Otto von Bismarck
Отто Эдуард Леополд Карл-Вилгелм-Фердинанд фон Бисмарк (олмонча: Отто Эдуард Леополд фон Бисмарcк ; 1815-йил 1-апрел — 1898-йил 30-июл) — „темир канслер“ деб аталган княз, сиёсатчи, давлат арбоби, Герман Империясининг биринчи канслери.
| Отто фон Бисмарк | |
| Файл:Бундесарчив Билд 146-1990-023-06А, Отто фон Бисмарcк.жпг | |
| Аутограпҳ-ОттоБисмарcк.пнг | |
| Герман Империясининг биринчи рейхсканслери | |
| Ҳукмронлигининг бошланиши: | 21-март 1871 |
|---|---|
| Ҳукмронлигининг тугаши: | 20-март 1890 |
| Ўтмишдош: | Лавозим мавжуд бўлмаган |
| Ворис: | Лео фон Каприви |
| Туғилган санаси: | 1-апрел 1815-йил |
| Туғилган жойи: | Шёнхаузен, Саксония, Пруссия |
| Вафот санаси: | 30-июл 1898-йил (83 ёшда) |
| Вафот жойи: | Фридрихсру, Шлезвиг-Голштейн, Германия |
| Турмуш ўртоғи: | Иоганна фон Путткамер |
Пруссия қироллигида Бисмарк консерваторлар орасида юнкерлар намоёндаси сифатида обрў қозонган, дипломат сифатида фаолият юритган (1851-1862-йиллар). 1862-йилда Пруссия ҳукуматининг бош вазири этиб тайинланган. Конституцион инқироз вақтида монархияни ҳимоя қилиб либералларга қарши чиқган. Ташқи ишлар вазири сифатида Олмон-Дания урушидан сўнг Пруссияни Германиядаги етакчи кучга айлантирди.
У Рейхсканслер ва Пруссия бош вазири сифатида 1890-йилги истеъфосига қадар Рейхнинг сиёсатига кучли таъсир кўрсатган. Бисмарк ташқи сиёсатда кучлар баланси принсипига амал қилган.
Ички сиёсатда унинг бошқарув даврини икки фазага бўлса бўлади. Бошида у ўта либераллар билан иттифоқ тузган. Бу даврда кўплаб ички реформациялар рўй берди, масалан, Бисмарк томонидан католик черковининг таъсирини пасайтириш мақсадида Фуқаролик никоҳининг киритилиши. 1870-йилларнинг охирларидан бошлаб Бисмарк либераллардан узоқлашди. Бу фаза давомида у протексионизм ва иқтисодиётга ҳукуматнинг аралашуви сиёсатидан фойдаланади. 1880-йилларда антисоциалистик қонун кучга кирди. Ўша вақтдаги кайзер Вилгелм ИИ билан келишмовчиликлар Бисмаркнинг истеъфо беришига сабаб бўлди.
БИСМАРК (Бисмарcк) Отто Эдуард Леополд фон Шёнхаузен (1815.1.4, Шёнхаузен—1898.30.7, Фридрихсру) — Германия давлат арбоби, дипломат, княз, Германия империясининг 1-рейхсканслери (1871—90). Б. Германияни прус милитаризми асосида бирлаштирди; мамлакатда юнкербуржуа блоки ҳукмронлигини мустаҳкамлади, диний оппозиция („Културкампф“)га қарши кураш олиб борди, социалистларга қарши фавқулодда қонун жорий қилди, айрим ижтимоий ислоҳотлар ўтказди. Б. Франсия ва Россияга қарши қаратилган Учлар иттифоқи (1882) ташкилотчиларидан бири.
Познан ва Силезиядаги поляк аҳолисини немислаштириш сиёсатини тутган. Париж коммунасига қарши уюштирилган қуролли интервенсия ташкилотчиларидан бири бўлган.
Ҳаёти
Келиб чиқиши
Отто фон Бисмарк 1815-йил 1-апрелда Брандербург вилояти(ҳозир — Саксония-Ангалт ери)даги кичик дворян оиласида туғилган. Бисмарклар оиласининг барча авлодлари тинчлик ва уруш пайтларида ҳукмдорларга ҳизмат қилишган, лекин ўзларини ўта зарур бир иш билан кўрсатишмаган. Қисқа қилиб айтганда, Бисмарклар юнкерлар бўлишган. Бисмарклар улкан ерлари ёки бойликлари билан мақтана олишмаган, лекин оқсуяк саналишган.
