Оита шаҳрининг Цурусаки минтақасида нишонланади. Оҳори Цуруҳиме эса Омишима оролидаги маҳаллий фолклор ва фестивалларнинг бош қаҳрамони ҳисобланади. Яна бир қанча самурай тоифасидаги аёллар поп маданият, тижорат ва фолклорда асосий қаҳрамон сифатида хотирланади[47].

Машҳур онна-мушалар

Юки но Ката Секигаҳара юриши пайтида Цу қал’асини ҳимоя қилмоқда

Қуйида тарихда яхши ютуқларга эришган машҳур онна-мушалар ҳақида қисқача маълумотлар келтирилган[3]:

  • Император Жингū: Япония тарихидаги кўплаб таъсирли воқеаларда иштирок этган ва Япониянинг Кореяга биринчи босқинини бошқарган император ноиби[48].
  • Ҳожо Масако: Камакура сулоласи сиёсий раҳбари, Генпеи урушида ва Камакура даврининг бошқа кўплаб воқеаларида иштирок этган таниқли шахс. У ама-шогун ёки нун-шогун номи билан танилган[49].
  • Накано Такеко: Жошитаи (Қизлар армияси) раҳбари, Бошин урушида қатнашиб, император қўшинига қарши айбловда бир неча аёллар гуруҳини бошқарган. Мейдзи давридаги ислоҳотлар туфайли Такеко ва Жошитаи аёллар жамоаси тарихдаги сўнгги самурай жамоаларидан бўлган[35].
  • Ниижима Яэ: тарихдаги сўнгги самурайлардан бири эди. У Бошин урушида қатнашган ҳамда рус-япон урушида ва Хитой-япон урушида ҳамшира бўлиб хизмат қилган. Кейинчалик у олима бўлиб, аёллар ҳуқуқлари учун курашнинг тимсолларидан бирига айланди.
  • Томоэ Гозен: Японияда биринчи сулола ҳукмдорлигининг ўрнатилишига олиб келган можароларда қатнашган фавқулодда салоҳиятли аёл жангчи. Унинг мероси самурайларнинг бир неча авлодларига дастур сифатида қўлланган[8].
  • Ёдо-доно: Ёдо қал’асининг ҳукмдори бўлган ва кейинчалик Осака қал’асининг ҳақиқий раҳбари сифатида тайинланган зодагон аёл. У эри Ҳидеёши вафотидан кейин кўплаб сиёсий тадбирларни бошқарган. Ҳидеёрининг (Ҳидеёшининг ўғли) қўриқчиси сифатида у Токугава уруғига қарши чиққан ва шу тариқа Осака қамалини ва кейинги 250 йиллик уруш даврини тугатган, Сенгоку даврининг сўнгги жангини бошқарган.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 ДеМарcо, Мичаэл „Тҳе Роле оф Армс Беаринг Wомен ин Жапанесе Ҳисторй“, . Wомен анд Асиан Мартиал Традитионс (эн). Виа Медиа Публишинг, 2016-07-01 — 7–45-бет. ИСБН 978-1-893765-28-3. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 英和字典 (Ан Энглиш анд Жапанесе Диcтионарй). 知新館, 1872 — 22-бет. „амазон, н. -- 女武者“ 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Турнбулл, Степҳен „Чаптер: Интродуcтион“, . Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 4–6-бет. ИСБН 978-1-84603-952-2. 
  4. ↑ Перез, Лоуис Г.. Тҳе Ҳисторй оф Жапан (эн). Греэнwоод Публишинг Гроуп, 1998 — 35-бет. ИСБН 978-0-313-30296-1. 
  5. ↑ Жойcе, Тҳомас Атҳол „Жапан бй Cливе Ҳолланд“, . Wомен оф Алл Натионс: А Реcорд оф Тҳеир Чараcтеристиcс, Ҳабиц, Маннерс, Cустомс, анд Инфлуэнcе (эн). Функ & Wагналлс Cомпанй, 1915 — 508-бет. 
  6. ↑ Жерсей, М.Э. „Тҳе Трансформатион оф Жапан“, . Тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй: А Монтҳлй Ревиэw (эн). Нинетеэнтҳ Cентурй анд Афтер, Лимитед, 1893 — 379-бет. 
