Oq: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Oq | Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | ||
# | {{Wikify}}[[File:PSM V04 D436 Blue white yellow color mix.jpg|thumb|400px]] | ||
'''Oq''' — eng ochiq [[rang]]. Bu [[qor]], [[boʻr]] va [[sut]] kabi narsalarning rangi. Qora rangga qarama-qarshi rang. Oq jismlar [[yorugʻlik]]ning barcha koʻrinadigan toʻlqin uzunliklarini toʻliq aks ettiradi va tarqatadi. Televizor va kompyuter ekranidagi oq rang qizil, koʻk va yashil yorugʻlik aralashmasidan hosil boʻladi. | |||
== Ramziy maʼnosi == | |||
Qadimgi Misr va Qadimgi Rimda ruhoniylar poklik ramzi sifatida oq libos kiygan, rimliklar esa fuqarolik ramzi sifatida oq toga kiygan. Oʻrta asrlarda va Uygʻonish davrida oq [[yakkashox]] shox poklikni, oq qoʻzichoq qurbonlik va poklikni anglatadi. Bu [[Fransiya]] qirollarining va [[Rossiyada fuqarolar urushi|Rossiya fuqarolar urushi]] (1917—1922) davrida [[bolsheviklar]]ga qarshi chiqqan monarxistik harakatning qirollik rangi edi. Yunon va Rim ibodatxonalari oq marmar bilan qoplangan va XVIII asrdan boshlab neoklassik meʼmorchilik paydo boʻlishi bilan oq rang yangi cherkovlar, kapitoliylar va boshqa hukumat binolarining eng keng tarqalgan rangiga aylandi, ayniqsa, [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Qoʻshma Shtatlarda]] keng avj olgan. | |||
Yevropa va Qoʻshma Shtatlardagi soʻrovlarga koʻra, oq rang koʻpincha mukammallik, yaxshilik, halollik, poklik, boshlangʻich, yangilik, betaraflik va aniqlik bilan bogʻliq<ref>Eva Heller (2000), ''Psychologie de la couleur — effets ets symboliques'', pp. 130-46</ref>. Oq rang deyarli barcha dunyo dinlari uchun muhim rangdir. [[Katolik cherkovi|Rim-katolik cherkovining]] boshligʻi [[Rim papasi|papa]] 1566-yildan beri poklik va qurbonlik ramzi sifatida oq libos kiyib keladi. [[Islom]]da va Yaponiyaning [[Sintoizm|Shinto]] dinida oq rangdagi kiyimlarni ziyoratchilar ham kiyishadi. Gʻarb madaniyatlarida va Yaponiyada oq rang toʻy liboslari uchun eng keng tarqalgan rang boʻlib, poklik va bokiralikni anglatadi<ref>Eva Heller (2000), ''Psychologie de la couleur — effets ets symboliques'', p. 137</ref>. | |||
== Etimologiyasi == | |||
''[[wiktionary:white|Oq]]'' soʻzi qadimgi inglizcha „''{{Lang|ang|hwīt}}''“ davom ettiradi, oxir-oqibat umumiy german ''{{Lang|gem-x-proto|χ<sup>w</sup>ītaz}}'' OHG ''{{Lang|goh|(h)wîz}}'' ham aks ettirilgan, "''{{Lang|non|hvítr}}'' ", [[Got tili|Goth.]] ''{{Lang|got|ƕeits}}'' tarzida tasvirlana boshlangan. Nihoyat, proto-hind-yevropa tilidan ''*kwid-'' boʻlib, [[sanskrit]] ''śveta'' „oq yoki yorqin“ va slavyan ''{{Lang|sla-Latn|světŭ}}'' tillarida ham saqlanib qolgan<ref>Max Vasmer, ''Etimologicheskiy slovar russkogo yazika'', t. III, Moskva 1971, 575-76.</ref>. [[Island tili|Islandcha]] soʻz oq „''{{Lang|is|hvítur}}''“ toʻgʻridan-toʻgʻri ''{{Lang|non|hvítr}}'' soʻzining qadimgi Norse shaklidan olingan. Oddiy german tilida ham soʻz boʻlgan *''blankaz'' („oq, yorqin“), soʻnggi lotin tilidan * ''blancus'' sifatida oʻzlashtirilgan, bu „oq“ (katalan, oksitan va fransuz ''blanc'', ispan ''blancoʻ', italyan ''biancoʻ') uchun [[Roman tillari|romantik]] soʻzlarning manbasini taʼminlagan, Galisiya-Portugaliya ''brancoʻ' va boshqalar hisoblanadi. Oqning antonimi qora rangdir. | |||
Baʼzi Yevropa boʻlmagan tillarda oq rang uchun juda koʻp atamalar mavjud. Inuit tilida oq rangning yetti xil nuanslari uchun yetti xil soʻz bor. [[Sanskrit|Sanskrit tilida]] yorqin oq, tishlarning oqi, sandal daraxtining oqi, kuz oyining oqi, kumushning oqi, sigir sutining oqi, marvaridning oqi, quyosh nurining oqi va oʻziga xos soʻzlar mavjud. | |||
== Tarix va sanʼat == | |||
=== Tarixdan oldingi davr va qadimgi tarix === | |||
Oq rang sanʼatda ishlatiladigan birinchi ranglardan biri edi. Fransiyadagi Lasko gʻori 18,000-17,000 yil avval [[paleolit]] rassomlari tomonidan chizilgan buqalar va boshqa hayvonlarning rasmlarini oʻz ichiga oladi. [[Paleolit]] rassomlari oʻzlarining yorqin gʻor rasmlarida [[kalsit]] yoki [[boʻr]]dan, baʼzan fon sifatida, baʼzan esa koʻmir va sariq oxra bilan birga yorqin rang sifatida foydalanganlar<ref>Michel Pastoureau (2005), ''Le petit livre des couleurs,'' p. 47</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.webexhibits.org/pigments/intro/early.html|sarlavha=Pigments through the Ages – Prehistory|qaralgan sana=30-dekabr 2016-yil|arxivsana=2018-10-03|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181003161517/http://www.webexhibits.org/pigments/intro/early.html}}</ref>. | |||
[[Qadimgi Misr]]da oq rang maʼbuda [[Isis]] bilan bogʻlangan. Isis ruhoniylari faqat oq zigʻirdan tayyorlangan kiyimlardan kiyishgan va u mumiyalarni oʻrash uchun ham ishlatilgan<ref name="Anne Varichon 2000 pg. 16">Anne Varichon (2000), ''Couleurs — pigments et teintures dans les mains des peuples'', p. 16.</ref>. | |||
Yunonistonda va boshqa qadimgi sivilizatsiyalarda oq rang koʻpincha ona suti bilan bogʻliq edi. [[Yunon mifologiyasi]]da bosh xudo [[Zevs]] nimfa Amalteyaning sutidan oziqlangan <ref>Anne Varichon (2000), ''Couleurs — pigments et teintures dans les mains des peuples'', p. 21.</ref>. | |||
Qadimgi yunonlar dunyoni zulmat va yorugʻlik nuqtai nazaridan koʻrgan, shuning uchun oq rang ularga qarshi asosiy rang edi. Oqsoqol Pliniy oʻzining "''Tabiat tarixi'' „ asariga koʻra, Apelles (miloddan avvalgi IV asr) va qadimgi Yunonistonning boshqa mashhur rassomlari oʻzlarining rasmlarida faqat toʻrtta rangdan foydalanganlar; oq, qizil, sariq va qora<ref>John Gage (1993) ''Color and Culture'', p. 29.</ref><ref>Kassia St. Clair (2016) ''The Secret Lives of Color'', p. 43-44</ref>. | |||
''Toga virilis'' deb nomlanuvchi oddiy oq toga 14-18 yoshdan oshgan barcha Rim fuqarolari tomonidan tantanali marosimlarda kiyilardi. Magistrlar va baʼzi ruhoniylar keng binafsha chiziqli ''toga praetexta'' kiyib yurishgan. | |||
Qadimgi rimliklar oq uchun ikkita soʻz bor edi; ''albus'', toʻliq oq, (''albinoʻ' soʻzining manbai); va ''kandidus,'' yorqinroq oq. Rimda davlat lavozimiga ega boʻlishni istagan bir kishi oq toga kiyib olgan, uni ''nomzod'' soʻzining kelib chiqishi ''toga candida'' deb atagan<ref>''Webster’s New World Dictionary of the American Language'', (1964)</ref>''. | |||
[[Qadimgi Rim]]da Vesta maʼbudasining ruhoniylari oq zigʻir liboslari, oq palla yoki oq roʻmol kiyishgan yoki oq parda tutib yurishgan. Ular Rimning muqaddas olovini va penatlarini himoya qildilar<ref name="Anne Varichon 2000 pg. 16"/>.<gallery mode="packed" heights="200"> | |||
Fayl:Paintings from the Chauvet cave (museum replica).jpg|alt=Prehistoric paintings in Chauvet Cave, France (30,000 to 32,000 BC)|[[Chauvet Cave|Chauvet gʻoridagi]] tarixdan oldingi rasmlar (miloddan avvalgi 30-32 ming yillar) | |||
Fayl:Ägyptischer Maler um 1360 v. Chr. 001.jpg|alt=Painting of the goddess Isis (1380-1385 BC). The priests of her cult wore white linen.|[[Isis]] maʼbudasining rasmi (miloddan avvalgi 1380-1385). Uning ruhoniylari oq zigʻir kiygan edilar. | |||
Fayl:Maler der Grabkammer des Thot 001.jpg|alt=Paintings of women in white from a tomb (1448-1422 BC).|Qabrdan oq rangdagi ayollar rasmlari (miloddan avvalgi 1448-1422). | |||
Fayl:Chief Vestal.jpg|alt=Statue of the chief Vestal Virgin, wearing a white palla and a white veil.|Bosh [[Vestal Virgin|Vestal Bokira]] haykali, oq yopingʻich va oq parda kiygan. | |||
</gallery> | |||
=== Postklassik tarix === | |||
Ilk xristian cherkovi oq rangning Rim ramziyligini poklik, qurbonlik va fazilat rangi sifatida qabul qilgan. Bu mass paytida ruhoniylar kiygan rangga, [[Sistersiylar|sistersiy ordeni]] rohiblari kiygan rangga aylandi va Dominikan ordenining sobiq rohiblaridan biri boʻlgan Papa Pius V davrida u papaning oʻzi kiygan rasmiy rangga aylandi. | |||
Postklassik tarix sanʼati, oq qoʻzichoq insoniyat nomidan Masihning qurbonligining ramzi boʻldi. Choʻqintiruvchi Yahyo [[Iso Masih]]ni dunyoning gunohlarini oʻz zimmasiga olgan Xudoning qoʻzichogʻi sifatida tasvirlagan. Oq qoʻzichoq Oʻrta asrlar davrining eng mashhur rasmlaridan biri, [[Van Eyk Yan|Jan van Eykning]] ''“Gent qurbongohi"ningʻ' markazi edi<ref>Stefano Zuffi (2012), ''Color in Art'', pp. 224-25.</ref>''. | |||
Oq rang ham oʻzgarishning ramziy rangi edi. Avliyo Mark Xushxabari bu voqeada Isoning kiyimini „qordek oppoq, porloq“ deb taʼriflaydi.<ref>Stefano Zuffi (2012), ''Color in Art'', pp. 226-27.</ref> | |||
Oq yakkashox postklassik tarix qoʻlyozmalarining rasmlari va gobelenlarining umumiy mavzusi edi. Bu poklik va inoyat ramzi boʻlib, uni faqat bokira inson qoʻlga kiritishi mumkin edi<ref>Stefano Zuffi, ''Color in Art'', pp. 232-33.</ref>. | |||
Postklassik tarix davomida rassomlar kamdan kam hollarda ranglarni aralashtirdilar; Ammo Uygʻonish davrida nufuzli gumanist va olim [[Alberti Leon Battista|Leon Battista Alberti]] rassomlarni oʻz ranglariga oq rang qoʻshib, ularni yengilroq, yorqinroq qilish va xushchaqchaqlik qoʻshishga undagan<ref>John Gage, (1993), ''Color and Culture'', pp. 117-19.</ref>. | |||
=== Zamonaviy tarix === | |||
XVI asrgacha oq rangli liboslar odatda bevalar motam rangi sifatida kiyganlar. Fransiya qirollarining bevalari XVI asrda Anna Brittanigacha oq libos kiyishgan. Koʻplab ritsarlar oq tunikani qizil plash bilan birga ham kiyib olgan.<gallery mode="packed" heights="200"> | |||
[[Fayl:Sodoma — Life of St Benedict, Scene 31 — Benedict Feeds the Monk — WGA21581.jpg|thumb|250px|Avliyo Benedikt (taxminan 480-542 yillar) ordeni rohiblari birinchi marta oq yoki kulrang jun libos kiygan, bu yerda [[Sodoma]] tomonidan Avliyo Benediktning hayotiga bagʻishlangan rasmda koʻrsatilgan (1504). Keyinchalik ular qora libosga, kamtarlik va tavba rangidagi liboslarni kiya boshladilar.]] | |||
[[Fayl:Bartolomeo Passarotti Pope Pius V.jpg|alt=Under Pope Pius V (1504-1572), a former monk of the Dominican Order, white became the official color worn by the Pope.|[[Dominican Order|Dominikan ordenining]] sobiq rohiblaridan biri boʻlgan Papa Pius V (1504-1572) davrida oq Rim papasi kiygan rasmiy rangga aylanishga ulgurdi]] | |||
[[Fayl:Ghent Altarpiece D — Adoration of the Lamb 2.jpg|alt=The white lamb in the Ghent Altarpiece by Jan van Eyck. (1432)|[[Jan van Eyck|Jan van Eyk]] tomonidan ''[[Ghent Altarpiece|Gent qurbongohidagi]]'' oq qoʻzichoq. (1432)]] | |||
[[Fayl:Transfiguration by fra Angelico (San Marco Cell 6).jpg|alt=The Transfiguration by Fra Angelico (1440-1442)|[[Fra Angelico|Fra]] ''[[Transfiguration of Jesus|Anjelikoning oʻzgarishi]]'' (1440-1442)]] | |||
[[Fayl:Mary Queen of Scots in mourning.jpg|alt=Mary Stuart wore white in mourning for her husband, King Francis II of France, who died in 1560.|[[Mary, Queen of Scots|Meri Styuart]] 1560-yilda vafot etgan eri, [[Francis II of France|Fransiya qiroli Frensis II]] uchun motam tutgan holda oq libos kiygan holati tasvirlangan surat.]] | |||
</gallery> | |||
==== XVIII — XIX asrlar ==== | |||
Oq rang [[barokko]] davridagi meʼmoriy interyerlarning va ayniqsa XVIII asrda unga ergashgan rokoko uslubining asosiy rangi edi. Cherkovning ichki qismi hamda cherkovning kuchini, shon-shuhratini va boyligini koʻrsatish uchun yaratilgan. | |||
Oq rang ham XVIII asrda erkaklar va ayollar uchun moda rangga aylangan edi. Aristokratiya va yuqori tabaqadagi erkaklar oq pariklar kiyishgan, ayollar esa oq naqshli liboslar kiyishgan. | |||