Ёшлик йиллари
1822-йилдан 1827-йилгача Отто жисмоний кучнинг ўсишига асосий эътибор берадиган Пламан мактабида ўқиган. Аммо ота-онасига ёзилган хатлардан маълумки, ёш Отто бундан хурсанд бўлмаган. 12 ёшида Отто Пламан мактабини ўзгартирган, лекин Берлинни тарк этмай, ўз ўқишини Фридрихштрасседаги Фридрих Буюк номидаги гимназияда давом эттирган, 15 ёшида эса „Кулранг монастир“ гимназиясига ўтган. Отто ўрта даражали, ажралиб турмайдиган ўқувчи сифатида кўрсатган. Лекин у чет адабиётига қизиқиб, франсуз ва немис тилларини яхши ўрганган. Ёш Отто ҳаммасиданам ҳам сўнгги йиллар сиёсати ва турли давлатларнинг рақобатлари тарихига қизиққан. У онасидан фарқли равишда диндан узоқда бўлган.
Гимназияни битиргандан сўнг онаси Оттони Ганновердаги Геттингенда жойлашган Георг Август университетига киргизди. Бисмарк ҳуқуқни ўрганиб дипломатик ишга кириши режалаштирилган эди. Лекин Бисмарк ўқиш билан жиддий шуғулланишни хоҳламаганди ва Геттингенда орттирган кўплаб дўстлари билан вақтини хурсандчиликда ўтказишни афзал кўрган. Отто ўқиш давомида 27-марта дуэлларда қатнашган. Умуман, Отто фон Бисмарк ўша вақтлардаги немис ёшларидан фарқи бўлмаган.
Бисмарк фаол ҳаёти чўнтагига оғирлик қилганлиги сабабли университет расмийлари томонидан қамоққа олиниши мумкин эди, шу сабабли, у Геттингендаги ўқишини оҳирига етказмади ва шаҳарни арк этди. Бутун бир йил давомида у Берлиндаги Янги Пойтахт Университетида фалсафанинг сиёсий иқтисодиёт йўналишида докторлик ишини ёқлади. Шу билан унинг университетдаги таълими тугади. Табиий равишда Бисмарк бирданига онаси катта умидлар тутган дипломатияда иш бошлашни хоҳлади. Лекин ўша пайтлардаги Пруссия ташқи ишлар вазири Бисмаркка рад жавобини бериб, „Европа дипломатияси доирасидаги иш ўрнига Германия ичидаги бирор маъмурий бўлинмада иш топиш“ни маслаҳат берди.
Фаолияти
Натижада Бисмарк яқинда Пруссияга қўшиб олинган Ахенга ишлашга кетади. Бу курорт шаҳарда ҳали ҳам Франсиянинг таъсири сезиларди ва Бисмарк бу чегаравий ҳудудни Пруссия бош рол ўйнайдиган божхона иттифоқига қўшиш муаммолари билан шуғулланди.
Ахенда душманлар орттиргани сабабли, Бисмарк ҳарбий хизматга оўтишга мажбур бўлди. 1838-йилнинг баҳорида у эгерларнинг гвардия баталёнига ёзилди. Аммо онасининг касаллиги сабабли уни ҳарбий хизматига чек қўйишга мажбур қилди. Онасининг ўлими унинг санғишларини тўхтатиб, Помераниядаги мулкларни бошқаришга мажбур қилди. Мулкларни бошқаришдаги билимлари сабабли у қўшниларининг хурматини қозонди[1].
Сиёсий фаолиятининг бошланиши
Бисмарк 1848 йил инқилобида сиёсатчига айланди. 1848 йилги инқилоб даврида Бисмарк кейинчалик унинг фаолиятига хос бўлган хусусиятларни тўлиқ очиб берди: ўзига ишонч, демократик ҳаракатлардан нафратланиш, ҳокимиятнинг кучини тўғри баҳолаш қобилияти. Ўша пайтда унинг учун асосий восита куч эди: унда у "ҳар қандай сиёсий ва дипломатик муваффақиятнинг калити кучда" эканлиги таъкидлади[2]. Бироз вақт ўтгач, у: "Германиянинг бирлаштириш масаласини парламент ва мажлисларда ҳал қилиш мумкин эмас, фақат дипломатия ва жанг майдонида ҳал қилинади" деган машҳур иборасини айтди[3].