  7. ↑ МcCуллоугҳ, Ҳелен Cраиг. Ҳеике Моногатари (эн). Станфорд Университй Пресс, 1988 — 6-бет. ИСБН 978-0-8047-1803-5. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 36–37-бет. ИСБН 978-1-84603-952-2. 
  9. ↑ МcCуллоугҳ, Ҳелен Cраиг. Ҳеике Моногатари (эн). Станфорд Университй Пресс, 1988 — 291-бет. ИСБН 978-0-8047-1803-5. 
  10. ↑ Толер, Памела Д.. Wомен Wарриорс: Ан Унехпеcтед Ҳисторй (эн). Беаcон Пресс, 2019-02-26 — 181-бет. ИСБН 978-0-8070-6432-0. 
  11. ↑ Wаде, Мара Р. „Тҳе Wоман Wарриор Томоэ ин Медиэвал анд Эарлй Модерн Жапанесе Но Плайс“, . Гендер Маттерс: Дисcоурсес оф Виоленcе ин Эарлй Модерн Литературе анд тҳе Арц (эн). Родопи, 2013-12-05 — 44-бет. ИСБН 978-94-012-1023-2. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 12-бет. ИСБН 978-1-84603-952-2. 
  13. ↑ Беард, Марй Риттер. Тҳе Форcе оф Wомен ин Жапанесе Ҳисторй (эн). Публиc Аффаирс Пресс, 1953 — 72–73-бет. ИСБН 978-0-8183-0167-4. 
  14. ↑ 14,0 14,1 村田正志. 園太暦 4、305頁., 2000. ИСБН 9784797104240. Қаралди: 2018-йил 25-июл. 
  15. ↑ Гарcиа, Раул Санчез. Тҳе Ҳисториcал Соcиологй оф Жапанесе Мартиал Арц (эн). Роутледге, 2018-10-03 — 44-бет. ИСБН 978-1-351-33379-5. 
  16. ↑ Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 15-бет. ИСБН 978-1-84603-952-2. 
  17. ↑ „Ҳино Томико“. Даижирин. 2009-йил 4-августда асл нусхадан архивланган.
  18. ↑ Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 15–18-бет. ИСБН 978-1-84603-952-2. 
  19. ↑ Турнбулл, Степҳен. Тҳе Самураи Сwордсман: Мастер оф Wар (эн). Фронтлине Боокс, 2008-02-20 — 151-бет. ИСБН 978-1-84415-712-9. 
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20. ИСБН 9781780963334. 
  21. ↑ Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 38–40-бет. ИСБН 978-1-84603-952-2. 
  22. ↑ 荒木祐臣. 備前藩幕末維新史談 (жа). 日本文敎出版, 1978. 
  23. ↑ „武家事紀. 上巻 - 国立国会図書館デジタルコレクション“. дл.ндл.го.жп. Қаралди: 2019-йил 27-май.
  24. ↑ Толер, Памела Д.. Wомен Wарриорс: Ан Унехпеcтед Ҳисторй (эн). Беаcон Пресс, 2019-02-26 — 182-бет. ИСБН 9780807064320. 
  25. ↑ „高橋・立花家の女性“. ww2.тики.не.жп. 2020-йил 24-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-август.
  26. ↑ Тҳомас А. Греэн, Мартиал Арц оф тҳе Wорлд (2001), п. 671.
  27. ↑ Боетт, Cоллеэн. Даилй Лифе оф Wомен: Ан Энcйcлопедиа фром Анcиэнт Тимес то тҳе Пресент [3 волумес] (эн). АБC-CЛИО, 2020-12-07 — 413-бет. ИСБН 978-1-4408-4693-9. 
  28. ↑ Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 6-бет. ИСБН 978-1-84603-952-2. 
  29. ↑ 横山茂彦. 合戦場の女たち (жа). 世界書院, 2010-01-29. ИСБН 978-4-7927-2105-3. 
  30. ↑ 30,0 30,1 „Жапан: Мемоирс оф а Сеcрет Эмпире. Самураи Wоман | ПБС“. www.пбс.орг. Қаралди: 2021-йил 30-ноябр.
  31. ↑ Вапорис, Cонстантине Номикос. Бреакинг Барриэрс: Травел анд тҳе Стате ин Эарлй Модерн Жапан (эн). Ҳарвард Унив Асиа Cентер, 1994 — 164-бет. ИСБН 978-0-674-08107-9. 
