Ornitoz sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Chlamydophila psittaci FA stain.jpg|thumb|ornitoz]]
'''Ornitoz''', '''psittakoz''' ( {{Lang-la|psittacus}} - "to'tiqush"), '''to'tiqush kasalligi''' - [[isitma]], umumiy zaharlanish, [[Oʻpka|o'pka]], [[Markaziy nerv sistemasi|markaziy asab tizimining]] shikastlanishi, [[jigar]] va [[taloq]]ning kattalashishi bilan tafsivlangan o'tkir [[Infeksion kasalliklar|yuqumli kasallik]] .

Kasallikning qo'zg'atuvchisi xlamidiyalarga kiruvchi ''Chlamydophila psittaci'' bakteriyasi hisoblanib, u inson organizmida hujayra ichida rivojlanadi va tashqi muhitda 2-3 haftagacha saqlanadi.<ref name=":0"><nowiki>https://search.rsl.ru/ru/record/01007638779</nowiki></ref>

Infeksiya manbai uy va yovvoyi [[qushlar]]dir . Uy qushlari eng katta epidemiologik ahamiyatga ega, ayniqsa o'rdak va kurka; yopiq qushlar - to'tiqushlar, kanareykalar; shahar kaptarlari kasallik manbalaridir.<ref name=":1"><nowiki>https://search.rsl.ru/ru/record/01005962414</nowiki></ref><ref name=":1" />

Qushlar bilan doimiy aloqada bo'lgan odamlar kasallikka ko'proq moyil bo'ladilar: parrandachilik fabrikalari, go'shtni qayta ishlash korxonalari, fermerlar va boshqalar. Kasallik sovuq mavsumda(kuz va qish) tez-tez uchraydi.

INFEKSIYA ko'p hollarda aerogen (havo-chang) yo'l bilan yuqadi- xlamidiyani o'z ichiga olgan changdan nafas olish (qush najasining quritilgan zarralari, shuningdek tumshug'idagi ajralmalar, ifloslangan paxmoq zarralari). Ornitoz bilan og'rigan bemorlar boshqalarga xavf tug'dirmaydi{{manba kerak|30|01|<nowiki>Безденежных, Иван Семёнович|Безденежных И. С.]]</nowiki>}} .

INFEKSIYA tanaga nafas yo'llarining shilliq qavati orqali kiradi. Qo'zg'atuvchi vosita kichik [[bronx]]lar va bronxiolalarga kiritiladi, eng kichik chang zarralari alveolalarga yetib borishi mumkin, bu yallig'lanish jarayonini keltirib chiqaradi. Keyin xlamidiyalar ularning ko'payishi boshlanadigan muhitga kiradi. U Intoksikatsiya patogenning o'zi va u tomonidan ishlab chiqarilgan toksinning toksik ta'siridan kelib chiqadi.

Shuningdek, infeksiyaning kirish eshigi ovqat hazm qilish traktining shilliq qavatidir - [[ingichka ichak]] . Bunday holda, patogen ham qon oqimiga kirib, zaharlanishni keltirib chiqaradi va bir qator organlar hamda  tizimlarga ta'sir qiladi, ammo pnevmoniya sodir bo'lmaydi.O'tkir infeksiyadan keyin immunitet qisqa muddatli va doimiy emas, takroriy kasallanish holatlari bo'lishi mumkin<ref name=":2">Орнитоз: Клиника, диагностика, лечение</ref>.

== Simptomlari ==
Yashirin muddati 6 kundan 17 kungacha (odatda 8-12 kun). Ornitozning o'tkir va surunkali davrlari mavjud. O'z navbatida, o'tkir ornitoz tipik ([[Zotiljam|pnevmoniya]] ) shaklda va atipik (meningopnevmoniya, ornitoz [[meningit]], o'pka zararisiz ornitoz) paydo bo'lishi mumkin. Kamdan kam uchraydigan atipik shakllarga ornitoz gepatiti, ornitoz [[endokardit]] kiradi.Kasallikning surunkali shakli quyidagicha kechadi:surunkali ornitoz pnevmoniya va o'pka shikastlanmasdan surunkali ornitoz shaklida davom etishi mumkin.