1851 йил май ойида Бисмарк дастлаб маслаҳатчи, кейин эса Пруссиянинг Франкфурт-на-Майндаги иттифоқчи сеймдаги элчиси этиб тайинланди. У бу лавозимга муносиб номзод бўлиб чиқди ва 1959 йилгача бу лавозимда қолди. Франкфуртда бўлган саккиз йил давомида (1851-1859) Пруссиянинг Иттифоқчилар вакили сифатида дипломатиянинг айёрона ва нозик сифатларини эгаллади.
Россияда элчилик
1857 йил октябр ойида Фридерих Вилгелм ИВ инсултга учради ва фалаж бўлиб қолди шу сабабли укаси Вилгелмни регент сифатида тайинлади. Вилгелм дастлаб мўтадил ҳукмдор сифатида кўрилган, унинг либерал Британия билан дўстлиги, хусусан, қиролича Викториянинг тўнғич қизига уйланиши рамзий маънога эга эди. Вилгелм ўзининг янги вазирлари ва маслаҳатчиларини консерваторлардан тайинлай бошлади. Тез орада регент Бисмаркни Пруссиянинг Россия империясидаги элчиси қилиб тайинлади.[4] Умуман олганда бу кўтарилиш эди, чунки Россия Пруссиянинг энг қудратли икки қўшнисидан бири эди. Аммо Бисмарк Германиядаги воқеалардан четда қолди ва 1859 йилги Италия уруши пайтида Франсия Австрияни Ломбардиядан ҳайдаб чиқарганини фақат жимгина томоша қила олди холос.
Бисмарк Санкт-Петербургда тўрт йил қолди, шу вақт ичида у нотўғри даволаниш туфайли оёғидан жиддий шикастланиш олди. Бисмарк у ерда Франкфуртда Россия вакили бўлган рус князи Горчаков билан учрашди.
Регент, шунингдек, Ҳелмутҳ вон Молткени Пруссия армиясининг янги бош штаб бошлиғи этиб тайинлади ва Албречт вон Роон армияни қайта ташкил этиш иши билан уруш вазири этиб тайинлади. Кейинги ўн икки йил ичида Бисмарк, Молтке ва Рун Пруссияни ўзгартиришда асосий ролни ўйнашди.[5]
Пруссия Президент-вазири
Шаҳзода Вилгелм 1861 йилда акаси Фридерих Вилгелм ИВ вафотидан кейин Пруссия қироли бўлди. Янги монарх тез-тез либерал бўлиб бораётган Пруссия Диэти (Ландтаг) билан зиддиятга тушиб қолди. 1862 йилда Диэт армияни қайта ташкил этишни молиялаштиришга рухсат беришдан бош тортган инқироз пайдо бўлди. Қирол вазирлари қонун чиқарувчиларни бюджетни қабул қилишга ишонтира олмадилар, қирол эса ён беришни истамади. Вилгелм ўз ўғли валиаҳд шаҳзода Фридерих Вилгелм В фойдасига тахтдан воз кечмоқчи бўлди, бунга инқирозни енгишга қодир ягона сиёсатчи Бисмарк қарши чиқди. Бироқ, Вилгелм ташқи ишлар устидан чексиз назоратни талаб қиладиган шахсни тайинлашда иккиланиб турди. 1862 йил сентябр ойида Ландтаг таклиф этилган бюджетни яна рад этди, шундан сўнг Вилгелм Рооннинг маслаҳати билан Бисмаркни Пруссияга чақиришга мажбур бўлди (У бу пайтда Пруссиянинг Франсиядаги элчиси эди). 1862 йил 23 сентябрда Вилгелм Бисмаркни президент ва ташқи ишлар вазири этиб тайинлади[6].
Дания уруши
Германия империясини яратиш йўлидаги биринчи қадам 1864 йилда Пруссия ва Австриянинг Дания билан Дания таркибига кирган, лекин автономияга эга бўлган қадимги Германия герсоглиги Шлезвиг ва Голштейн учун уруши бўлди. Улар Болтиқбўйи ва Шимолий денгиз ўртасида стратегик жиҳатдан қулай мавқега эга эдилар.[7]
Данияга ҳужум қилиш вақти жуда яхши танланди. Ҳарбий ғалабаларнинг ютуқларидан баҳраманд бўлиш учун Пруссияни ёлғиз қолдиришни истамаган Австрия унга қўшилишга мажбур бўлди.