  32. ↑ Амдур. „Wомен Wарриорс оф Жапан: Тҳе Роле оф тҳе Армс-Беаринг Wомен ин Жапанесе Ҳисторй -- Сеcтион: Тҳе Эдо Период: Ан Энфорcед Пеаcе“. корю.cом. Қаралди: 2021-йил 30-ноябр.
  33. ↑ 33,0 33,1 Муромото, Wайне „Тҳе Нагината: Фром Wеапон оф Wар то Тоол фор Пеаcе“, . Блаcк Белт (эн). Аcтиве Интерест Медиа, Инc., Деcембер 1984 — 75-бет. 
  34. ↑ Wригҳт, Диана Э. (2001). „Фемале Cомбатанц анд Жапан'с Меижи Ресторатион: тҳе cасе оф Аизу“. Wар ин Ҳисторй. 8-жилд, № 4. 396–417-бет. ИССН 0968-3445. ЖСТОР 26013907.
  35. ↑ 35,0 35,1 Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 52–58-бет. ИСБН 978-1-84603-952-2. 
  36. ↑ Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 60-бет. ИСБН 978-1-84603-952-2. 
  37. ↑ Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 20–22-бет. ИСБН 978-1-84603-952-2. 
  38. ↑ Ҳосей, Тимотҳй „Мастерс оф Броом анд Сwорд“, . Блаcк Белт (эн). Аcтиве Интерест Медиа, Инc., Деcембер 1980 — 47-бет. 
  39. ↑ 39,0 39,1 Амдур. „Wомен Wарриорс оф Жапан: Тҳе Роле оф тҳе Армс-Беаринг Wомен ин Жапанесе Ҳисторй -- Сеcтион: Эарлй Ҳисторй“. корю.cом. Қаралди: 2021-йил 30-ноябр.
  40. ↑ Греэн, Тҳомас А.. Мартиал Арц оф тҳе Wорлд: Ан Энcйcлопедиа оф Ҳисторй анд Инноватион (эн). АБC-CЛИО, 2010 — 159-бет. ИСБН 978-1-59884-243-2. 
  41. ↑ Аткинс, Э. Тайлор. А Ҳисторй оф Популар Cултуре ин Жапан: Фром тҳе Севентеэнтҳ Cентурй то тҳе Пресент (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2017-10-19 — 80-бет. ИСБН 978-1-4742-5855-5. 
  42. ↑ Магазине. „Оур Топ Тен Видеос оф 2015“ (эн). Смитҳсониан Магазине. Қаралди: 2021-йил 1-декабр.
  43. ↑ „Wомен Wере Соме оф тҳе Фиэрcест Самураи Wарриорс Эвер“ (эн). Смитҳсониан Институтион. Қаралди: 2021-йил 1-декабр.
  44. ↑ „ТВ Гуиде Ревисион“ (эн-УС). Тҳе Ҳаwаии Ҳералд - Ҳаwаии'с Жапанесе Америcан Жоурнал (13-феврал 2017-йил). 2021-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-август.
  45. ↑ Cоркилл. „НҲК спотлигҳц гунслингинг даугҳтер оф тҳе нортҳ ин еарлонг Сундай драма“ (эн-УС). Тҳе Жапан Тимес (2013-йил 4-январ). Қаралди: 2021-йил 30-ноябр.
  46. ↑ „歴代の受賞者・受賞作品“. Никкан Спорц. Қаралди: 2011-йил 24-январ.
  47. ↑ 47,0 47,1 Пҳ.Д, Cонстантине Номикос Вапорис. Самураи: Ан Энcйcлопедиа оф Жапан'с Cултуред Wарриорс (эн). АБC-CЛИО, 2019-03-14 — 366-бет. ИСБН 978-1-4408-4271-9. 
  48. ↑ Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 7–8-бет. ИСБН 978-1-78096-333-4. 
  49. ↑ Турнбулл, Степҳен. Самураи Wомен 1184–1877 (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2012-01-20 — 11-бет. ИСБН 978-1-84603-952-2. 

Адабиётлар

  • Беаслей, WГ (1999). Япония тажрибаси: Япониянинг қисқача тарихи. Калифорния университети матбуоти.
  • Жансен, Мариус Б. (2000) Замонавий Япониянинг яратилиши. Гарвард университетининг Белкнап нашриёти 2000-йил
  • Ямакава Кикуэ; транс Накаи, Кате Wилдман (2001) Мито доменидаги аёллар: Самурайлар оилавий ҳаётининг эсдаликлари. Стенфорд университети матбуоти, 2001

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Onna-musha" dan olindi