[[Buyuk fransuz inqilobi|Fransuz inqilobidan]] soʻng, oq rang (''blanc casse'') Qadimgi Yunoniston va Rim liboslaridan keyin modellashtirilgan ayollar kostyumlaridagi eng yaxshi moda rangga aylandi. Ushbu liboslarning dizayni juda ochiq boʻlgani sababli, ularni kiygan ayollarni oʻsha davrdagi fransuz erkaklari ''les merveilleuses'' (ajoyib) deb atashgan<ref>Chronique des métropoles:Paris, p. 83, publ. Dargaud 2003</ref>. Imperator Napoleon I davridagi [[Ampir|imperiya uslubi]] Qadimgi Imperator Rimning konservativ liboslaridan keyin modellashtirilgan. Liboslar modada yuqori, ammo shimoliy Fransiyaning yanada ogʻir ob-havo sharoitlarini hisobga olgan holda issiqligi past edi<ref>Roberts, Andrew, ''Napoleon — A Life'', (2014), Viking Press, {{ISBN|978-0-670-02532-9}}, pp. 723-24</ref>. | |||
XIX asrning amerikalik rassomi Jeyms Mak Nil Uistler (1834—1903) fransuz impressionistlari bilan bir vaqtda ishlagan, musiqa sarlavhalari bilan bir qator rasmlar yaratdi, unda u kayfiyatni yaratish uchun ranglardan foydalangan, bastakorlar musiqadan foydalangan. Uning bekasi Joanna Xiffernandan namuna sifatida foydalangan ''Oq simfoniya № 1 — Oq qiz'' kartinasi begunohlik, moʻrtlikni va noaniqlik lahzasini tasvirlash uchun nozik ranglardan foydalangan<ref>Stefano Zuffi (2012), ''Color in Art'', p. 260.</ref>.<gallery mode="packed" heights="200"> | |||
Fayl:BasilikaOttobeurenHauptschiff02.JPG|alt=A highly theatrical white Rococo interior from the 18th century, at the Basilica at Ottobeuren, in Bavaria.|[[Bavaria|Bavariyadagi]] [[Ottobeuren Abbey|Ottobeuren shahridagi bazilikada]] XVIII asrdan beri teatrlashtirilgan oq [[Rococo|rokoko]] interyeri. | |||
Fayl:Portrait of Josephine de Beauharnais-Gerard.jpg|alt=Portrait of Joséphine de Beauharnais in a classic Empire gown, modeled after the clothing of ancient Rome. (1801), by François Gérard. (The State Hermitage Museum).|Qadimgi Rim kiyimlariga taqlid qilingan klassik imperiya libosidagi [[Joséphine de Beauharnais|Jozefin de Boharnais]] portreti. (1801), [[François Gérard|Fransua Jerard]] tomonidan chizilgan. (Davlat ''Ermitaj muzeyi''). | |||
Fayl:Whistler James Symphony in White no 1 (The White Girl) 1862.jpg|alt=Symphony in White No. 1 — The White Girl, by James McNeill Whistler (1862).|''Oq simfoniya № 1 — Oq qiz'', [[James McNeill Whistler|Jeyms MakNeill Whistler]] (1862). | |||
</gallery> | |||
==== XX―XXI asrlar ==== | |||
Oqlar harakati 1917-yildagi rus inqilobidan keyin [[Rossiyada fuqarolar urushi|Rossiya fuqarolar urushi]] paytida [[bolsheviklar]]ga qarshi shakllangan muxolifat edi. Nihoyat 1921―1922-yillarda bolsheviklar tomonidan magʻlubiyatga uchradi va uning koʻplab aʼzolari Yevropaga koʻchganlar. | |||
XIX asrning oxirida qoʻrgʻoshin oq hali ham eng mashhur pigment edi; ammo 1916—1918-yillarda [[Norvegiya]] va Qoʻshma Shtatlardagi kimyo kompaniyalari titan oksididan tayyorlangan oq titan ishlab chiqarishni boshladilar. U birinchi marta XVIII asrda [[Uran (kimyoviy unsur)|uranni]] kashf etgan nemis kimyogari Martin Klaproth tomonidan aniqlangan. U qoʻrgʻoshin oqidan ikki baravar koʻp qoplama kuchiga ega edi va maʼlum boʻlgan eng yorqin oq pigment edi<ref>Philip Ball (2001), ''Bright Earth, Art and the Invention of Colour'', pp. 484-85.</ref>. | |||
Oq rangning mutlaqligi modernist rassomlarga yoqdi. U eng sodda shaklda rus suprematist rassomi Kazimir Malevich tomonidan 1917-yilda oʻzining oldingi „qora kvadrat“ ga hamroh boʻlgan „oq kvadrat“ rasmida ishlatilgan. Bundan gollandiyalik modernist rassom Piet Mondrian ham foydalangan. | |||
Qora va oq rang [[Le Korbyuzye|Le Korbusier]] (1887—1965) kabi modernist arxitektorlarga ham yoqdi. Uning aytishicha, uy „yashash uchun moʻljallangan mashina“ va temir-beton va poʻlatdan yasalgan, hech qanday bezaksiz va jingalaksiz „sokin va kuchli arxitektura“ ga chaqirdi<ref>Le Corbusier. ''Toward an Architecture''. Translated by John Goodman. Los Angeles: Getty Research Institute, 2007</ref>. | |||
== Ilmiy tushuncha (rang fanlari) == | |||
Koʻzga kiruvchi yorugʻlik koʻzning barcha uch turdagi rangga sezgir konus hujayralarini taxminan teng miqdorda qoʻzgʻatganda, yorugʻlik insonning koʻrish tizimi tomonidan oq rang sifatida qabul qilinadi.<ref>{{Kitob manbasi|last=Wyszecki & Stiles|title=Color Science|edition=Second|page=506}}</ref> | |||
=== Oq nur === | |||
<gallery mode="packed" heights="200"> | |||
Fayl:Synthese+.svg|alt=In the RGB color model, used to create colors on TV and computer screens, white is made by mixing red, blue and green light at full intensity.|Televizor va kompyuter ekranlarida ranglar yaratish uchun ishlatiladigan [[RGB color model|RGB rang modelida]] oq rang qizil, koʻk va yashil yorugʻlikni toʻliq intensivlikda paydo boʻladi. | |||
Fayl:Dispersion prism.jpg|alt=White light refracted in a prism revealing the color components.|[[Prism|Prizmada]] [[Refract|singan]] [[Electromagnetic spectrum#Visible radiation (light)|oq yorugʻlik]] rang komponentlarini ochib beradi. | |||
</gallery>1666-yilda [[Isaac Newton|Isaak Nyuton]] [[Elektromagnit spektr|oq yorugʻlik]] bir nechta ranglardan iborat ekanligini koʻrsatdi, uni [[Dispersion prizmalar|prizmadan]] oʻtkazib, uni qismlarga ajratish uchun, keyin ularni qayta yigʻish uchun ikkinchi prizmadan foydalangan.<ref>Kassia St. Clair (2016) ''The Secret Lives of Color'', p. 17</ref> | |||
Oq yorugʻlik quyosh, yulduzlar yoki lyuminestsent lampalar, [[LED|oq LEDlar]] va [[choʻgʻlanma lampa]]lar kabi yerga ulangan manbalar tomonidan yaratilishi mumkin. Rangli televizor yoki kompyuter ekranida oq rang yorugʻlikning asosiy ranglarini aralashtirish orqali hosil boʻladi. | |||
Turli xil spektral quvvat taqsimotiga ega yorugʻlik manbalari shunga oʻxshash hissiy tajribaga olib kelishi mumkinligi yorugʻlikning vizual tizim tomonidan qayta ishlanishi bilan bogʻliq. | |||
Oq yorugʻlik chiqaradigan koʻplab yorugʻlik manbalari deyarli barcha koʻrinadigan toʻlqin uzunliklarida yorugʻlik chiqaradi (quyosh nuri, turli xil rang haroratidagi akkor lampalar)<ref>{{Veb manbasi|url=http://sciencelearn.org.nz/Contexts/Light-and-Sight/Science-Ideas-and-Concepts/Colours-of-light|sarlavha=Colours of light|nashriyot=Science Learning Hub|qaralgan sana=4-aprel 2015-yil|arxivsana=2016-11-20|arxivurl=https://web.archive.org/web/20161120064339/http://sciencelearn.org.nz/Contexts/Light-and-Sight/Science-Ideas-and-Concepts/Colours-of-light}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://study.com/academy/lesson/color-white-light-reflection-absorption.html|sarlavha=Color: White Light, Reflection & Absorption|nashriyot=study.com|qaralgan sana=4-aprel 2015-yil}}</ref>. Bu keng tarqalgan fikr notoʻgʻri tushunchadir va dastlab [[Isaac Newton|Nyuton]] ''quyosh nuri'' koʻrinadigan spektr boʻylab toʻlqin uzunliklari boʻlgan yorugʻlikdan iborat ekanligini kashf qilganidan kelib chiqib aytish mumkin. ''„Barcha ranglar“ oq yorugʻlik hosil qilganligi sababli, oq rang „barcha ranglar“ dan iboratdir degan'' xulosaga kelsak, bu notoʻgʻri tushunchaning sababi boʻlishi mumkin boʻlgan natijani tasdiqlash deb ataladigan keng tarqalgan mantiqiy xatodir. | |||
Yorugʻlik manbalarining spektral taqsimotlari diapazoni oq rang sifatida qabul qilinishi mumkin — „oq yorugʻlik“ ning yagona, noyob spetsifikatsiyasi yoʻq. Misol uchun, „oq“ lampochkani sotib olayotganda, 2700K, 6000K va hokazo etiketli lampochkani sotib olish mumkin, ular juda xilma-xil spektral taqsimotga ega boʻlgan yorugʻlik chiqaradilar. | |||
=== Oq buyumlar === | |||
Rangni koʻrish turli xil [[Rang|''obyektlarni'' rangi]] bilan farqlash imkonini beradi. Buni amalga oshirish uchun rangning doimiyligi yorugʻlikning turli xil spektral taqsimotlari orasida yorugʻlik oʻzgarganda obyektning idrok qilingan rangini nisbatan oʻzgarmay qolishi mumkin. | |||
Xuddi shu prinsip fotografiya va kinematografiyada qoʻllanadi, bu yerda oq nuqta tanlash boshqa barcha rang stimullarining oʻzgarishini aniqlaydi. Oq nuqtaning oʻzgarishi yoki manipulyatsiyasi kiyim kabi baʼzi optik illuziyalarni ochish uchun ishlatiladi. | |||
„Oq yorugʻlik“ ning yagona, oʻziga xos spetsifikatsiyasi boʻlmasa-da, haqiqatan ham „oq obyekt“ yoki, aniqrogʻi, „oq sirt“ ning oʻziga xos spetsifikatsiyasi mavjuddir. Toʻliq oq sirt yorugʻlikning toʻlqin uzunligi yoki spektral taqsimlanishidan qatʼiy nazar, unga tushgan barcha yorugʻlikni hech qanday yutmasdan diffuz tarzda aks ettiradi, yaʼni tarqatadi<ref name="mirror1">Program of Color Science / Munsell Color Science Laboratory, Rochester Institute of Technology, ''Complete Color FAQ''. „A perfect mirror reflects all of the light that strikes it… A perfect white also reflects all the light incident on it, but reflects that light diffusely. In other words, the white scatters the incident light in all directions.“</ref><ref>An Introduction to Appearance Analysis, Richard W. Harold, in ''GATFWorld, the magazine of the Graphic Arts Technical Foundation'', SS Number 84. „The typical reference is a white standard that has been calibrated relative to the perfect white reflecting diffuser (100 % reflectance at all wavelengths).“</ref>. | |||
Barcha toʻlqin uzunliklarida tushgan yorugʻlikning 100 % aks etishi bir xil aks ettirish shaklidir, shuning uchun oq rang akromatik rang boʻlib, rangsizlikni anglatadi<ref>{{Veb manbasi|url=http://eilv.cie.co.at/term/11|sarlavha=17-11 achromatic color|nashriyot=International Commission on Illumination (CIE)|yil=2014|qaralgan sana=8-oktabr 2017-yil|iqtibos=in the perceptual sense: perceived colour devoid of hue|arxivsana=4-fevral 2020-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200204014640/http://eilv.cie.co.at/term/11}}</ref>. Mukammal diffuzor tomonidan ishlab chiqarilgan rang stimuli odatda barcha yoritgichlar uchun akromatik stimul deb hisoblanadi<ref>{{Veb manbasi|url=http://eilv.cie.co.at/term/12|sarlavha=17-12 achromatic stimulus|nashriyot=International Commission on Illumination (CIE)|yil=2014|qaralgan sana=8-oktabr 2017-yil|arxivsana=3-fevral 2020-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200203153456/http://eilv.cie.co.at/term/12}}</ref>. | |||
Rangning barqarorligiga xromatik moslashuv orqali amalga oshadi. Xalqaro yoritish komissiyasi ''oq rangni (moslashtirilgan)'' "koʻrish muhitiga moslashgan kuzatuvchi mukammal akromatik va yorqinlik omili birlik deb baholaydigan rang stimuli sifatida belgilaydi<ref>{{Veb manbasi|url=http://eilv.cie.co.at/term/1427|sarlavha=17-1427 white, adapted|nashriyot=International Commission on Illumination (CIE)|yil=2014|qaralgan sana=4-aprel 2015-yil|arxivsana=17-iyul 2018-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180717070900/http://eilv.cie.co.at/term/1427}}</ref>. | |||
=== Tabiatdagi oq rang xususiyatlari === | |||
<gallery mode="packed" heights="200"> | |||
Fayl:Snow-covered fir trees.jpg|alt=Snow is composed of ice and air; it scatters or reflects sunlight without absorbing other colors of the spectrum.|Qor muz va havodan iborat; u spektrning boshqa ranglarini oʻzlashtirmasdan quyosh nurini tarqatadi. | |||
Fayl:Cumulus clouds in fair weather.jpeg|alt=Cumulus clouds look white because the water droplets reflect and scatter the sunlight without absorbing other colors.|[[Cumulus cloud|Kumulus bulutlari]] oq koʻrinadi, chunki suv tomchilari boshqa ranglarni oʻzlashtirmasdan quyosh nurini shu rangda aks ettiradi. | |||
Fayl:White Cliffs of Dover 02.JPG|alt=The White Cliffs of Dover, made of limestone|[[White Cliffs of Dover|Doverning Oq qoyalari]] [[Limestone|ohaktoshdan yasalgan]]. | |||
Fayl:Hyams Beach 002.jpg|alt=Hyams Beach, New South Wales appears white because the sunlight is reflected or scattered by the quartz or limestone sand|[[Hyams Beach|Hyams plyaji]], [[Yangi Janubiy Uels]] oq rangda koʻrinadi, chunki quyosh nuri kvarts yoki ohaktosh qumi tomonidan aks ettiriladi. | |||
</gallery>Koʻp miqdorda [[kvars]] yoki eroziyalangan [[Ohaktoshlar|ohaktoshni]] oʻz ichiga olgan qumli plyajlar ham oq koʻrinadi, chunki kvars va ohaktosh quyosh nurini oʻziga singdirmasdan, aks ettiradi yoki tarqatadi. Tropik oq qumli plyajlar, toʻlqinlar taʼsirida maydalangan dengiz chigʻanoqlaridan mayda qumgacha oq [[kalsiy karbonat]]ning yuqori miqdoriga ega boʻlishi mumkin<ref name="livescience.com">[http://www.livescience.com/38163-where-beach-sand-comes-from.html „Science of summer — where does beach sand come from?“] ''Livescience.com''</ref>. | |||
Doverning Oq qoyalari oʻzining oq rangini quyosh nurini aks ettiruvchi [[Ohaktoshlar|ohaktoshdan]] olinadi. | |||
[[Qor]] havo va mayda [[muz]] kristallari aralashmasidir. Deyarli barcha yorugʻlik havo va suv molekulalari tomonidan aks ettiriladi yoki tarqaladi, shuning uchun qor quyosh nurida oq kabi koʻrinadi. Baʼzan yorugʻlik tarqalmasdan oldin muz kristallari ichida aylanib, qorni porlab turgandek koʻrsatadi.<ref name="weather.about.com">{{Veb manbasi|url=http://weather.about.com/od/winterweather/a/snow_white.htm|sarlavha=Why Snow is White (Even Though Water is Clear)|qaralgan sana=30-dekabr 2016-yil|arxivsana=2016-10-17|arxivurl=https://web.archive.org/web/20161017214007/http://weather.about.com/od/winterweather/a/snow_white.htm}}</ref> | |||
Quyosh nuri muzga kirganda, qizil spektrning koʻproq yorugʻligi soʻriladi, shuning uchun tarqalgan yorugʻlik mavimsi boʻladi.<ref>{{Veb manbasi|url=http://ak.water.usgs.gov/glaciology/FAQ.htm|sarlavha=USGS Glacier Studies|ism=U.S. Geological|muallif=Survey|qaralgan sana=30-dekabr 2016-yil}}</ref> | |||
[[Bulut]]lar ham xuddi muz kabi oq rangga ega. Ular havo bilan aralashgan suv tomchilari yoki muz kristallaridan iborat boʻlib, ularga tushgan yorugʻlik juda oz miqdorda soʻriladi va yorugʻlikning koʻp qismi tarqalib, koʻzga oq rangda boʻlib koʻrinadi. Yuqoridagi boshqa bulutlarning soyalari bulutlarni kulrang koʻrinishga keltiradi.<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.weather.com/news/science/why-are-clouds-white-20131013|sarlavha=Why Are Clouds White?|qaralgan sana=30-dekabr 2016-yil|arxivsana=6-sentabr 2014-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140906125636/http://www.weather.com/news/science/why-are-clouds-white-20131013}}</ref> | |||
Asosan qishda yoki yil davomida qor qoplami boʻlgan koʻplab togʻlar shunga koʻra nomlanadi: Mauna Kea [[Gavayi tili]]da ''oq'' togʻ degan maʼnoni anglatadi. Changbay togʻlari tom maʼnoda ''abadiy oq togʻlarni'' anglatadi, bu esa Xitoy va Koreya oʻrtasidagi chegarani belgilaydi.<gallery mode="packed" heights="200"> | |||
Fayl:Titanium(IV) oxide.jpg|alt=Titanium white, made with titanium dioxide, is the brightest white paint available. It also colors most toothpaste and sunscreen.|Titan [[Titanium dioxide|dioksididan tayyorlangan oq titanium]] eng yorqin oq boʻyoqdir. Bundan tashqari, koʻpchilik tish pastasi va quyosh kremiga shu moddadan qoʻshadi. | |||
Fayl:Zinc oxide.jpg|alt=Zinc white is made from zinc oxide. Zinc oxide is used in paints, suntan lotion, and some foods.|Oq rux rux [[Zinc oxide|oksididan]] tayyorlanadi. Rux oksidi boʻyoqlarda, quyoshdan himoyalangan loson va baʼzi oziq-ovqatlarda ishlatiladi. | |||
</gallery>[[Boʻr]] — [[Ohaktoshlar|ohaktoshning]] bir turi boʻlib, mineral [[kalsit]] yoki [[kalsiy karbonat]]dan iborat. U dastlab dengiz ostida kokkolitofor deb ataladigan mayda mikroorganizmlarning toʻplamlari sifatida toʻplangan. Bu modda gʻor rasmlarida tarixdan oldingi rassomlar tomonidan ishlatilgan birinchi oq pigment sifatida qoʻllangan edi. | |||
''Bianco di San Giovanni'' — Uygʻonish davrida ishlatiladigan pigment, uni XV asrda rassom Cennino Cennini tasvirlab bergan. Kalsiy gidroksidi bilan kalsiy karbonatdan tayyorlangan boʻrga oʻxshardi. U quritilgan ohakdan qilingan boʻlib, kukunga aylantirilgan, keyin sakkiz kun davomida suvda namlangan, har kuni suv oʻzgartirilgan<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.webexhibits.org/pigments/indiv/overview/limewhite.html|sarlavha=Pigments through the Ages – Overview – Lime white|qaralgan sana=30-dekabr 2016-yil|arxivsana=2018-08-02|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180802181014/http://www.webexhibits.org/pigments/indiv/overview/limewhite.html}}</ref>. | |||
Oq qoʻrgʻoshin eramizdan avvalgi IV asrda ishlab chiqarila boshlangan. Jarayon tasvirlagan Pliniy Elder, [[Vitruviy|Vitruvius]] va qadimgi yunon muallifi Teofrast tomonidan qoʻrgʻoshin boʻlaklari [[sirka]] bilan toʻldirilgan alohida boʻlinmasi boʻlgan sopol idishlarga solingan. Oʻz navbatida qozonlar sigir goʻngiga yaqin javonlarga toʻplangan. Sirka va sigir goʻngining qoʻshilgan bugʻlari qoʻrgʻoshinning qoʻrgʻoshin karbonatiga aylanishiga olib kelgan. Bu bir oy yoki undan koʻproq vaqt olishi mumkin boʻlgan va sekinlik bilan boradigan jarayon edi. U ajoyib oq rangga aylandi va asrlar davomida rassomlar tomonidan ishlatildi.<ref>Philip Ball (2000), ''Bright Earth, Art and the Invention of Colour'', p. 99.</ref> | |||
Oq titan — bugungi kunda rassomlar uchun eng mashhur oq rang beruvchi moddadir; u mavjud boʻlgan eng yorqin oq pigment boʻlib, qoʻrgʻoshin oqidan ikki baravar koʻp qoplamaga ega. U birinchi marta 1921-yilda sotuvga chiqarila boshlangan. U hozirgi vaqtda asosiy manba boʻlgan [[brukit]], [[anataz]]a, [[rutil]] yoki [[ilmenit]] minerallari ham titan dioksididan tayyorlangan. Yorqin oqligi tufayli u koʻpchilik tish pastasi va quyosh kremi uchun rang beruvchi sifatida ishlatiladi.<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.webexhibits.org/pigments/indiv/overview/titaniumwhite.html|sarlavha=Pigments through the Ages – Overview – Titanium white|qaralgan sana=30-dekabr 2016-yil|arxivsana=2018-10-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181014210747/http://www.webexhibits.org/pigments/indiv/overview/titaniumwhite.html}}</ref> | |||
Oq rux — sink oksididan tayyorlanadi. U oq titanga oʻxshaydi, lekin unchalik shaffof emas. U baʼzi oziq-ovqatlarga ularni muhim ozuqa moddasi boʻlgan rux bilan boyitish uchun qoʻshiladi.<ref>{{Kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=NtaR9i3hYCYC&q=%22zinc+white%22+food&pg=PA2991|title=Encyclopedia of Food and Color Additives|last=Burdock|first=George A.|date=1997|publisher=CRC Press|isbn=9780849394140|pages=2991|language=inglizcha}}</ref> | |||
Baʼzi materiallar „oqdan ham koʻra oqroq“ koʻrinishi mumkin, bunga optik oqartiruvchi vositalar (OBA) yordamida erishiladi. Bular [[Ultrabinafsha nurlanish|ultrabinafsha]] va binafsha mintaqada yorugʻlikni yutadigan kimyoviy birikmalardir (odatda 340-370 nm) elektromagnit spektrni oʻzgartiradi va koʻk mintaqada yorugʻlikni qayta chiqaradi (odatda 420-470) nm). | |||
==== Oqartirish va oqarish ==== | |||
Oqartirish — ming yillar davomida qoʻllanadigan matolarni oqartirish jarayoni. Baʼzan bu shunchaki matoni quyoshda qoldirish, yorqin nurda xira boʻlishdan iborat edi. XVIII asrda bir qancha olimlar xlorli oqartirgichning navlarini, jumladan, natriy gipoxlorit va kalsiy gipoxloritini (oqartiruvchi kukun) ishlab chiqardilar.<ref name="encyc">{{Ensiklopediya manbasi|encyclopedia=Encyclopædia Britannicah|title=Bleaching|url=http://www.1902encyclopedia.com/B/BLE/bleaching.html|accessdate=2 May 2012|edition=9th Edition (1875) and 10th Edition (1902)}}</ref> Koʻpincha xlor oʻz ichiga olmaydigan oqartiruvchi moddalar vodorod peroksid, natriy perkarbonat va natriy perborat kabi peroksidlarga asoslangan. | |||
Oqartirgichlar xromoforlarga, molekulaning yorugʻlikni oʻziga singdiradigan va matolarning turli xil ranglarga ega boʻlishiga olib keladigan qismiga hujum qiladi. Oksidlovchi oqartiruvchi xromoforni tashkil etuvchi [[Kimyoviy bogʻ|kimyoviy aloqalarni]] buzish orqali ishlaydi. Bu molekulani tarkibida xromofor boʻlmagan yoki [[Yorugʻlik|koʻrinadigan yorugʻlikni]] yutmaydigan xromoforni oʻz ichiga olgan boshqa moddaga aylantiradi.<ref>{{Veb manbasi|url=http://sci-toys.com/ingredients/bleach.html|sarlavha=Ingredients – Bleach|ish=Science Toys|yil=2006|qaralgan sana=2-mart 2006-yil|muallif=Field, Simon Q}}</ref> | |||
Quyosh nurlari shunga oʻxshash jarayon orqali oqartiruvchi sifatida ishlaydi. Yorugʻlikning yuqori energiyali [[foton]]lari, koʻpincha binafsha yoki [[Ultrabinafsha nurlanish|ultrabinafsha]] diapazonda, xromofordagi bogʻlanishlarni buzishi mumkin.<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.howeverythingworks.org/pages_fm.php?topic=all&page=150|sarlavha=Sunlight|ish=How Things Work|yil=2006|qaralgan sana=23-fevral 2012-yil|muallif=Bloomfield, Louis A|arxivsana=11-may 2013-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130511065317/http://www.howeverythingworks.org/pages_fm.php?topic=all&page=150}}</ref> | |||
Baʼzi yuvish vositalari tarkibida [[Fluoressensiya|lyuminestsent]] kimyoviy moddalar mavjud boʻlib, mato va buyumlar oqdan ham koʻra oqroq koʻrina boshlaydi<ref>Eva Heller (2000), ''Psychologie de la couleur, effets et symboliques'', p. 144</ref>. | |||
== Tabiatda == | |||
=== Astronomiyada === | |||
[[Fayl:Sirius_A_and_B_Hubble_photo.jpg|thumb|241x241px| [[Hubble kosmik teleskopi]] tomonidan olingan [[Sirius]] A va Sirius B surati. Sirius B, oq mitti, ancha yorqinroq Sirius A ning pastki chap tomonidagi zaif yorugʻlik chizigʻi.]] | |||
[[Oq mitti yulduzlar|Oq mitti]] yulduz — bu asosan [[Degenerat modda|elektron degenerativ moddadan]] tashkil topgan yulduz qoldigʻi. Ular juda zich; oq mitti yulduzning massasi Quyoshnikiga, hajmi esa Yernikiga qiyoslanadi. Uning zaif [[Yulduz yorqinligi|yorqinligi]] saqlanadigan [[Issiqlik|issiqlik energiyasining]] [[Issiqlik nurlanish|emissiyasidan]] kelib chiqadi. Oq mitti yulduz hosil boʻlganda juda issiq boʻladi, lekin uning energiya manbai boʻlmagani uchun u asta-sekin energiyasini chiqarib yuboradi va soviydi. Juda uzoq vaqt davomida oq mitti yulduz past haroratgacha soviydi, u endi sezilarli issiqlik yoki yorugʻlik chiqarmaydi va u sovuq [[qora mitti]] yulduz boʻlib qoladi.<ref name="rln">{{Veb manbasi|muallif=Richmond|ism=M|sarlavha=Late stages of evolution for low-mass stars|url=http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html|ish=Lecture notes, Physics 230|nashriyot=[[Rochester Institute of Technology]]|qaralgan sana=3-may 2007-yil}}</ref> Biroq, hech bir oq mitti yulduz koinot davridan (taxminan 13,8) katta boʻlishi mumkin emas, milliard yil),<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Cosmic Detectives|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Cosmic_detectives|nashriyot=The European Space Agency (ESA)|sana=2-aprel 2013-yil|qaralgan sana=26-aprel 2013-yil}}</ref> hatto eng qadimgi oq mitti yulduzlar hamon bir necha ming [[Kelvin (oʻlchov birligi)|kelvin]] haroratda nurlanishadi va hali qora mittilar mavjud emas deb taxmin qilinmagan. | |||
=== Biologiya === | |||
Oq [[hayvonlar]] qishda oʻz ranglarini himoya shakli sifatida foydalanadilar. [[Pingvin]]lar kabi hayvonlarning qorinlari oq rangda, yaʼni bu ham himoya rangi sifatidadir.<gallery mode="packed" heights="150"> | |||
Fayl:Dove 001.JPG|alt=The dove is an international symbol of peace.|[[Dove|Oq kabutar]] tinchlikning xalqaro ramzidir. | |||
Fayl:Mustela erminea winter cropped.jpg|alt=The ermine, or stoat. Once considered the most noble of animals because it would rather die than dirty its fur.|[[Stoat|Ermin]]. Bir vaqtlar hayvonlarning eng oliyjanobi hisoblangan, chunki u moʻynasini iflos qilgandan koʻra oʻlishni afzal koʻrardi. | |||
Fayl:Delphinapterus leucas 2.jpg|alt=The Beluga whale lives in Arctic and sub-arctic waters, where its color is an effective camouflage|[[Beluga whale|Beluga kiti]] Arktika va subarktika suvlarida yashaydi, bu yerda uning rangi kamuflyaj hisoblanadi. | |||
</gallery> | |||
== Din va madaniyat == | |||
<gallery mode="packed" heights="200"> | |||