Данияда 1863 йилда конституция жорий этилди, унга кўра Шлезвиг Дания Қироллигига қўшилди. Австрия ва Пруссия конституцияни бекор қилишни талаб қилиб, Голштейн ва Лауэнбургни босиб олдилар. 1 февралда Дания Австрия-Пруссия ултиматумини рад этгандан сўнг, ҳарбий ҳаракатлар бошланди. Австрия-Пруссия қўшинлари (60 мингга яқин) Пруссия фелдмаршали Ф.Врангел қўмондонлиги остида Данневирке яқинидаги мустаҳкамланган позицияда генерал-лейтенант Кевин де Метз қўмондонлигидаги Дания қўшинларининг асосий кучларига ҳужум қилди. Немислар босими остида данияликлар 5-7 феврал кунлари Дйббол ҳудудига чекинишди, у ерда генерал Герлах бошчилигида 18 апрелгача, кейин эса 29 апрелгача Фредерикия қал’аси яқинида душманга қаршилик кўрсатдилар. Дания таклифи билан 12 майдан 26 июнгача сулҳ тузилди. Сулҳ тузилгандан сўнг, Пруссия қўшинлари ушбу ҳудудларни босиб олдилар. Алс (29-июн) ва 14-июлга келиб улар Ютландия ярим оролини эгаллаб олишди. 16 июлда иккинчи сулҳ тузилди, у 30 октябрда Вена тинчлик шартномаси билан якунланди, унга кўра Дания Шлезвиг, Голштейн ва Лауэнбургни йўқотди. Австрия ва Пруссия ўртасида ўлжаларни тақсимлаш бўйича узоқ давом этган музокаралар бошланди ва 1865 йилги Гаштейн конвенцияси билан якунланди. Австрия Голштейнни, Пруссия эса Шлезвигни бошқариш ҳуқуқини олди; кичик Лауэнбург герсоглиги Пруссияга қўшилди
Австрия уруши
Дания билан урушдан кейин Бисмаркнинг шахсий обрўси Европада ҳам, ўз мамлакатида ҳам кўтарилди. Айниқса, подшоҳ ундан мамнун эди. Бисмаркга ёзган мактубида у шундай ёзган: „Сизни ҳукумат бошига қўйганимдан кейин ўтган тўрт йил ичида Пруссия ўз тарихига муносиб позицияни эгаллади ва унга бахтли ва шонли келажакни ваъда қилдингиз“[8]
Пруссия ҳарбий қудрати Дания билан урушда ўзининг кучайиб бораётган кучини намойиш этди, шундан сўнг Бисмарк дипломатияси ғалаба натижаларини янги ҳарбий можаро учун баҳонага айлантиришга қаратилган саъй-ҳаракатларини — бу сафар Германия ишларида ўзининг вақтинчалик иттифоқчиси ва доимий рақиби — Австрия билан кескинлаштириша ҳаракат қилина бошланди. Бунга Даниядан тортиб олинган икки немис провинсияси — Шлезвиг ва Голштейннинг қўшма бошқаруви баҳона бўлди. Ушбу қўшма назорат Пруссия ва Австрия ўртасидаги доимий зиддият манбасига айланди ва ҳарбий тўқнашувлар эҳтимолини юзага келтира бошлади. Ва кўп ўтмай бу қарама қаршилик кенг кўламли урушга айланиб кетди[9]
1866 йил 17 июнда Австрия Пруссияга, 20-июнда Италия Австрияга, 21-июнда Пруссия Австрияга уруш эълон қилди. Австрия томонида Германия Конфедерациясининг 12 та штатлари, жумладан, Бавария, Вюртемберг, Баден, Саксония, Ганновер каби нисбатан йирик давлатлар жанг қилди. Пруссия ўз байроғи остида Шимолий Германиянинг 17 та кичик давлатини бирлаштирди.[10]
1864 йилдагидек, Бисмарк урушнинг ҳақиқий меъмори эди. Бироқ, янги уруш унинг учун Дания билан тўқнашувдан кўра хавфлироқ эди, чунки унинг натижасини ҳеч қандай тарзда олдиндан айтиб бўлмасди. Бисмарк нимага киришаётганини тушунарди ва ҳамма нарса учун жавобгарликни олишга тайёр эди. Ҳаёт-мамот масаласи нафақат унинг олиб бораётган сиёсати, балки шахсан унинг кейинги тақдири учун ҳам ҳал қилинарди. Натижада 1866 йил 8 апрелда Италия билан иттифоқ шартномаси имзоланиши билан Пруссиянинг урушга дипломатик тайёргарлиги якунланди.