== O'tkir psittakoz ==
Ornitozning odatiy shakli o'tkir boshlanadi: to'liq salomatlik va kasallik davri o'rtasida tana harorati tez ko'tariladi, titroq (39 darajadan yuqori). Kasallikning dastlabki soatlaridan boshlab umumiy zaiflik, holsizlik, kuchli bosh og'rig'i, orqa va oyoq-qo'llarning mushaklarida og'riq paydo bo'ladi.Kasallikning birinchi kunlarida amalda yo'q burun oqishi, burun tiqilishi, quruqlik va [[Tomoq ogʻrigʻi|tomoq og'rig'i]], tomoqning qizarishi, shuningdek, o'pka va plevraning shikastlanishini ko'rsatadigan belgilar. Jigar va taloq birinchi kunlarda kattalashmaydi.<ref name=":1" /><ref name=":1" />

Birinchi haftaning oxirida ko'pchilik bemorlarda jigar va taloq kattalashadi, [[Sariq kasalligi|sariqlik]] esa sodir bo'lmaydi. Zaharlanish kasallikning 7-10 kuniga qadar kuzatiladi, keyin asta-sekin kamayishni boshlaydi. Tana harorati normallashgandan keyin ham bemorning sog'lig'i uzoq vaqt davomida yomon bo'lib qolishi bu kasallik uchun xosdir. Holsizlik, vegetativ-qon tomir kasalliklari, ozgina jismoniy zo'riqish bilan ham tez charchash belgilari kuzatiladi.<ref name=":3"><nowiki>[[Медицина (издательство)|Медицина]]</nowiki>. Ленингр. отд-ние</ref>

Ornitozning og'ir va o'rtacha shakllarida to'liq tiklanish faqat 2-3 oydan keyin sodir bo'ladi.Kasallik uzoq vaqt davom etadi, isitma 3-4 haftagacha davom etadi, markaziy asab tizimida doimiy o'zgarishlar kuzatilmaydi.

Ornitoz meningit - o'tkir psittakozning atipik shakllaridan biri, kamdan-kam uchraydi. Tana haroratining ko'tarilishi va zaharlanish belgilari paydo bo'lishi bilan o'tkir boshlanadi. Keyingi 2-4 kun ichida meningial simptomlar qo'shiladi O'pkada o'zgarishlar yo'q. O'pka shikastlanmagan ornitoz tana haroratining ko'tarilishi bilan boshlanadi (odatda 39 dan yuqori°C) va umumiy intoksikatsiya belgilarining paydo bo'lishi. Bemorlar bosh og'rig'i, ishtahani yo'qotish, najasni ushlab turish, ba'zida butun tanada portlash og'rig'idan shikoyat qiladilar. Birinchi haftaning oxiriga kelib, jigar va taloqning kattalashishi aniqlanadi.

== Surunkali ornitoz ==
Surunkali shakllari o'tkir psittakozdan keyin, ko'pincha noto'g'ri davolanish natijasida  rivojlanadi.

[[Bronxit]] belgilari bilan kechadigan surunkali ornitozda pnevmoniya kuzatiladi. Tana harorati 38 darajadan oshmaydi, zaharlanish (holsizlik charchoq) davom etadi. Kasallik 3-5 yil yoki undan ko'proq davom etishi mumkin.

Surunkali ornitoz o'pkaga zarar bermasdan sodir bo'lishi mumkin. Tana haroratining 38 darajadan yuqori bo'lmagan uzoq muddatli o'sishi,  jigar va taloqning kattalashishi ko'rinishida o'zini namoyon qiladi. Ko'p yillar davom etishi mumkin.<ref name=":0" />

== Murakkabliklar ==
Eng xavfli asoratlar miokardit (yurak mushagining yallig'lanishi) rivojlanishi bilan o'tkir yurak etishmovchiligi, tromboflevit (tomirlarda qon laxtalarining shakllanishi) keyin o'pka emboliyasi, [[gepatit]] rivojlanadi. Ikkilamchi infeksiyani biriktirganda, yiringli [[otit]] (quloq yallig'lanishi), nevrit paydo bo'ladi.

[[Homiladorlik|Homilador]] [[Ayol|ayollarda kasallik paydo bo'lganda,]]<nowiki/>bachadon ichi [[infeksiya]] sodir bo'lmaydi, rivojlanish deformatsiyalari paydo bo'lmaydi.<ref name=":3" />

== Diagnostika ==
Kasallikka tashxis qo'yilishi uy va yovvoyi [[qushlar]] (ovchilar), uy hayvonlari qushlari (ayniqsa, to'tiqushlar va [[Toʻtilar|to'tiqushlar]] ), shahar kaptarlari va klinik ma'lumotlar bilan epidemiologik aloqaga asoslangan.

Tashxis qo'yish uchun ornitozning o'pka shakllari bilan og'rigan bemorlarda yuqori nafas yo'llarining shikastlanish belgilari yo'qligi muhim ahamiyatga ega. Ko'pgina bemorlarda [[jigar]]ning kattalashishi xarakterlidir.

xarakterli hisoblanadi.<ref name=":2" />

Laboratoriya diagnostikasi usullari: Elishay usuli.

== Davolash ==
Tetratsiklin guruhining antibiotiklari buyuriladi: Tetratsiklin 0,3-0,5 g dan kuniga 4 marta normal haroratning 4-7-kuniga qadar, agar kerak bo'lsa, davolash normal haroratning 9-10-kuniga qadar davom etadi. Tetratsiklin guruhining dori-darmonlariga nisbatan murosasizlik bo'lsa, Penitsillin, streptomitsin va sulfanilamidlar (Biseptol) ornitozda samarali emas. Yo'talayotganda bronx  kengaytirgichlar, [[Kislorod yostiq|kislorodli]] ingalyatorlar [[Yoʻtal|,]] detoksifikatsiya terapiyasi, [[vitaminlar]] buyuriladi.<ref name=":3" />

== Oldini olish ==
Uy qushlari orasida ornitozni nazorat qilish, kaptarlar sonini tartibga solish, ular bilan aloqani cheklash. Mamlakatga qushlarni olib kirishda karantin choralari qo'llanilishi kerak. Psittakozning oldini olish uchun haligacha samarali vaksina ishlab chiqilmagan.

== Adabiyot ==

* {{Книга|автор=[[Безденежных, Иван Семёнович|Безденежных И. С.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Орнитозы: Эпидемиология и профилактика|оригинал=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01005962414|Викитека=|ответственный=Под ред. чл.-корр. АМН СССР проф. [[Болдырев, Тихон Ефимович|Т. Е. Болдырева]]; М-во здравоохранения СССР. Центр. ин-т усовершенствования врачей|издание=|место=М.|издательство=ВНИИПП|год=1959|том=|страницы=|страниц=118|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}<ref name=":1" />
* {{Книга|автор=[[Казанцев, Александр Павлович|Казанцев А. П.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Орнитоз|оригинал=|ссылка=|Викитека=|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=[[Медицина (издательство)|Медицина]]. Ленингр. отд-ние|год=1973|том=|страницы=|страниц=216|серия=|isbn=|тираж=4000|ref=}}
* {{Книга|автор=[[Ильинский, Юрий Александрович|Ильинский Ю. А.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Орнитоз: Клиника, диагностика, лечение|оригинал=|ссылка=|Викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Медицина (издательство)|Медицина]]|год=1974|том=|страницы=|страниц=180|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}
* {{Книга|автор=[[Терских, Ираида Иосифовна|Терских И. И.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Орнитоз и другие хламидийные инфекции|оригинал=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01007638779|Викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Медицина (издательство)|Медицина]]|год=1979|том=|страницы=|страниц=224, [4]|серия=|isbn=|тираж=6000|ref=}}

[[Turkum:Yuqumli kasalliklar]]
[[Turkum:Odam anatomiyasi]]
[[Turkum:Kasalliklar]]