Fayl:Canonization 2014-The Canonization of Saint John XXIII and Saint John Paul II (14036966125).jpg|alt=Pope Francis at the Vatican. Popes have traditionally worn white since 1566.|[[Pope Francis|Papa Fransisk]] [[Vatican City|Vatikanda]]. Rim papalari anʼanaviy ravishda 1566-yildan beri oq kiyim kiyishadi. | |||
Fayl:Iwamotoji PilgrimGirl. JPG|alt=A pilgrim in Japan.|Yaponiyadagi ziyoratchi. | |||
Fayl:Bride at meiji shrine.jpg|alt=In the Shinto religion of Japan brides traditionally wear a white wedding kimono.|[[Japan|Yaponiyaning]] [[Shinto]] dinida kelinlar anʼanaviy ravishda oq toʻy [[kimono]]sini kiyishadi. | |||
</gallery>Oq rang dinlar va madaniyatlarda muhim ramziy rang boʻlib, odatda bu poklik bilan bogʻliqdir. | |||
[[Katolik cherkovi|Rim-katolik cherkovida]] oq rang [[Iso Masih]], aybsizlik va qurbonlikni bildiradi. [[Oʻrta asr]]lardan beri ruhoniylar Masihning hayotidagi voqealar bilan bogʻliq boʻlgan koʻplab muhim marosimlarda va diniy xizmatlarda oq kassoq kiyishadi. Oq rangni ruhoniylar [[Mavlud|Rojdestvoda]], [[Pasxa|Pasxa bayramida]] va Masihning hayotining boshqa voqealari bilan bogʻliq bayramlarda, masalan, Korpus Kristi yakshanbasi va Trinity yakshanbasida ham kiyishadi. Shuningdek, ruhoniylarni tayinlash va yangi episkoplarni oʻrnatish kabi boshqa maxsus holatlarda kiyiladi. Cherkov ierarxiyasida rang qanchalik yengil boʻlsa, unvon shunchalik yuqori boʻladi. Oddiy ruhoniylar qora kiyim kiyishadi; yepiskoplar binafsha rangda, kardinallar qizil rangda va cherkov tashqarisida faqat [[Rim papasi]] oq libos kiyadi.<ref>Eva Heller (2000). ''Psychologie de la couleur, effets et symboliques'', p. 132.</ref> Oʻrta asrlarda papalar vaqti-vaqti bilan oq libos kiyib yurishgan, lekin odatda qizil kiyim kiyganlar. Rim papalari Dominikan ordeni aʼzosi boʻlgan Papa Piy V amaliyotni boshlagan 1566-yildan beri muntazam ravishda oq kiyim kiyishadi. Oq — Dominikan ordenining rangi hisoblanadi. | |||
Iso Masihning oxirgi zamon avliyolari cherkovida oq rang poklik, aybsizlik ramzi sifatida, ayniqsa suvga choʻqintirish<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Chapter 15: The Covenant of Baptism|url=https://abn.churchofjesuschrist.org/study/manual/doctrines-of-the-gospel/chapter-15?lang=eng|ish=Doctrines of the Gospel Teacher Manual|nashriyot=[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]]|qaralgan sana=16-dekabr 2021-yil|arxivsana=2021-12-16|arxivurl=https://web.archive.org/web/20211216211222/https://abn.churchofjesuschrist.org/study/manual/doctrines-of-the-gospel/chapter-15?lang=eng}}</ref> va maʼbad marosimlari kabi diniy marosimlarda qoʻllanadi.<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Preparing to Enter the Holy Temple|url=https://abn.churchofjesuschrist.org/study/manual/preparing-to-enter-the-holy-temple/preparing-to-enter-the-holy-temple?lang=eng|ish=Preparing to Enter the Holy Temple|nashriyot=[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]]|qaralgan sana=16-dekabr 2021-yil|arxivsana=2021-12-16|arxivurl=https://web.archive.org/web/20211216211107/https://abn.churchofjesuschrist.org/study/manual/preparing-to-enter-the-holy-temple/preparing-to-enter-the-holy-temple?lang=eng}}</ref> Maʼbaddagi marosimlarda erkaklar va ayollar oq kiyim kiyadilar.<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Lesson 5: Learning from the Lord through Symbols|url=https://abn.churchofjesuschrist.org/study/manual/endowed-from-on-high/lesson-5?lang=eng|ish=Endowed from on High: Temple Preparation Seminar Teacher’s Manual|nashriyot=[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]]|qaralgan sana=16-dekabr 2021-yil|arxivsana=2021-12-16|arxivurl=https://web.archive.org/web/20211216211123/https://abn.churchofjesuschrist.org/study/manual/endowed-from-on-high/lesson-5?lang=eng}}</ref><ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Why Symbols?|url=https://abn.churchofjesuschrist.org/study/ensign/2007/02/why-symbols?lang=eng|ish=Ensign|nashriyot=[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]]|qaralgan sana=16-dekabr 2021-yil|sana=2007-yil fevral|arxivsana=2021-12-16|arxivurl=https://web.archive.org/web/20211216211159/https://abn.churchofjesuschrist.org/study/ensign/2007/02/why-symbols?lang=eng}}</ref> | |||
Islomda Makkaga haj yoki ''[[ehrom]]'' [[ziyorat]]i (''[[Haj]]'') paytida oq kiyim kiyiladi. Ehrom kiyimi deb ataladigan erkaklar kiyimlari koʻpincha ikkita oq choyshabdan (odatda sochiqsifat materialidan) iborat. Tepasi (rida) ''gavdaga oʻraladi'' va pastki qismi (izor) kamar bilan ''mahkamlanadi''; qoʻshimcha ravishda bir juft sandal ham kiyiladi. Ayollar kiyimlari sezilarli darajada farq qiladi. Mintaqaviy va diniy taʼsirlarni aks ettiradi. Ehrom kiyimi odatda [[Islomiy taqvim|Islom taqvimining]] oxirgi oyi [[Zulhijja]]da kiyiladi. | |||
Oq rang Islomda diniy va siyosiy ramz sifatida uzoq tarixga ega boʻlib, u anʼanaga koʻra [[Muhammad]] paygʻambar mansub boʻlgan [[Quraysh]] qabilasiga tegishli oq bayroqdan boshlanadi. [[Damashq xalifaligi|Umaviylar sulolasi]] ham oʻzining asoschisi [[Muoviya I]] ning shaxsiy bayrogʻiga amal qilgan holda oq rangni sulolaviy rang sifatida foydalangan boʻlsa, [[Shialik|shia]] [[Fotimiylar xalifaligi|fotimiylari]] ham rangi qora boʻlgan [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] [[Bagʻdod xalifaligi|Abbosiy xalifaligiga]] qarshiligini taʼkidlash uchun oq rangni tanlagan edi.<ref>{{Kitob manbasi|last=Hathaway|first=Jane|title=A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen|publisher=SUNY Press|year=2012|isbn=978-0-7914-8610-8|url=https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC|pages=96–97}}</ref> | |||
Yahudiylarda, Yom Kippur marosimlarida, poklanish marosimida, [[ravvin]]lar, jamoat aʼzolari kabi, Xudo va Uning paygʻambarlari aloqa qilganda oq libos kiyishadi. | |||
Yaponlarning anʼanaviy [[Sintoizm|Shinto]] dinida oq shagʻal yoki toshlar maydoni ''niva'' deb ataladigan muqaddas joyni belgilaydi. Bu joylar ''kami'', osmondan tushgan yoki dengizdan oʻtib ketgan ruhlarga bagʻishlangan edi. | |||
Iso Masihning Oxirgi zamon avliyolari cherkovi (LDS cherkovi yoki Mormon nomi bilan ham tanilgan) ibodatxonalarida oq liboslar rasmiy ravishda bagʻishlanganidan keyin kiyiladi.<ref>Whalen, William J. ''The Latter Day Saints in the Modern Day World'' 1962</ref> | |||
Bulutlar oq rangda ifodalanish hodisasi gʻarb madaniyati bilan chegaralanmaydi; Yoruba dinida, Ifá anʼanasida Orisha Obatala oq rang bilan ifodalanadi. Obatala xotirjamlik, axloq, qarilik va poklikni bildiradi. | |||
[[Teosofiya]]da Buyuk Oq Birodarlik deb ataladigan xudolar oq auralarga ega ekanligi aytiladi.<ref>Prophet, Elizabeth Clare ''The Great White Brotherhood in the Culture, History and Religion of America'' Summit University Press, 1975</ref> | |||
Baʼzi Osiyo va slavyan madaniyatlarida oq rang oʻlimni ifodalovchi rang hisoblanadi.<ref>{{Kitob manbasi|title=Symbol Sourcebook: An Authoritative Guide to International Graphic Symbols|first=Henry|last=Dreyfuss|url=http://www.librarything.com/work/232578}}</ref> Mamlakatning katta qismini qamrab olgan jonsiz choʻlni ifodalagan; qora rang hayotning rangi deb hisoblangan, u [[Nil|Nil daryosining]] suv bosishi natijasida hosil boʻlgan loy bilan qoplangan unumdor yerlarni ifodalagan va mamlakatga oʻz nomini bergan (''Kemet'' yoki „qora yer“). | |||
Xitoy, Koreya va boshqa baʼzi Osiyo mamlakatlarida oq, aniqrogʻi, oqish rang motam va dafn marosimlarining rangidir.<ref>Heller, Eva, ''Psychologie de la couleur, effets et symboliques'', Pyramyd. pp. 136-37</ref> | |||
Marhumning umrining har yili uchun bir [[Ohak|donadan soʻnmagan ohak solingan]] mayda qoplar jasad atrofiga keyingi dunyoda haromlikdan himoya qilish uchun qoʻyiladi va tanaga oq qogʻoz gullar qoʻyiladi<ref>Anne Varichon, (2000), ''Couleurs — pigments et teintures dans les mains des peuples'', p. 33.</ref> | |||
Xitoy va boshqa Osiyo mamlakatlarida oq rang reenkarnasyon rangi boʻlib, oʻlim dunyodan umrbod ajralish emasligini koʻrsatib beradi.<ref>Eva Heller (2000), ''Psychologie de la Couleur — effets et symboliques'', p. 136.</ref> | |||
Xitoyda oq rang erkak bilan bogʻliq, masalan, yakkashox va [[yoʻlbars]] bilan; hayvonning moʻynasi bilan; gʻarb yoʻnalishi bilan; metall element bilan; va [[kuz]] fasli bilan.<ref>Eva Heller (2000), ''Psychologie de la Couleur — effets et symboliques'', p. 84.</ref> | |||
Yaponiyada ziyoratchilar poklanish va muqaddas daryolarda choʻmilish marosimlarida ham oq liboslarini kiyishadi. Togʻlarda ziyoratchilar poklik ramzi sifatida boʻyalmagan jut liboslarini kiyishadi. Oq kimono koʻpincha marhum bilan birga boshqa dunyoga sayohat qilish uchun qutiga solinadi, chunki oq rang baʼzan oʻlimni ham anglatadi.<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.funerals-and-flowers.com/japanese-funeral.html|sarlavha=Japanese Funeral|qaralgan sana=30-dekabr 2016-yil|arxivsana=2018-10-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181014063828/http://www.funerals-and-flowers.com/japanese-funeral.html}}</ref> K''ooden'', qora va oq lentalar bilan bogʻlangan hamda oq qogʻozga oʻralgan boʻlib, mazmuni boshqa dunyoning iflosliklaridan himoya qiladi.<ref>{{Veb manbasi|url=http://tanutech.com/japan/jfunerals.html|sarlavha=Japanese Funeral Customs|qaralgan sana=30-dekabr 2016-yil|arxivsana=2018-07-29|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180729055214/http://tanutech.com/japan/jfunerals.html}}</ref> | |||
Hindistonda bu poklik, ilohiylik, ajralish va xotirjamlik rangidir. Hind tilida Sweta oq degan maʼnoni anglatadi. | |||
[[Tibet Buddizmi|Tibet buddizmida]] oq liboslar monastir lamalari uchun ajratilgan. | |||
=== Siyosiy harakatlar === | |||
Oq rang koʻpincha monarxizm bilan bogʻliq. Assotsiatsiya dastlab Fransiyaning [[Burbonlar]] sulolasining oq bayrogʻidan kelib chiqqan. Oq [[Buyuk fransuz inqilobi|fransuz inqilobiga]] qarshi qirollik qoʻzgʻolonlarining bayrogʻiga aylandi ([[Vandeya urushlari|Vendeedagi qoʻzgʻolon]]).<gallery> | |||
Fayl:Pavillon royal de France.svg|alt=Flag of the Bourbons, royal family of France until the French Revolution and during the restoration of the monarchy afterwards.|[[Bourbons|Burbonlar]] bayrogʻi, Fransiya qirollik oilasi [[French Revolution|Fransiya inqilobigacha]] va undan keyin monarxiyaning tiklanishi davrida. | |||
Fayl:Flag of Vatican City (2023–present).svg|alt=The Flag of Vatican City (1929). The white and gold colors symbolize the colors of the keys to heaven given by Jesus Christ to Saint Peter: the gold of spiritual power, the white of worldly power. The keys have been the Papal symbol since the 13th century.|[[Flag of Vatican City|Vatikan bayrogʻi]] (1929). Oq va oltin ranglar [[Jesus Christ|Iso Masih]] tomonidan [[Saint Peter|Avliyo Pyotrga]] berilgan jannat kalitlarining ranglarini anglatadi: ruhiy kuch, dunyoviy kuch. Kalitlar XIII asrdan beri Papaning ramzi boʻlib kelgan. | |||
Fayl:Flag of the Netherlands.svg|alt=The flag of the Netherlands (1572) was the first red, white and blue national flag. Peter the Great adopted the colors for the flag of Russia.|[[Flag of the Netherlands|Niderlandiya bayrogʻi]] (1572) birinchi qizil, oq va koʻk davlat bayrogʻi edi. [[Peter the Great|Buyuk Pyotr]] [[Flag of Russia|Rossiya bayrogʻi]] uchun ranglarni qabul qildi. | |||
Fayl:Flag of India.svg|alt=The flag of India (1947). White represents "light, the path of truth".|[[Flag of India|Hindiston bayrogʻi]] (1947). Oq rang "nur, haqiqat yoʻli" ni anglatadi.<ref>{{veb manbasi|title=Flag Code of India|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://mha.nic.in/pdfs/flagcodeofindia.pdf|access-date=22 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121163043/http://mha.nic.in/pdfs/flagcodeofindia.pdf|archive-date=21 January 2013}}</ref> | |||
Fayl:Flag of Ireland.svg|alt=The flag of Ireland. According to the Irish government press office, "The green represents the older Gaelic tradition while the orange represents the supporters of William of Orange. The white in the centre signifies a lasting truce between the 'Orange' and the 'Green'. "|[[Flag of Ireland|Irlandiya bayrogʻi]] . Irlandiya hukumati matbuot xizmatiga koʻra, yashil rang qadimgi Gal an'anasini, apelsin rangi esa Uilyam tarafdorlarini ifodalaydi. Markazdagi oq rang "Apelsin" va "Yashil" oʻrtasidagi doimiy sulhni bildiradi".<ref>[http://www.taoiseach.gov.ie/eng/Historical_Information/The_National_Flag/] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160521134601/http://www.taoiseach.gov.ie/eng/Historical_Information/The_National_Flag|date=21 May 2016}}, ''Taoiseach.gov.ie'', 2007. Retrieved 22 March 2014.</ref> | |||
</gallery> | |||
[[Fayl:Klan-in-gainesville.jpg|thumb|248x248px|1922-yilda Floridada oq suprematist nafrat guruhi [[Ku-Kluks-Klan|Ku Klux Klan]] tomonidan yoqib yuborilgan xoch]] | |||
=== Idiomalar va iboralar === | |||
* Biror narsani ''oqlash'' — yoqimsiz haqiqatni yashirish. | |||
* ''Oq yolgʻon'' — xushmuomalalik tufayli aytilgan begunoh yolgʻon. | |||
* ''Oq shovqin'' — bu tovushning barcha chastotalarining birlashtirilgan shovqini. U kiruvchi shovqinlarni yopish uchun ishlatiladi. | |||
* ''Moliyadagi oq ritsar'' — bu kompaniyani dushmanlik bilan bosib olishdan qutqarish uchun qadam qoʻyadigan doʻstona investor. | |||
* ''Oq xalatlilar'' — fabrikalarda yoki ustaxonalarda qoʻllari bilan ishlaydigan koʻk rangli ishchilardan farqli oʻlaroq, ofislarda ishlaydiganlar. | |||
* ''Oq qogʻoz'' — bu mutaxassislar guruhining asosiy masala boʻyicha vakolatli hisoboti; siyosatni tavsiflovchi hukumat hisoboti; yoki maqsadi sanoat mijozlarini oʻrgatish boʻlgan qisqa risola. Qogʻozni oq bilan bogʻlash toza faktlar va xolis maʼlumotni anglatishi mumkin. | |||
* ''Oq tuklar'' qoʻrqoqlikning ramzi hisoblanadi, ayniqsa Britaniyada.<ref name="Etym">{{Veb manbasi|url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=white+feather&searchmode=none|sarlavha=White Feather|nashriyot=Etymonline.com|qaralgan sana=6-iyun 2012-yil}}</ref> Bu xoʻroz jangidan kelib chiqqan va [[Tovuq|dumida]] oq pat kiygan xoʻroz kambagʻal jangchi boʻlishi mumkin degan ishonchdan kelib chiqqan. Birinchi jahon urushi boshida Angliyadagi ayollar Britaniya Qurolli Kuchlari safiga qoʻshilmagan erkaklarga oq patlarni berishga daʼvat etilgan. | |||
* AQShda ''oq poyafzal firmasi'' eski, konservativ firma boʻlib, odatda bank ishi yoki huquq kabi sohalarda. Bu ibora uzoq vaqtdan beri Ivy League kollejlarida mashhur boʻlgan „oq pullar“, toʻrli zamsh yoki qizil taglikli teridan tikilgan poyabzallardan olingan.<ref name="safire">{{Yangiliklar manbasi |last=Safire |first=William |author-link=William Safire |date=9-noyabr 1997-yil |title=On Language; Gimme the Ol' White Shoe |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1997/11/09/magazine/on-language-gimme-the-ol-white-shoe.html}}</ref> | |||
* Rossiyada zodagonlar baʼzan ''oq suyak'' (belaya kost, belaya kostʼ), oddiy odamlar ''qora suyak'' sifatida tasvirlangan.<ref>{{Kitob manbasi|last=Smith|first=Douglas|title=Former People: The Final Days of the Russian Aristocracy|url=https://archive.org/details/formerpeoplelast0000smit_t8w4|date=2 October 2012|publisher=Macmillan|isbn=978-1-4668-2775-2}}</ref> | |||
=== Toʻylar === | |||
Oq rang uzoq vaqtdan beri qirollik toʻylarida kelinlar tomonidan kiyiladigan anʼanaviy rang boʻlib kelgan, ammo oddiy odamlar uchun oq toʻy libosi XIX asrda paydo boʻlgan. Bu vaqtgacha koʻpchilik kelinlar har qanday rangdagi eng yaxshi kiyimlarini kiyishgan.<ref>Eva Heller (2000), ''Psychologie de la couleur — effets et symboliques'', pp. 144-48</ref> 1840-yilda [[Viktoriya|qirolicha Viktoriyaning]] oq dantelli toʻy libosi Yevropa va Amerikadagi toʻy liboslarining rangi va modasiga bugungi kungacha katta taʼsir koʻrsatdi.<gallery> | |||
Fayl:Wedding of Queen Victoria and Prince Albert.jpg|[[Queen Victoria|Qirolicha Viktoriyaning]] toʻy libosi (1840) Viktoriya davri va <nowiki>XX</nowiki> asrning toʻy liboslari modasini oʻrnatdi. | |||
Fayl:Barong Tagalog.jpg|alt=Barong Tagalog - Filippinning an'anaviy xalq kiyimi ; bu kiyim rasmiy yigʻinlarda va toʻylarda kiyiladi.|[[Barong Tagalog]] - [[Philippines|Filippinning]] an'anaviy [[Folk costume|xalq kiyimi]], bu kiyim rasmiy yigʻinlarda va toʻylarda kiyiladi. | |||
Fayl:Wedding kimono.jpg|Yapon rasmiy toʻy libosi bugungi kunda ham qoʻllanadi. | |||
</gallery> | |||
=== Tozalik === | |||
Oq rang tozalik bilan eng koʻp bogʻliqdir. Sovutgichlar va idish-tovoqlar, hojatxonalar va lavabolar, choyshablar va sochiqlar kabi toza boʻlishi kerak narsalar anʼanaviy ravishda oq rangda boʻladi. Oq rang shifokorlar, hamshiralar, olimlar va laborantlarning asosiy ranggi hisoblanadi, ammo bugungi kunda och koʻk yoki yashil ranglar ham ishlatiladi. Oq rang, shuningdek, oshpazlar, novvoylar va qassoblar tomonidan eng koʻp kiyiladigan rang va fransuz restoranlarida ofitsiantlarning apronlari rangidir.<ref>Eva Heller (2000), ''Psychologie de la couleur — effets et symboliques'', pp. 135-36.</ref> | |||
=== Arvohlar, fantomlar va Apokalipsisning toʻrtta otliqlaridan ikkitasi === | |||
[[Fayl:Apparition_DB.JPG|thumb|Oq kiyimdagi ayol, Yevropadagi arvoh hikoyalaridagi tanish shaxs]] | |||
[[Fayl:Apocalypse_vasnetsov.jpg|thumb| Injildagi ''Apokalipsisning toʻrt otliqi'' . Fath, kamon bilan, oq ot minadi. Oʻlim och yoki och yashil otga minadi ([[Viktor Vasnesov|Viktor Vasnetsovning]] rasmi, 1887).]] | |||
Oq rang arvohlar va xayolotlar bilan bogʻliq. Ilgari oʻliklar anʼanaviy ravishda oq kafan bilan dafn etilgan. Arvohlar turli sabablarga koʻra dam ololmaydigan, jannatga kira olmaydigan, shu sababli yer yuzida oppoq kafanlarda yuradigan oʻliklarning ruhlari deyiladi. Oq rang ham oʻlimning rangparligi bilan bogʻliq.<ref>Eva Heller (2000), ''Psychologie de la couleur — effets et symboliques'', p. 137.</ref> | |||
=== Qora rangga qarama-qarshi === | |||
[[Fayl:Yin_and_Yang.svg|thumb| [[Daosizm|Taoizmda]] oq rang koinotning ikkita bir-birini toʻldiruvchi tabiatidan biri boʻlgan ''yangʻ' yoki erkak energiyasini ifodalaydi.]] | |||
Qora va oq koʻpincha yorugʻlik va zulmat, kun va tun, erkak va ayol, yaxshilik va yomonlik oʻrtasidagi kontrastni ifodalaydi. | |||
[[Daosizm|Taoizmda]] koinotning ikkita bir-birini toʻldiruvchi tabiati, yin va yang koʻpincha qora va oq rangda ifodalanadi, [[go]] va [[shaxmat]] kabi qadimiy strategiya oʻyinlari ikki tomonni ifodalash uchun oq va qora ranglardan foydalanadi.<gallery mode="packed" heights="200"> | |||
Fayl:Parthenon.jpg|Afinadagi [[Parthenon|Parfenon]] (miloddan avvalgi <nowiki>V</nowiki> asr) bugungi kunda oq rangda boʻlsa-da, dastlab u juda koʻp ranglar bilan boʻyalgan. | |||
Fayl:858MilanoDuomo. JPG|[[Cathedral of Milan|Milan sobori]] (1386—1965) | |||
Fayl:Delft interieur Waalse Kerk.jpg|Gollandiyaning [[Delft]] shahridagi [[Dutch Reformed Church|islohot qilingan Gollandiya cherkovining]] ichki qismi (<nowiki>XVI</nowiki> asr) | |||
Fayl:2006Boston007.jpg|[[Old North Church|Eski Shimoliy cherkovning]] ichki qismi, Boston (1723) | |||
Fayl:WhiteHouseSouthFacade. JPG|[[White House|Oq uy]] (1801), Vashington | |||
</gallery> | |||
=== Oq bayroq === | |||
Oq bayroq uzoq vaqtdan beri taslim boʻlish yoki sulh soʻrovini ifodalash uchun ishlatilgan. U XV asrda, Fransiya va Angliya oʻrtasidagi [[Yuz yillik urush]] paytida, koʻp rangli bayroqlar, shuningdek, oʻqotar qurollar Yevropa qoʻshinlari tomonidan umumiy foydalanishga kirgan paytda paydo boʻlgan deb ishoniladi. Oq bayroq 1949-yilgi [[Jeneva konvensiyalari|Jeneva konvensiyasi]] tomonidan harbiy harakatlarni toʻxtatish talabi sifatida rasman tan olingan.<ref>Stefano Zuffi (2012), ''Color in Art'', p. 256.</ref> | |||
== Havolalar == | |||
* Rang realizmi | |||
* Ranglar roʻyxati | |||
* Oq rangning xilma-xilligiolalar | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
[[Turkum:Ranglar]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
 | Bu maqola vikilashtirilishi kerak. |
Oq — eng ochiq rang. Bu qor, boʻr va sut kabi narsalarning rangi. Qora rangga qarama-qarshi rang. Oq jismlar yorugʻlikning barcha koʻrinadigan toʻlqin uzunliklarini toʻliq aks ettiradi va tarqatadi. Televizor va kompyuter ekranidagi oq rang qizil, koʻk va yashil yorugʻlik aralashmasidan hosil boʻladi.
Ramziy maʼnosi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Qadimgi Misr va Qadimgi Rimda ruhoniylar poklik ramzi sifatida oq libos kiygan, rimliklar esa fuqarolik ramzi sifatida oq toga kiygan. Oʻrta asrlarda va Uygʻonish davrida oq yakkashox shox poklikni, oq qoʻzichoq qurbonlik va poklikni anglatadi. Bu Fransiya qirollarining va Rossiya fuqarolar urushi (1917—1922) davrida bolsheviklarga qarshi chiqqan monarxistik harakatning qirollik rangi edi. Yunon va Rim ibodatxonalari oq marmar bilan qoplangan va XVIII asrdan boshlab neoklassik meʼmorchilik paydo boʻlishi bilan oq rang yangi cherkovlar, kapitoliylar va boshqa hukumat binolarining eng keng tarqalgan rangiga aylandi, ayniqsa, Qoʻshma Shtatlarda keng avj olgan.
Yevropa va Qoʻshma Shtatlardagi soʻrovlarga koʻra, oq rang koʻpincha mukammallik, yaxshilik, halollik, poklik, boshlangʻich, yangilik, betaraflik va aniqlik bilan bogʻliq[1]. Oq rang deyarli barcha dunyo dinlari uchun muhim rangdir. Rim-katolik cherkovining boshligʻi papa 1566-yildan beri poklik va qurbonlik ramzi sifatida oq libos kiyib keladi. Islomda va Yaponiyaning Shinto dinida oq rangdagi kiyimlarni ziyoratchilar ham kiyishadi. Gʻarb madaniyatlarida va Yaponiyada oq rang toʻy liboslari uchun eng keng tarqalgan rang boʻlib, poklik va bokiralikni anglatadi[2].
Etimologiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oq soʻzi qadimgi inglizcha „hwīt“ davom ettiradi, oxir-oqibat umumiy german χwītaz OHG (h)wîz ham aks ettirilgan, "hvítr ", Goth. ƕeits tarzida tasvirlana boshlangan. Nihoyat, proto-hind-yevropa tilidan *kwid- boʻlib, sanskrit śveta „oq yoki yorqin“ va slavyan světŭ tillarida ham saqlanib qolgan[3]. Islandcha soʻz oq „hvítur“ toʻgʻridan-toʻgʻri hvítr soʻzining qadimgi Norse shaklidan olingan. Oddiy german tilida ham soʻz boʻlgan *blankaz („oq, yorqin“), soʻnggi lotin tilidan * blancus sifatida oʻzlashtirilgan, bu „oq“ (katalan, oksitan va fransuz blanc, ispan blancoʻ', italyan biancoʻ') uchun romantik soʻzlarning manbasini taʼminlagan, Galisiya-Portugaliya brancoʻ' va boshqalar hisoblanadi. Oqning antonimi qora rangdir.
Baʼzi Yevropa boʻlmagan tillarda oq rang uchun juda koʻp atamalar mavjud. Inuit tilida oq rangning yetti xil nuanslari uchun yetti xil soʻz bor. Sanskrit tilida yorqin oq, tishlarning oqi, sandal daraxtining oqi, kuz oyining oqi, kumushning oqi, sigir sutining oqi, marvaridning oqi, quyosh nurining oqi va oʻziga xos soʻzlar mavjud.
Tarix va sanʼat
[tahrir | manbasini tahrirlash]Tarixdan oldingi davr va qadimgi tarix
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oq rang sanʼatda ishlatiladigan birinchi ranglardan biri edi. Fransiyadagi Lasko gʻori 18,000-17,000 yil avval paleolit rassomlari tomonidan chizilgan buqalar va boshqa hayvonlarning rasmlarini oʻz ichiga oladi. Paleolit rassomlari oʻzlarining yorqin gʻor rasmlarida kalsit yoki boʻrdan, baʼzan fon sifatida, baʼzan esa koʻmir va sariq oxra bilan birga yorqin rang sifatida foydalanganlar[4][5].
Qadimgi Misrda oq rang maʼbuda Isis bilan bogʻlangan. Isis ruhoniylari faqat oq zigʻirdan tayyorlangan kiyimlardan kiyishgan va u mumiyalarni oʻrash uchun ham ishlatilgan[6].
Yunonistonda va boshqa qadimgi sivilizatsiyalarda oq rang koʻpincha ona suti bilan bogʻliq edi. Yunon mifologiyasida bosh xudo Zevs nimfa Amalteyaning sutidan oziqlangan [7].
Qadimgi yunonlar dunyoni zulmat va yorugʻlik nuqtai nazaridan koʻrgan, shuning uchun oq rang ularga qarshi asosiy rang edi. Oqsoqol Pliniy oʻzining "Tabiat tarixi „ asariga koʻra, Apelles (miloddan avvalgi IV asr) va qadimgi Yunonistonning boshqa mashhur rassomlari oʻzlarining rasmlarida faqat toʻrtta rangdan foydalanganlar; oq, qizil, sariq va qora[8][9].
Toga virilis deb nomlanuvchi oddiy oq toga 14-18 yoshdan oshgan barcha Rim fuqarolari tomonidan tantanali marosimlarda kiyilardi. Magistrlar va baʼzi ruhoniylar keng binafsha chiziqli toga praetexta kiyib yurishgan.
Qadimgi rimliklar oq uchun ikkita soʻz bor edi; albus, toʻliq oq, (albinoʻ' soʻzining manbai); va kandidus, yorqinroq oq. Rimda davlat lavozimiga ega boʻlishni istagan bir kishi oq toga kiyib olgan, uni nomzod soʻzining kelib chiqishi toga candida deb atagan[10].
Qadimgi Rimda Vesta maʼbudasining ruhoniylari oq zigʻir liboslari, oq palla yoki oq roʻmol kiyishgan yoki oq parda tutib yurishgan. Ular Rimning muqaddas olovini va penatlarini himoya qildilar[6].
-
Chauvet gʻoridagi tarixdan oldingi rasmlar (miloddan avvalgi 30-32 ming yillar) -
Isis maʼbudasining rasmi (miloddan avvalgi 1380-1385). Uning ruhoniylari oq zigʻir kiygan edilar. -
Qabrdan oq rangdagi ayollar rasmlari (miloddan avvalgi 1448-1422). -
Bosh Vestal Bokira haykali, oq yopingʻich va oq parda kiygan.
.jpg)
Postklassik tarix
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ilk xristian cherkovi oq rangning Rim ramziyligini poklik, qurbonlik va fazilat rangi sifatida qabul qilgan. Bu mass paytida ruhoniylar kiygan rangga, sistersiy ordeni rohiblari kiygan rangga aylandi va Dominikan ordenining sobiq rohiblaridan biri boʻlgan Papa Pius V davrida u papaning oʻzi kiygan rasmiy rangga aylandi.
Postklassik tarix sanʼati, oq qoʻzichoq insoniyat nomidan Masihning qurbonligining ramzi boʻldi. Choʻqintiruvchi Yahyo Iso Masihni dunyoning gunohlarini oʻz zimmasiga olgan Xudoning qoʻzichogʻi sifatida tasvirlagan. Oq qoʻzichoq Oʻrta asrlar davrining eng mashhur rasmlaridan biri, Jan van Eykning “Gent qurbongohi"ningʻ' markazi edi[11].
Oq rang ham oʻzgarishning ramziy rangi edi. Avliyo Mark Xushxabari bu voqeada Isoning kiyimini „qordek oppoq, porloq“ deb taʼriflaydi.[12]
Oq yakkashox postklassik tarix qoʻlyozmalarining rasmlari va gobelenlarining umumiy mavzusi edi. Bu poklik va inoyat ramzi boʻlib, uni faqat bokira inson qoʻlga kiritishi mumkin edi[13].
Postklassik tarix davomida rassomlar kamdan kam hollarda ranglarni aralashtirdilar; Ammo Uygʻonish davrida nufuzli gumanist va olim Leon Battista Alberti rassomlarni oʻz ranglariga oq rang qoʻshib, ularni yengilroq, yorqinroq qilish va xushchaqchaqlik qoʻshishga undagan[14].
Zamonaviy tarix
[tahrir | manbasini tahrirlash]XVI asrgacha oq rangli liboslar odatda bevalar motam rangi sifatida kiyganlar. Fransiya qirollarining bevalari XVI asrda Anna Brittanigacha oq libos kiyishgan. Koʻplab ritsarlar oq tunikani qizil plash bilan birga ham kiyib olgan.
XVIII — XIX asrlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oq rang barokko davridagi meʼmoriy interyerlarning va ayniqsa XVIII asrda unga ergashgan rokoko uslubining asosiy rangi edi. Cherkovning ichki qismi hamda cherkovning kuchini, shon-shuhratini va boyligini koʻrsatish uchun yaratilgan.
Oq rang ham XVIII asrda erkaklar va ayollar uchun moda rangga aylangan edi. Aristokratiya va yuqori tabaqadagi erkaklar oq pariklar kiyishgan, ayollar esa oq naqshli liboslar kiyishgan.
Fransuz inqilobidan soʻng, oq rang (blanc casse) Qadimgi Yunoniston va Rim liboslaridan keyin modellashtirilgan ayollar kostyumlaridagi eng yaxshi moda rangga aylandi. Ushbu liboslarning dizayni juda ochiq boʻlgani sababli, ularni kiygan ayollarni oʻsha davrdagi fransuz erkaklari les merveilleuses (ajoyib) deb atashgan[15]. Imperator Napoleon I davridagi imperiya uslubi Qadimgi Imperator Rimning konservativ liboslaridan keyin modellashtirilgan. Liboslar modada yuqori, ammo shimoliy Fransiyaning yanada ogʻir ob-havo sharoitlarini hisobga olgan holda issiqligi past edi[16].
XIX asrning amerikalik rassomi Jeyms Mak Nil Uistler (1834—1903) fransuz impressionistlari bilan bir vaqtda ishlagan, musiqa sarlavhalari bilan bir qator rasmlar yaratdi, unda u kayfiyatni yaratish uchun ranglardan foydalangan, bastakorlar musiqadan foydalangan. Uning bekasi Joanna Xiffernandan namuna sifatida foydalangan Oq simfoniya № 1 — Oq qiz kartinasi begunohlik, moʻrtlikni va noaniqlik lahzasini tasvirlash uchun nozik ranglardan foydalangan[17].
-
Bavariyadagi Ottobeuren shahridagi bazilikada XVIII asrdan beri teatrlashtirilgan oq rokoko interyeri. -
Qadimgi Rim kiyimlariga taqlid qilingan klassik imperiya libosidagi Jozefin de Boharnais portreti. (1801), Fransua Jerard tomonidan chizilgan. (Davlat Ermitaj muzeyi). -
Oq simfoniya № 1 — Oq qiz, Jeyms MakNeill Whistler (1862).
_1862.jpg)
XX―XXI asrlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oqlar harakati 1917-yildagi rus inqilobidan keyin Rossiya fuqarolar urushi paytida bolsheviklarga qarshi shakllangan muxolifat edi. Nihoyat 1921―1922-yillarda bolsheviklar tomonidan magʻlubiyatga uchradi va uning koʻplab aʼzolari Yevropaga koʻchganlar.
XIX asrning oxirida qoʻrgʻoshin oq hali ham eng mashhur pigment edi; ammo 1916—1918-yillarda Norvegiya va Qoʻshma Shtatlardagi kimyo kompaniyalari titan oksididan tayyorlangan oq titan ishlab chiqarishni boshladilar. U birinchi marta XVIII asrda uranni kashf etgan nemis kimyogari Martin Klaproth tomonidan aniqlangan. U qoʻrgʻoshin oqidan ikki baravar koʻp qoplama kuchiga ega edi va maʼlum boʻlgan eng yorqin oq pigment edi[18].
Oq rangning mutlaqligi modernist rassomlarga yoqdi. U eng sodda shaklda rus suprematist rassomi Kazimir Malevich tomonidan 1917-yilda oʻzining oldingi „qora kvadrat“ ga hamroh boʻlgan „oq kvadrat“ rasmida ishlatilgan. Bundan gollandiyalik modernist rassom Piet Mondrian ham foydalangan.
Qora va oq rang Le Korbusier (1887—1965) kabi modernist arxitektorlarga ham yoqdi. Uning aytishicha, uy „yashash uchun moʻljallangan mashina“ va temir-beton va poʻlatdan yasalgan, hech qanday bezaksiz va jingalaksiz „sokin va kuchli arxitektura“ ga chaqirdi[19].
Ilmiy tushuncha (rang fanlari)
[tahrir | manbasini tahrirlash]Koʻzga kiruvchi yorugʻlik koʻzning barcha uch turdagi rangga sezgir konus hujayralarini taxminan teng miqdorda qoʻzgʻatganda, yorugʻlik insonning koʻrish tizimi tomonidan oq rang sifatida qabul qilinadi.[20]
Oq nur
[tahrir | manbasini tahrirlash]-
Televizor va kompyuter ekranlarida ranglar yaratish uchun ishlatiladigan RGB rang modelida oq rang qizil, koʻk va yashil yorugʻlikni toʻliq intensivlikda paydo boʻladi. -
1666-yilda Isaak Nyuton oq yorugʻlik bir nechta ranglardan iborat ekanligini koʻrsatdi, uni prizmadan oʻtkazib, uni qismlarga ajratish uchun, keyin ularni qayta yigʻish uchun ikkinchi prizmadan foydalangan.[21]
Oq yorugʻlik quyosh, yulduzlar yoki lyuminestsent lampalar, oq LEDlar va choʻgʻlanma lampalar kabi yerga ulangan manbalar tomonidan yaratilishi mumkin. Rangli televizor yoki kompyuter ekranida oq rang yorugʻlikning asosiy ranglarini aralashtirish orqali hosil boʻladi.
Turli xil spektral quvvat taqsimotiga ega yorugʻlik manbalari shunga oʻxshash hissiy tajribaga olib kelishi mumkinligi yorugʻlikning vizual tizim tomonidan qayta ishlanishi bilan bogʻliq.
Oq yorugʻlik chiqaradigan koʻplab yorugʻlik manbalari deyarli barcha koʻrinadigan toʻlqin uzunliklarida yorugʻlik chiqaradi (quyosh nuri, turli xil rang haroratidagi akkor lampalar)[22][23]. Bu keng tarqalgan fikr notoʻgʻri tushunchadir va dastlab Nyuton quyosh nuri koʻrinadigan spektr boʻylab toʻlqin uzunliklari boʻlgan yorugʻlikdan iborat ekanligini kashf qilganidan kelib chiqib aytish mumkin. „Barcha ranglar“ oq yorugʻlik hosil qilganligi sababli, oq rang „barcha ranglar“ dan iboratdir degan xulosaga kelsak, bu notoʻgʻri tushunchaning sababi boʻlishi mumkin boʻlgan natijani tasdiqlash deb ataladigan keng tarqalgan mantiqiy xatodir.
Yorugʻlik manbalarining spektral taqsimotlari diapazoni oq rang sifatida qabul qilinishi mumkin — „oq yorugʻlik“ ning yagona, noyob spetsifikatsiyasi yoʻq. Misol uchun, „oq“ lampochkani sotib olayotganda, 2700K, 6000K va hokazo etiketli lampochkani sotib olish mumkin, ular juda xilma-xil spektral taqsimotga ega boʻlgan yorugʻlik chiqaradilar.
Oq buyumlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Rangni koʻrish turli xil obyektlarni rangi bilan farqlash imkonini beradi. Buni amalga oshirish uchun rangning doimiyligi yorugʻlikning turli xil spektral taqsimotlari orasida yorugʻlik oʻzgarganda obyektning idrok qilingan rangini nisbatan oʻzgarmay qolishi mumkin.
Xuddi shu prinsip fotografiya va kinematografiyada qoʻllanadi, bu yerda oq nuqta tanlash boshqa barcha rang stimullarining oʻzgarishini aniqlaydi. Oq nuqtaning oʻzgarishi yoki manipulyatsiyasi kiyim kabi baʼzi optik illuziyalarni ochish uchun ishlatiladi.
„Oq yorugʻlik“ ning yagona, oʻziga xos spetsifikatsiyasi boʻlmasa-da, haqiqatan ham „oq obyekt“ yoki, aniqrogʻi, „oq sirt“ ning oʻziga xos spetsifikatsiyasi mavjuddir. Toʻliq oq sirt yorugʻlikning toʻlqin uzunligi yoki spektral taqsimlanishidan qatʼiy nazar, unga tushgan barcha yorugʻlikni hech qanday yutmasdan diffuz tarzda aks ettiradi, yaʼni tarqatadi[24][25].
Barcha toʻlqin uzunliklarida tushgan yorugʻlikning 100 % aks etishi bir xil aks ettirish shaklidir, shuning uchun oq rang akromatik rang boʻlib, rangsizlikni anglatadi[26]. Mukammal diffuzor tomonidan ishlab chiqarilgan rang stimuli odatda barcha yoritgichlar uchun akromatik stimul deb hisoblanadi[27].
Rangning barqarorligiga xromatik moslashuv orqali amalga oshadi. Xalqaro yoritish komissiyasi oq rangni (moslashtirilgan) "koʻrish muhitiga moslashgan kuzatuvchi mukammal akromatik va yorqinlik omili birlik deb baholaydigan rang stimuli sifatida belgilaydi[28].
Tabiatdagi oq rang xususiyatlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]-
Qor muz va havodan iborat; u spektrning boshqa ranglarini oʻzlashtirmasdan quyosh nurini tarqatadi. -
Kumulus bulutlari oq koʻrinadi, chunki suv tomchilari boshqa ranglarni oʻzlashtirmasdan quyosh nurini shu rangda aks ettiradi. -
-
Hyams plyaji, Yangi Janubiy Uels oq rangda koʻrinadi, chunki quyosh nuri kvarts yoki ohaktosh qumi tomonidan aks ettiriladi.
Koʻp miqdorda kvars yoki eroziyalangan ohaktoshni oʻz ichiga olgan qumli plyajlar ham oq koʻrinadi, chunki kvars va ohaktosh quyosh nurini oʻziga singdirmasdan, aks ettiradi yoki tarqatadi. Tropik oq qumli plyajlar, toʻlqinlar taʼsirida maydalangan dengiz chigʻanoqlaridan mayda qumgacha oq kalsiy karbonatning yuqori miqdoriga ega boʻlishi mumkin[29].
Doverning Oq qoyalari oʻzining oq rangini quyosh nurini aks ettiruvchi ohaktoshdan olinadi.
Qor havo va mayda muz kristallari aralashmasidir. Deyarli barcha yorugʻlik havo va suv molekulalari tomonidan aks ettiriladi yoki tarqaladi, shuning uchun qor quyosh nurida oq kabi koʻrinadi. Baʼzan yorugʻlik tarqalmasdan oldin muz kristallari ichida aylanib, qorni porlab turgandek koʻrsatadi.[30]
Quyosh nuri muzga kirganda, qizil spektrning koʻproq yorugʻligi soʻriladi, shuning uchun tarqalgan yorugʻlik mavimsi boʻladi.[31]
Bulutlar ham xuddi muz kabi oq rangga ega. Ular havo bilan aralashgan suv tomchilari yoki muz kristallaridan iborat boʻlib, ularga tushgan yorugʻlik juda oz miqdorda soʻriladi va yorugʻlikning koʻp qismi tarqalib, koʻzga oq rangda boʻlib koʻrinadi. Yuqoridagi boshqa bulutlarning soyalari bulutlarni kulrang koʻrinishga keltiradi.[32]
Asosan qishda yoki yil davomida qor qoplami boʻlgan koʻplab togʻlar shunga koʻra nomlanadi: Mauna Kea Gavayi tilida oq togʻ degan maʼnoni anglatadi. Changbay togʻlari tom maʼnoda abadiy oq togʻlarni anglatadi, bu esa Xitoy va Koreya oʻrtasidagi chegarani belgilaydi.
-
Titan dioksididan tayyorlangan oq titanium eng yorqin oq boʻyoqdir. Bundan tashqari, koʻpchilik tish pastasi va quyosh kremiga shu moddadan qoʻshadi. -
Oq rux rux oksididan tayyorlanadi. Rux oksidi boʻyoqlarda, quyoshdan himoyalangan loson va baʼzi oziq-ovqatlarda ishlatiladi.
_oxide.jpg)
Boʻr — ohaktoshning bir turi boʻlib, mineral kalsit yoki kalsiy karbonatdan iborat. U dastlab dengiz ostida kokkolitofor deb ataladigan mayda mikroorganizmlarning toʻplamlari sifatida toʻplangan. Bu modda gʻor rasmlarida tarixdan oldingi rassomlar tomonidan ishlatilgan birinchi oq pigment sifatida qoʻllangan edi.
Bianco di San Giovanni — Uygʻonish davrida ishlatiladigan pigment, uni XV asrda rassom Cennino Cennini tasvirlab bergan. Kalsiy gidroksidi bilan kalsiy karbonatdan tayyorlangan boʻrga oʻxshardi. U quritilgan ohakdan qilingan boʻlib, kukunga aylantirilgan, keyin sakkiz kun davomida suvda namlangan, har kuni suv oʻzgartirilgan[33].
Oq qoʻrgʻoshin eramizdan avvalgi IV asrda ishlab chiqarila boshlangan. Jarayon tasvirlagan Pliniy Elder, Vitruvius va qadimgi yunon muallifi Teofrast tomonidan qoʻrgʻoshin boʻlaklari sirka bilan toʻldirilgan alohida boʻlinmasi boʻlgan sopol idishlarga solingan. Oʻz navbatida qozonlar sigir goʻngiga yaqin javonlarga toʻplangan. Sirka va sigir goʻngining qoʻshilgan bugʻlari qoʻrgʻoshinning qoʻrgʻoshin karbonatiga aylanishiga olib kelgan. Bu bir oy yoki undan koʻproq vaqt olishi mumkin boʻlgan va sekinlik bilan boradigan jarayon edi. U ajoyib oq rangga aylandi va asrlar davomida rassomlar tomonidan ishlatildi.[34]
Oq titan — bugungi kunda rassomlar uchun eng mashhur oq rang beruvchi moddadir; u mavjud boʻlgan eng yorqin oq pigment boʻlib, qoʻrgʻoshin oqidan ikki baravar koʻp qoplamaga ega. U birinchi marta 1921-yilda sotuvga chiqarila boshlangan. U hozirgi vaqtda asosiy manba boʻlgan brukit, anataza, rutil yoki ilmenit minerallari ham titan dioksididan tayyorlangan. Yorqin oqligi tufayli u koʻpchilik tish pastasi va quyosh kremi uchun rang beruvchi sifatida ishlatiladi.[35]
Oq rux — sink oksididan tayyorlanadi. U oq titanga oʻxshaydi, lekin unchalik shaffof emas. U baʼzi oziq-ovqatlarga ularni muhim ozuqa moddasi boʻlgan rux bilan boyitish uchun qoʻshiladi.[36]
Baʼzi materiallar „oqdan ham koʻra oqroq“ koʻrinishi mumkin, bunga optik oqartiruvchi vositalar (OBA) yordamida erishiladi. Bular ultrabinafsha va binafsha mintaqada yorugʻlikni yutadigan kimyoviy birikmalardir (odatda 340-370 nm) elektromagnit spektrni oʻzgartiradi va koʻk mintaqada yorugʻlikni qayta chiqaradi (odatda 420-470) nm).
Oqartirish va oqarish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oqartirish — ming yillar davomida qoʻllanadigan matolarni oqartirish jarayoni. Baʼzan bu shunchaki matoni quyoshda qoldirish, yorqin nurda xira boʻlishdan iborat edi. XVIII asrda bir qancha olimlar xlorli oqartirgichning navlarini, jumladan, natriy gipoxlorit va kalsiy gipoxloritini (oqartiruvchi kukun) ishlab chiqardilar.[37] Koʻpincha xlor oʻz ichiga olmaydigan oqartiruvchi moddalar vodorod peroksid, natriy perkarbonat va natriy perborat kabi peroksidlarga asoslangan.
Oqartirgichlar xromoforlarga, molekulaning yorugʻlikni oʻziga singdiradigan va matolarning turli xil ranglarga ega boʻlishiga olib keladigan qismiga hujum qiladi. Oksidlovchi oqartiruvchi xromoforni tashkil etuvchi kimyoviy aloqalarni buzish orqali ishlaydi. Bu molekulani tarkibida xromofor boʻlmagan yoki koʻrinadigan yorugʻlikni yutmaydigan xromoforni oʻz ichiga olgan boshqa moddaga aylantiradi.[38]
Quyosh nurlari shunga oʻxshash jarayon orqali oqartiruvchi sifatida ishlaydi. Yorugʻlikning yuqori energiyali fotonlari, koʻpincha binafsha yoki ultrabinafsha diapazonda, xromofordagi bogʻlanishlarni buzishi mumkin.[39]
Baʼzi yuvish vositalari tarkibida lyuminestsent kimyoviy moddalar mavjud boʻlib, mato va buyumlar oqdan ham koʻra oqroq koʻrina boshlaydi[40].
Tabiatda
[tahrir | manbasini tahrirlash]Astronomiyada
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Oq mitti yulduz — bu asosan elektron degenerativ moddadan tashkil topgan yulduz qoldigʻi. Ular juda zich; oq mitti yulduzning massasi Quyoshnikiga, hajmi esa Yernikiga qiyoslanadi. Uning zaif yorqinligi saqlanadigan issiqlik energiyasining emissiyasidan kelib chiqadi. Oq mitti yulduz hosil boʻlganda juda issiq boʻladi, lekin uning energiya manbai boʻlmagani uchun u asta-sekin energiyasini chiqarib yuboradi va soviydi. Juda uzoq vaqt davomida oq mitti yulduz past haroratgacha soviydi, u endi sezilarli issiqlik yoki yorugʻlik chiqarmaydi va u sovuq qora mitti yulduz boʻlib qoladi.[41] Biroq, hech bir oq mitti yulduz koinot davridan (taxminan 13,8) katta boʻlishi mumkin emas, milliard yil),[42] hatto eng qadimgi oq mitti yulduzlar hamon bir necha ming kelvin haroratda nurlanishadi va hali qora mittilar mavjud emas deb taxmin qilinmagan.
Biologiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oq hayvonlar qishda oʻz ranglarini himoya shakli sifatida foydalanadilar. Pingvinlar kabi hayvonlarning qorinlari oq rangda, yaʼni bu ham himoya rangi sifatidadir.
-
Oq kabutar tinchlikning xalqaro ramzidir. -
Ermin. Bir vaqtlar hayvonlarning eng oliyjanobi hisoblangan, chunki u moʻynasini iflos qilgandan koʻra oʻlishni afzal koʻrardi. -
Beluga kiti Arktika va subarktika suvlarida yashaydi, bu yerda uning rangi kamuflyaj hisoblanadi.
Din va madaniyat
[tahrir | manbasini tahrirlash]-
Papa Fransisk Vatikanda. Rim papalari anʼanaviy ravishda 1566-yildan beri oq kiyim kiyishadi. -
Yaponiyadagi ziyoratchi.
-
.jpg)
Oq rang dinlar va madaniyatlarda muhim ramziy rang boʻlib, odatda bu poklik bilan bogʻliqdir.
Rim-katolik cherkovida oq rang Iso Masih, aybsizlik va qurbonlikni bildiradi. Oʻrta asrlardan beri ruhoniylar Masihning hayotidagi voqealar bilan bogʻliq boʻlgan koʻplab muhim marosimlarda va diniy xizmatlarda oq kassoq kiyishadi. Oq rangni ruhoniylar Rojdestvoda, Pasxa bayramida va Masihning hayotining boshqa voqealari bilan bogʻliq bayramlarda, masalan, Korpus Kristi yakshanbasi va Trinity yakshanbasida ham kiyishadi. Shuningdek, ruhoniylarni tayinlash va yangi episkoplarni oʻrnatish kabi boshqa maxsus holatlarda kiyiladi. Cherkov ierarxiyasida rang qanchalik yengil boʻlsa, unvon shunchalik yuqori boʻladi. Oddiy ruhoniylar qora kiyim kiyishadi; yepiskoplar binafsha rangda, kardinallar qizil rangda va cherkov tashqarisida faqat Rim papasi oq libos kiyadi.[43] Oʻrta asrlarda papalar vaqti-vaqti bilan oq libos kiyib yurishgan, lekin odatda qizil kiyim kiyganlar. Rim papalari Dominikan ordeni aʼzosi boʻlgan Papa Piy V amaliyotni boshlagan 1566-yildan beri muntazam ravishda oq kiyim kiyishadi. Oq — Dominikan ordenining rangi hisoblanadi.
Iso Masihning oxirgi zamon avliyolari cherkovida oq rang poklik, aybsizlik ramzi sifatida, ayniqsa suvga choʻqintirish[44] va maʼbad marosimlari kabi diniy marosimlarda qoʻllanadi.[45] Maʼbaddagi marosimlarda erkaklar va ayollar oq kiyim kiyadilar.[46][47]
Islomda Makkaga haj yoki ehrom ziyorati (Haj) paytida oq kiyim kiyiladi. Ehrom kiyimi deb ataladigan erkaklar kiyimlari koʻpincha ikkita oq choyshabdan (odatda sochiqsifat materialidan) iborat. Tepasi (rida) gavdaga oʻraladi va pastki qismi (izor) kamar bilan mahkamlanadi; qoʻshimcha ravishda bir juft sandal ham kiyiladi. Ayollar kiyimlari sezilarli darajada farq qiladi. Mintaqaviy va diniy taʼsirlarni aks ettiradi. Ehrom kiyimi odatda Islom taqvimining oxirgi oyi Zulhijjada kiyiladi.
Oq rang Islomda diniy va siyosiy ramz sifatida uzoq tarixga ega boʻlib, u anʼanaga koʻra Muhammad paygʻambar mansub boʻlgan Quraysh qabilasiga tegishli oq bayroqdan boshlanadi. Umaviylar sulolasi ham oʻzining asoschisi Muoviya I ning shaxsiy bayrogʻiga amal qilgan holda oq rangni sulolaviy rang sifatida foydalangan boʻlsa, shia fotimiylari ham rangi qora boʻlgan sunniy Abbosiy xalifaligiga qarshiligini taʼkidlash uchun oq rangni tanlagan edi.[48]
Yahudiylarda, Yom Kippur marosimlarida, poklanish marosimida, ravvinlar, jamoat aʼzolari kabi, Xudo va Uning paygʻambarlari aloqa qilganda oq libos kiyishadi.
Yaponlarning anʼanaviy Shinto dinida oq shagʻal yoki toshlar maydoni niva deb ataladigan muqaddas joyni belgilaydi. Bu joylar kami, osmondan tushgan yoki dengizdan oʻtib ketgan ruhlarga bagʻishlangan edi.
Iso Masihning Oxirgi zamon avliyolari cherkovi (LDS cherkovi yoki Mormon nomi bilan ham tanilgan) ibodatxonalarida oq liboslar rasmiy ravishda bagʻishlanganidan keyin kiyiladi.[49]
Bulutlar oq rangda ifodalanish hodisasi gʻarb madaniyati bilan chegaralanmaydi; Yoruba dinida, Ifá anʼanasida Orisha Obatala oq rang bilan ifodalanadi. Obatala xotirjamlik, axloq, qarilik va poklikni bildiradi.
Teosofiyada Buyuk Oq Birodarlik deb ataladigan xudolar oq auralarga ega ekanligi aytiladi.[50]
Baʼzi Osiyo va slavyan madaniyatlarida oq rang oʻlimni ifodalovchi rang hisoblanadi.[51] Mamlakatning katta qismini qamrab olgan jonsiz choʻlni ifodalagan; qora rang hayotning rangi deb hisoblangan, u Nil daryosining suv bosishi natijasida hosil boʻlgan loy bilan qoplangan unumdor yerlarni ifodalagan va mamlakatga oʻz nomini bergan (Kemet yoki „qora yer“).
Xitoy, Koreya va boshqa baʼzi Osiyo mamlakatlarida oq, aniqrogʻi, oqish rang motam va dafn marosimlarining rangidir.[52]
Marhumning umrining har yili uchun bir donadan soʻnmagan ohak solingan mayda qoplar jasad atrofiga keyingi dunyoda haromlikdan himoya qilish uchun qoʻyiladi va tanaga oq qogʻoz gullar qoʻyiladi[53]
Xitoy va boshqa Osiyo mamlakatlarida oq rang reenkarnasyon rangi boʻlib, oʻlim dunyodan umrbod ajralish emasligini koʻrsatib beradi.[54]
Xitoyda oq rang erkak bilan bogʻliq, masalan, yakkashox va yoʻlbars bilan; hayvonning moʻynasi bilan; gʻarb yoʻnalishi bilan; metall element bilan; va kuz fasli bilan.[55]
Yaponiyada ziyoratchilar poklanish va muqaddas daryolarda choʻmilish marosimlarida ham oq liboslarini kiyishadi. Togʻlarda ziyoratchilar poklik ramzi sifatida boʻyalmagan jut liboslarini kiyishadi. Oq kimono koʻpincha marhum bilan birga boshqa dunyoga sayohat qilish uchun qutiga solinadi, chunki oq rang baʼzan oʻlimni ham anglatadi.[56] Kooden, qora va oq lentalar bilan bogʻlangan hamda oq qogʻozga oʻralgan boʻlib, mazmuni boshqa dunyoning iflosliklaridan himoya qiladi.[57]
Hindistonda bu poklik, ilohiylik, ajralish va xotirjamlik rangidir. Hind tilida Sweta oq degan maʼnoni anglatadi.
Tibet buddizmida oq liboslar monastir lamalari uchun ajratilgan.
Siyosiy harakatlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oq rang koʻpincha monarxizm bilan bogʻliq. Assotsiatsiya dastlab Fransiyaning Burbonlar sulolasining oq bayrogʻidan kelib chiqqan. Oq fransuz inqilobiga qarshi qirollik qoʻzgʻolonlarining bayrogʻiga aylandi (Vendeedagi qoʻzgʻolon).
-
Burbonlar bayrogʻi, Fransiya qirollik oilasi Fransiya inqilobigacha va undan keyin monarxiyaning tiklanishi davrida. -
Vatikan bayrogʻi (1929). Oq va oltin ranglar Iso Masih tomonidan Avliyo Pyotrga berilgan jannat kalitlarining ranglarini anglatadi: ruhiy kuch, dunyoviy kuch. Kalitlar XIII asrdan beri Papaning ramzi boʻlib kelgan. -
Niderlandiya bayrogʻi (1572) birinchi qizil, oq va koʻk davlat bayrogʻi edi. Buyuk Pyotr Rossiya bayrogʻi uchun ranglarni qabul qildi. -
Hindiston bayrogʻi (1947). Oq rang "nur, haqiqat yoʻli" ni anglatadi.[58] -
Irlandiya bayrogʻi . Irlandiya hukumati matbuot xizmatiga koʻra, yashil rang qadimgi Gal an'anasini, apelsin rangi esa Uilyam tarafdorlarini ifodalaydi. Markazdagi oq rang "Apelsin" va "Yashil" oʻrtasidagi doimiy sulhni bildiradi".[59]
.svg)
Idiomalar va iboralar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Biror narsani oqlash — yoqimsiz haqiqatni yashirish.
- Oq yolgʻon — xushmuomalalik tufayli aytilgan begunoh yolgʻon.
- Oq shovqin — bu tovushning barcha chastotalarining birlashtirilgan shovqini. U kiruvchi shovqinlarni yopish uchun ishlatiladi.
- Moliyadagi oq ritsar — bu kompaniyani dushmanlik bilan bosib olishdan qutqarish uchun qadam qoʻyadigan doʻstona investor.
- Oq xalatlilar — fabrikalarda yoki ustaxonalarda qoʻllari bilan ishlaydigan koʻk rangli ishchilardan farqli oʻlaroq, ofislarda ishlaydiganlar.
- Oq qogʻoz — bu mutaxassislar guruhining asosiy masala boʻyicha vakolatli hisoboti; siyosatni tavsiflovchi hukumat hisoboti; yoki maqsadi sanoat mijozlarini oʻrgatish boʻlgan qisqa risola. Qogʻozni oq bilan bogʻlash toza faktlar va xolis maʼlumotni anglatishi mumkin.
- Oq tuklar qoʻrqoqlikning ramzi hisoblanadi, ayniqsa Britaniyada.[60] Bu xoʻroz jangidan kelib chiqqan va dumida oq pat kiygan xoʻroz kambagʻal jangchi boʻlishi mumkin degan ishonchdan kelib chiqqan. Birinchi jahon urushi boshida Angliyadagi ayollar Britaniya Qurolli Kuchlari safiga qoʻshilmagan erkaklarga oq patlarni berishga daʼvat etilgan.
- AQShda oq poyafzal firmasi eski, konservativ firma boʻlib, odatda bank ishi yoki huquq kabi sohalarda. Bu ibora uzoq vaqtdan beri Ivy League kollejlarida mashhur boʻlgan „oq pullar“, toʻrli zamsh yoki qizil taglikli teridan tikilgan poyabzallardan olingan.[61]
- Rossiyada zodagonlar baʼzan oq suyak (belaya kost, belaya kostʼ), oddiy odamlar qora suyak sifatida tasvirlangan.[62]
Toʻylar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oq rang uzoq vaqtdan beri qirollik toʻylarida kelinlar tomonidan kiyiladigan anʼanaviy rang boʻlib kelgan, ammo oddiy odamlar uchun oq toʻy libosi XIX asrda paydo boʻlgan. Bu vaqtgacha koʻpchilik kelinlar har qanday rangdagi eng yaxshi kiyimlarini kiyishgan.[63] 1840-yilda qirolicha Viktoriyaning oq dantelli toʻy libosi Yevropa va Amerikadagi toʻy liboslarining rangi va modasiga bugungi kungacha katta taʼsir koʻrsatdi.
-
Qirolicha Viktoriyaning toʻy libosi (1840) Viktoriya davri va XX asrning toʻy liboslari modasini oʻrnatdi. -
Barong Tagalog - Filippinning an'anaviy xalq kiyimi, bu kiyim rasmiy yigʻinlarda va toʻylarda kiyiladi. -
Yapon rasmiy toʻy libosi bugungi kunda ham qoʻllanadi.
Tozalik
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oq rang tozalik bilan eng koʻp bogʻliqdir. Sovutgichlar va idish-tovoqlar, hojatxonalar va lavabolar, choyshablar va sochiqlar kabi toza boʻlishi kerak narsalar anʼanaviy ravishda oq rangda boʻladi. Oq rang shifokorlar, hamshiralar, olimlar va laborantlarning asosiy ranggi hisoblanadi, ammo bugungi kunda och koʻk yoki yashil ranglar ham ishlatiladi. Oq rang, shuningdek, oshpazlar, novvoylar va qassoblar tomonidan eng koʻp kiyiladigan rang va fransuz restoranlarida ofitsiantlarning apronlari rangidir.[64]
Arvohlar, fantomlar va Apokalipsisning toʻrtta otliqlaridan ikkitasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Oq rang arvohlar va xayolotlar bilan bogʻliq. Ilgari oʻliklar anʼanaviy ravishda oq kafan bilan dafn etilgan. Arvohlar turli sabablarga koʻra dam ololmaydigan, jannatga kira olmaydigan, shu sababli yer yuzida oppoq kafanlarda yuradigan oʻliklarning ruhlari deyiladi. Oq rang ham oʻlimning rangparligi bilan bogʻliq.[65]
Qora rangga qarama-qarshi
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Qora va oq koʻpincha yorugʻlik va zulmat, kun va tun, erkak va ayol, yaxshilik va yomonlik oʻrtasidagi kontrastni ifodalaydi.
Taoizmda koinotning ikkita bir-birini toʻldiruvchi tabiati, yin va yang koʻpincha qora va oq rangda ifodalanadi, go va shaxmat kabi qadimiy strategiya oʻyinlari ikki tomonni ifodalash uchun oq va qora ranglardan foydalanadi.
-
Afinadagi Parfenon (miloddan avvalgi V asr) bugungi kunda oq rangda boʻlsa-da, dastlab u juda koʻp ranglar bilan boʻyalgan. -
Milan sobori (1386—1965)
-
Gollandiyaning Delft shahridagi islohot qilingan Gollandiya cherkovining ichki qismi (XVI asr) -
Eski Shimoliy cherkovning ichki qismi, Boston (1723) -
Oq uy (1801), Vashington
Oq bayroq
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oq bayroq uzoq vaqtdan beri taslim boʻlish yoki sulh soʻrovini ifodalash uchun ishlatilgan. U XV asrda, Fransiya va Angliya oʻrtasidagi Yuz yillik urush paytida, koʻp rangli bayroqlar, shuningdek, oʻqotar qurollar Yevropa qoʻshinlari tomonidan umumiy foydalanishga kirgan paytda paydo boʻlgan deb ishoniladi. Oq bayroq 1949-yilgi Jeneva konvensiyasi tomonidan harbiy harakatlarni toʻxtatish talabi sifatida rasman tan olingan.[66]
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Rang realizmi
- Ranglar roʻyxati
- Oq rangning xilma-xilligiolalar
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Eva Heller (2000), Psychologie de la couleur — effets ets symboliques, pp. 130-46
- ↑ Eva Heller (2000), Psychologie de la couleur — effets ets symboliques, p. 137
- ↑ Max Vasmer, Etimologicheskiy slovar russkogo yazika, t. III, Moskva 1971, 575-76.
- ↑ Michel Pastoureau (2005), Le petit livre des couleurs, p. 47
- ↑ „Pigments through the Ages – Prehistory“. 2018-yil 3-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-dekabr 2016-yil.
- ↑ 6,0 6,1 Anne Varichon (2000), Couleurs — pigments et teintures dans les mains des peuples, p. 16.
- ↑ Anne Varichon (2000), Couleurs — pigments et teintures dans les mains des peuples, p. 21.
- ↑ John Gage (1993) Color and Culture, p. 29.
- ↑ Kassia St. Clair (2016) The Secret Lives of Color, p. 43-44
- ↑ Webster’s New World Dictionary of the American Language, (1964)
- ↑ Stefano Zuffi (2012), Color in Art, pp. 224-25.
- ↑ Stefano Zuffi (2012), Color in Art, pp. 226-27.
- ↑ Stefano Zuffi, Color in Art, pp. 232-33.
- ↑ John Gage, (1993), Color and Culture, pp. 117-19.
- ↑ Chronique des métropoles:Paris, p. 83, publ. Dargaud 2003
- ↑ Roberts, Andrew, Napoleon — A Life, (2014), Viking Press, ISBN 978-0-670-02532-9, pp. 723-24
- ↑ Stefano Zuffi (2012), Color in Art, p. 260.
- ↑ Philip Ball (2001), Bright Earth, Art and the Invention of Colour, pp. 484-85.
- ↑ Le Corbusier. Toward an Architecture. Translated by John Goodman. Los Angeles: Getty Research Institute, 2007
- ↑ Wyszecki & Stiles. Color Science, Second — 506-bet.
- ↑ Kassia St. Clair (2016) The Secret Lives of Color, p. 17
- ↑ „Colours of light“. Science Learning Hub. 2016-yil 20-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 4-aprel 2015-yil.
- ↑ „Color: White Light, Reflection & Absorption“. study.com. Qaraldi: 4-aprel 2015-yil.
- ↑ Program of Color Science / Munsell Color Science Laboratory, Rochester Institute of Technology, Complete Color FAQ. „A perfect mirror reflects all of the light that strikes it… A perfect white also reflects all the light incident on it, but reflects that light diffusely. In other words, the white scatters the incident light in all directions.“
- ↑ An Introduction to Appearance Analysis, Richard W. Harold, in GATFWorld, the magazine of the Graphic Arts Technical Foundation, SS Number 84. „The typical reference is a white standard that has been calibrated relative to the perfect white reflecting diffuser (100 % reflectance at all wavelengths).“
- ↑ „17-11 achromatic color“. International Commission on Illumination (CIE) (2014). — „in the perceptual sense: perceived colour devoid of hue“. 4-fevral 2020-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 8-oktabr 2017-yil.
- ↑ „17-12 achromatic stimulus“. International Commission on Illumination (CIE) (2014). 3-fevral 2020-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 8-oktabr 2017-yil.
- ↑ „17-1427 white, adapted“. International Commission on Illumination (CIE) (2014). 17-iyul 2018-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 4-aprel 2015-yil.
- ↑ „Science of summer — where does beach sand come from?“ Livescience.com
- ↑ „Why Snow is White (Even Though Water is Clear)“. 2016-yil 17-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-dekabr 2016-yil.
- ↑ Survey. „USGS Glacier Studies“. Qaraldi: 30-dekabr 2016-yil.
- ↑ „Why Are Clouds White?“. 6-sentabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-dekabr 2016-yil.
- ↑ „Pigments through the Ages – Overview – Lime white“. 2018-yil 2-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-dekabr 2016-yil.
- ↑ Philip Ball (2000), Bright Earth, Art and the Invention of Colour, p. 99.
- ↑ „Pigments through the Ages – Overview – Titanium white“. 2018-yil 14-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-dekabr 2016-yil.
- ↑ Burdock, George A.. Encyclopedia of Food and Color Additives (inglizcha). CRC Press, 1997 — 2991-bet. ISBN 9780849394140.
- ↑ "Bleaching". Encyclopædia Britannicah (9th Edition (1875) and 10th Edition (1902) nashri). http://www.1902encyclopedia.com/B/BLE/bleaching.html. Qaraldi: 2 May 2012.
- ↑ Field, Simon Q. „Ingredients – Bleach“. Science Toys (2006). Qaraldi: 2-mart 2006-yil.
- ↑ Bloomfield, Louis A. „Sunlight“. How Things Work (2006). 11-may 2013-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 23-fevral 2012-yil.
- ↑ Eva Heller (2000), Psychologie de la couleur, effets et symboliques, p. 144
- ↑ Richmond. „Late stages of evolution for low-mass stars“. Lecture notes, Physics 230. Rochester Institute of Technology. Qaraldi: 3-may 2007-yil.
- ↑ „Cosmic Detectives“. The European Space Agency (ESA) (2-aprel 2013-yil). Qaraldi: 26-aprel 2013-yil.
- ↑ Eva Heller (2000). Psychologie de la couleur, effets et symboliques, p. 132.
- ↑ „Chapter 15: The Covenant of Baptism“. Doctrines of the Gospel Teacher Manual. The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints. 2021-yil 16-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 16-dekabr 2021-yil.
- ↑ „Preparing to Enter the Holy Temple“. Preparing to Enter the Holy Temple. The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints. 2021-yil 16-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 16-dekabr 2021-yil.
- ↑ „Lesson 5: Learning from the Lord through Symbols“. Endowed from on High: Temple Preparation Seminar Teacher’s Manual. The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints. 2021-yil 16-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 16-dekabr 2021-yil.
- ↑ „Why Symbols?“. Ensign. The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints (2007-yil fevral). 2021-yil 16-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 16-dekabr 2021-yil.
- ↑ Hathaway, Jane. A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen. SUNY Press, 2012 — 96–97-bet. ISBN 978-0-7914-8610-8.
- ↑ Whalen, William J. The Latter Day Saints in the Modern Day World 1962
- ↑ Prophet, Elizabeth Clare The Great White Brotherhood in the Culture, History and Religion of America Summit University Press, 1975
- ↑ Dreyfuss, Henry. Symbol Sourcebook: An Authoritative Guide to International Graphic Symbols.
- ↑ Heller, Eva, Psychologie de la couleur, effets et symboliques, Pyramyd. pp. 136-37
- ↑ Anne Varichon, (2000), Couleurs — pigments et teintures dans les mains des peuples, p. 33.
- ↑ Eva Heller (2000), Psychologie de la Couleur — effets et symboliques, p. 136.
- ↑ Eva Heller (2000), Psychologie de la Couleur — effets et symboliques, p. 84.
- ↑ „Japanese Funeral“. 2018-yil 14-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-dekabr 2016-yil.
- ↑ „Japanese Funeral Customs“. 2018-yil 29-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-dekabr 2016-yil.
- ↑ „Flag Code of India“. Ministry of Home Affairs (India). 2013-yil 21-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 22-mart.
- ↑ [1] (Wayback Machine saytida 21 May 2016 sanasida arxivlangan), Taoiseach.gov.ie, 2007. Retrieved 22 March 2014.
- ↑ „White Feather“. Etymonline.com. Qaraldi: 6-iyun 2012-yil.
- ↑ Safire, William. „On Language; Gimme the Ol' White Shoe“. The New York Times (9-noyabr 1997-yil).
- ↑ Smith, Douglas. Former People: The Final Days of the Russian Aristocracy. Macmillan, 2 October 2012. ISBN 978-1-4668-2775-2.
- ↑ Eva Heller (2000), Psychologie de la couleur — effets et symboliques, pp. 144-48
- ↑ Eva Heller (2000), Psychologie de la couleur — effets et symboliques, pp. 135-36.
- ↑ Eva Heller (2000), Psychologie de la couleur — effets et symboliques, p. 137.
- ↑ Stefano Zuffi (2012), Color in Art, p. 256.