Пруссия қўшинларини Голштейнга кўчириш ва Германия штатларига 10 июн куни Германия Конфедерациясини ислоҳ қилиш лойиҳасини жўнатиб, Австрияни ундан чиқариб ташлашни назарда тутган Бисмарк қуролли тўқнашувни юзага келтирди. 14 — июнда Австриянинг таклифи билан кўпчилик кичик немис давлатлари томонидан қўллаб-қувватланган Германия Конфедерацияси Сейми Пруссияга қарши иттифоқчи армияни сафарбар қилишга қарор қилди. Австрия томонидан расмий уруш эълон қилиниши 17 июнда, пруссияликлар 16 июнда Ганновер, Гессен ва Саксонияга бостириб киришганидан кейин бўлиб ўтди. Бир қатор Германия давлатлари (Бавария, Саксония ва бошқалар) Австрия томонини олдилар, лекин унга амалий ёрдам бера олмадилар. Австрия Италия фронтига катта куч ажратишга мажбур бўлгани сабабли (уруш бошланишига қарийб 80 минг киши) пруссияликлар Богемия урушида оз сонли устунликка эга бўлишди (Австриянинг Шимолий армияси 261 минг, Пруссия армияси эса 278 минг киши). Пруссия армиясига расман қирол Вилгелм И бошчилик қилган бўлса-да, амалда эса бу операцияларга генерал Х.Молтке раҳбарлик қилган. Австриянинг Шимолий армиясига генерал Л.Бенедек қўмондонлик қилди.
1866 йил 3-июлда Садов — Кониггриц ҳудудида ҳал қилувчи жанг бўлиб ўтди, унда 221 минг пруссиялик ва 215 минг австриялик аскар иштирок этди. Прусслар австрияликларни тартибсиз чекинишга мажбур қилдилар. Ўлдирилган, яраланган ва асирга олинган австрияликларнинг йўқотишлари 44 минг кишини ташкил этди — бу пруссияликларга қараганда деярли 5 баравар кўп эди. 26 июлда Николсбургда дастлабки тинчлик, 23 августда Прагада тинчлик шартномаси имзоланди[11].
Австрия-Пруссия урушининг энг муҳим натижаси Австрияни Германия ишларидан бутунлай чиқариб ташлаш, Шимолий Германия Конфедерациясини тузиш, Шлезвиг-Голштейнни қўшиб олиш ва Пруссиянинг Шимолий Германия давлатларига ҳал қилувчи таъсирини таъминлаш бўлди. Пруссияга учта штат — Ганновер, Гессен-Кастел, Нассау, шунингдек, эркин Франкфурт шаҳрида Шимолий Германия Конфедерацияси номи остида Марказий Европада янги давлат вужудга келди.
Манбалар
- ↑ Мартин Китчен. Тҳе Cамбридге Иллустратед Ҳисторй оф Германй:-Cамбридге Университй Пресс 1996 ИСБН 0-521-45341-0
- ↑ Ерусалимский А.С. „Бисмарк. Дипломатия и милитаризм“. — М.: Издателство, 1968. — Ст. 24
- ↑ Бисмарк. „Мисли и воспоминания“, в 3т. — М.: ОГИЗ, 1940. 1 том Ст. 58
- ↑ Стеинберг, 2011, п. 147
- ↑ Эдwард Cранкшаw, Бисмарcк (1981) пп 97-105.
- ↑ Стеинберг, 2011, пп. 6.
- ↑ Чикалов Р.А. „Новая история стран Европи и Северной Америки (1815 — 1918)“: учебник, — Минск:, 2009. — Ст. 249
- ↑ Бисмарк. „Мисли и воспоминания“, в 3т. — М.: ОГИЗ, 1940. 2 том Ст. 18-19
- ↑ Чикалов Р.А. „Новая история стран Европи и Северной Америки (1815 — 1918)“: учебник, — Минск:, 2009. — Ст. 249-250
- ↑ Чубинский-Надеждин В.В. „Бисмарк. Политическая биография“ — М.: Мисл, 1988 — Ст.206
- ↑ Шнеэрсон Л.М. „Австро-прусская война 1866 г. и дипломатия великих эвропейских держав“. — Минск: , 1962. — Ст 253
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |