Paititi sahifasining manbasini koʻrish

'''Paititi''' (''Paititi'', ''Paitití'', ''Paytiti'', ''Paipite'', ''Paykikin'', ''Pareti'', ''Pareties'', ''Parechis'', ''Parechies'', ''Paresis'') — [[Peru]] janubi-sharqidagi tropik selvadagi [[And togʻlari|And]] togʻlarida joylashgan yoʻqolgan yoki [[Mif|afsonaviy]] [[Inklar imperiyasi|inklarning]] oltin shahri (Pantiaqulla, Kamanti, Qallanqa i Apuqañaqway), shimoliy [[Boliviya]] yoki janubi-gʻarbiy [[Braziliya]] (Paresis mikroregioni). Hozirgacha u [[Janubiy Amerika]]da topilmagan va hech qanday shahar xarobalari bilan aniqlanmagan deb hisoblanadi. Bu " Eldorado " maʼnosiga teng, chunki bu shahar [[oltin]] bilan toʻldirilgan, hatto uylar va yoʻllar bu metalldan yasalgan. Afsonaga koʻra, aynan u yerda inklar „bir necha asrlar davomida tadqiqotchilar va sarguzashtchilar taʼqib qilgan son-sanoqsiz oltin boyliklarni yashirishgan“.

Bir qator mustamlaka yilnomalarida Paititi — Inklar imperiyasining sharqiy chegarasini belgilaydigan toponimdir. Boshqa hollarda, biz sharqiy ekspeditsiyalardan birida Inklar tomonidan kashf etilgan And togʻlarining sharqida Amazoniya oʻrmonida joylashgan bir boy mamlakat haqida gapiramiz. Ispaniya istilosidan soʻng, Inklarning bir qismi Perudan Paititi shahriga koʻchib oʻtdi va ularning avlodlari Yevropa taʼsiridan uzoqda [[XVII asr|17]]-asr va, ehtimol, [[XVIII asr|<nowiki>XVIII</nowiki> asr]] davomida u yerda yaxshi yashashni davom ettirdilar. Bu vaqt davomida hujjatlarda Paititi tirik, aholi yashaydigan mamlakat sifatidagi havolalar mavjud. [[XIX asr|<nowiki>XIX</nowiki> asrda]] ular yoʻqoladi. ''Moxos'' yoki ''Musus'' koʻpincha ''Paititi'' nomining sinonimi sifatida ishlatiladi.

Janubiy Amerikada joylashgan haqiqiy oltin shahar [[Inklar imperiyasi|Inkla imperiyasining]] poytaxti — [[Kusko]] boʻlib, u yerda bir necha oʻnlab yirik uylar mavjud boʻlib, " ''devorlari tashqi va ichkarida yupqa oltin plitalar bilan qoplangan. Bu shaharda juda koʻp chiroyli binolar mavjud. Xuddi shu joyda Kusko (yaʼni Sapa-Inka) oʻz xazinalarini saqlagan; uchta kulba oltin va beshtasi kumush bilan toʻldirilgan, qoʻshimcha ravishda konlarda qazib olingan yuz ming oltin tanga; har bir oltin tosh ogʻirligi ellik kastellano'' " {{Sfn|Источники инков|2013}}. Shuningdek, imperiyaning viloyatlari poytaxtlaridagi barcha Quyosh ibodatxonalari, qirol saroylari va bosh [[kuraka]] turar joylari oltin bilan qoplangan, ammo ularning barchasi qisqa vaqt ichida konkistadorlar tomonidan talon-toroj qilingan. [[Pisarro Fransisko|Fransisko Pizarro]] va Diego de Almagro otryadlari), yangi oltin shaharni topish va bir zumda boyib ketish istagi Paititi va Eldorado afsonasiga asos boʻldi.
[[Fayl:America-1705.jpg|right|thumb|387x387px| Amerika xaritasi 1705-yil]]
[[Fayl:Muro_de_oro.JPG|right|thumb|250x250px| Inkalarning Oltin devori.]]

== Soʻzning etimologiyasi ==
Paititi soʻzining kelib chiqishining koʻplab versiyalari mavjud.

Afsonalardan birida " ''Paikikin'' " soʻzi mavjud boʻlib, u Kechua tilida " ''xuddi shunday'' " degan maʼnoni anglatadi, u bosib olingan hududlarda Inklar tomonidan qurilgan yangi Kuskoga nom berish uchun ishlatilgan. Biroq, shaharning asl nomi inklar xotirasidan oʻchib ketdi, uning oʻrnini " ''Paikikin'' " egalladi, keyinchalik u " ''Paititi'' " ga aylandi. Familiyaning kelib chiqishini boshqa yoʻl bilan tushuntirish mumkin. Ehtimol, Inklar imperiyasida bu " ''metall'' " yoki " ''qoʻrgʻoshin'' ", yaʼni Kechua tilida " ''titi'' " degan maʼnoni anglatadi. Bu holda, „Paititi“ „metallning oʻzi“ deb tarjima qilingan va Kechua majoziylik moyilligini hisobga olsak, bu nom " ''metall shahar'' ", „ ''metalldan'' shahar“ degan maʼnoni anglatishi mumkin <<ref name="zub_y_a">
{{veb manbasi
 |author        = [[Зубрицкий, Юрий Александрович|Юрий Зубрицкий]].
 |url           = http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1454/
 |title         = Зачарованный город Пайтити.
 |publisher     = Вокруг Света
 |datepublished = 1994-09
 |accessdate    = 2009-12-06
 |description   = № 9 (2648) - Сентябрь 1994 - Рубрика «Золотой галеон»
 |deadlink      = no
}}
</ref>.

Hindu qabilalaridan birining tilida bu ''Ikki tepalik'' degan maʼnoni anglatadi (La-Pas shimolida Boliviyaga ekspeditsiya qilgan Hans Ertl ([[1955]]) maʼlumotlariga koʻra u hindular shunday atagan togʻni topdgan<ref>Hans Ertl. „Paititi — Ein Spähtrupp in die Vergangenheit der Inkas“, 1955</ref>), boshqa versiyaga koʻra bu soʻz — ''metalldan tayyorlangan degan manoni anglatadi''. Koʻpgina hindu tillarida ''pai'' ota, ''titi'' soʻzi esa ''puma'' yoki ''yaguar'' maʼnosini bildiradi<ref>soglasno versii puteshestvennika Gottfrida Kirshnera, 1979</ref>. Demak, Paititi yaguarning ''otasi boʻlib'', u xalqlarni boshqargan. Argentinalik tadqiqotchi Enrike Gandiyaning fikriga koʻra, „Pai“ — „monarx“, „titi“ esa Titikaka koʻlining nomi, yaʼni „Titikaka hukmdori“ manosini anglatadi. Shu bilan birga, Jovanni Anello Oliva ([[1631]]) „ ''Titikaka'' ''qoʻrgʻoshin'' yoki ''mushuk qoya manosini'' anglatadi, chunki bu hayvon ''Titi'' deb ham ataladi“<ref>
{{veb manbasi
 |author        = [[Олива, Джованни Анелло|Juan Anello Oliva]].
 |url           = http://kuprienko.info/juan-anello-oliva-historia-del-reino-y-provincias-del-peru-1631/
 |title         = Historia del Reino y Provincias del Peru  (1631).
 |publisher     = www.kuprienko.info (А. Скромницкий)
 |datepublished = 2009-01-13
 |accessdate    = 2009-12-10
 |description   = 
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/60uXTWwZZ?url=http://kuprienko.info/juan-anello-oliva-historia-del-reino-y-provincias-del-peru-1631/
 |archivedate   = 2011-08-13
 |deadlink      = yes
}}
</ref>. Zamonaviy [[Aymara]] tilida ''titi soʻzi'' qatʼiy puma deb tushuniladi, yaʼni Puma concolor, ammo <nowiki>XVI</nowiki> asrda bu soʻz boshqa maʼnoli va kelib chiqishi boshqa boʻlishi mumkin edi.

[[XVII asr|<nowiki>XVII</nowiki> asr boshidagi]] Kechua (Olgin<ref>
{{veb manbasi
 |author        = [[Диего Гонсалес Ольгин]].
 |url           = http://kuprienko.info/files/Textos/IberoAmerica/Vocabvlario-Quechua-Holguin.pdf
 |title         = Словарь языка кечуа (1608).
 |publisher     = www.kuprienko.info (А. Скромницкий)
 |datepublished = 
 |accessdate    = 2009-12-06
 |description   = 
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/615fD1DHX?url=http://bloknot.info/files/Textos/IberoAmerica/Vocabvlario-Quechua-Holguin.pdf
 |archivedate   = 2011-08-20
 |deadlink      = no
}}
</ref>, [[1608]]) va [[Aymara tili|Aymara]] (Bertonio<ref>
{{veb manbasi
 |author        = [[Лудовико Бертонио]].
 |url           = http://kuprienko.info/ludovico-bertonio-vocabulario-de-la-lengua-aymara-1612/
 |title         = Словарь языка Аймара (1612).
 |publisher     = www.kuprienko.info (А. Скромницкий)
 |datepublished = 
 |accessdate    = 2009-12-06
 |description   = 
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/60uXUrrZy?url=http://kuprienko.info/ludovico-bertonio-vocabulario-de-la-lengua-aymara-1612/
 |archivedate   = 2011-08-13
 |deadlink      = no
}}
</ref>, [[1612]]) lugʻatlarida ''Paititi'' soʻzining oʻzi toʻliq qayd etilmagan, garchi ularda boshqa geografik nomlar ham tilga olinmagan.

== Oltin mamlakat haqida yangiliklar tarqalishi ==

=== Peruning kash qilinishi ===
[[Fayl:(Auch) Gouverneur Inca et son épouse - Culture Inca - Musée des Amériques – Auch.jpg|left|thumb|150x150px| Inklarning oltin haykalchalari. Pragadagi „Inkalarning oltini“ koʻrgazmasidan surat.]]
Panamadan janubda (yoki birinchi hisobotda aytilganidek sharqda) Oltin mamlakat haqidagi afsonalarning paydo boʻlishi [[Pisarro Fransisko|Fransisko Pisarro]] va Diego de Almagroning oltinga boy ''Biru'' mamlakatini qidirish uchun birinchi ekspeditsiyasi bilan bogʻliq.

[[Karl V|Charlz V]] kotibi Xuan de Samanoning hisobotiga koʻra, '''Peru''' nomi birinchi marta [[1525]] yilda Fransisko Pisarro va Diego de Almagroning birinchi janubiy ekspeditsiyasi tugaganligi munosabati bilan tilga olingan {{Sfn|Источники инков|2013}}. Ekspeditsiya Panamani [[1524]] [[14-noyabr|yil 14-noyabrda]] tark etdi, ammo 1525-yilda qaytishga majbur boʻldi. Pisarro [[1526]] yilda Almagro va Bartolome Ruis bilan yana suzib, [[Tumbesga]] tashrif buyurdi, keyin Panamaga qaytib keldi. [[1528]] yilda u Ispaniyaga qaytib keldi va [[1529|1529-yilning yozida]] [[Toledo]]da [[Kortes Ernan|Ernan Kortes]] bilan uchrashdi va suhbatlashdi. [[1531]] yil boshida Pisarro Inklar imperiyasini zabt etish uchun uchinchi ekspeditsiyaga chiqdi. [[1533]] [[8-mart|-yil 8-martda]] Peru provinsiyalaridagi yurishlarini davom ettirish uchun u Ispaniya qirollaridan yangi provinsiyalarni bosib olishga rasman ruxsat beruvchi oʻrta asrlar ispan qonunchiligi hujjati boʻlgan „Talab (Requerimiento)“ni oldi {{Sfn|Источники инков|2013}}.

=== Ataualpani asirga olinishi ===
[[Fayl:Ataw_Wallpa_portrait.jpg|right|thumb|186x186px| Ataualpa portreti]]
[[Fayl:Inca_Art_-_Ama_-_Cusco_Peru.jpg|left|thumb|226x226px| Inklar uslubida stilizatsiya qilingan zamonaviy zargarlik buyumlari.]]
[[Fayl:Nariguera_Moche2.JPG|left|thumb|150x150px| Moche vodiysidan oltin taqinchoqlari]]
Ink qiroli [[Ataualpa]] qoʻlga olingandan soʻng, ispanlarga mashhur " Ataualpa tovoni " uni ozod qilish uchun taklif qilindi, tovonni toʻlash uchun oltin va kumush buyumlar koʻrinishida (keyinchalik eritilgan quyma) xonani koʻtarilgan qoʻl balandligigacha toʻldirdi. Notarius Pedro Sanchoning hisobotiga koʻra, gubernator Fransisko Pisarro oʻz xizmatkorlari va tarjimonlari bilan [[1533]] [[18-iyun|yil 18-iyunda]] tovon boʻlinishi paytida quyidagi miqdorni olgan: oltin — 57220 [[peso]], kumush — 2350 marka<ref>
{{veb manbasi
 |author        = Педро Санчо.
 |url           = http://kuprienko.info/pedro-sancho-an-account-of-the-conquest-of-peru/
 |title         = Доклад о распределении выкупа Атауальпы, 18 июня 1533 г.
 |publisher     = www.kuprienko.info (А. Скромницкий)
 |datepublished = 2009-02-10
 |accessdate    = 2009-10-15
 |description   = 
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/60uXXNaDm?url=http://bloknot.info/pedro-sancho-an-account-of-the-conquest-of-peru/
 |archivedate   = 2011-08-13
 |deadlink      = no
}}{{ref-en}}
</ref>.

Eldorado afsonasiga 1533-yilda [[Peru]]dan [[Santo-domingo|Santo-Domingoga]] toʻliq maxfiy ravishda yetkazilgan [[Inklar imperiyasi|Inklar]] xazinalari haqidagi xabar katta turtki boʻldi. Ular „bu sehrli tush edi“ deb daʼvo qilgan shaharliklar orasida haqiqiy shokka sabab boʻldi. Ovyedo tarixchi: „Bu afsona ham, ertak ham emas“. Va xazina kemasi yoʻlda hech qanday portda toʻxtamaganligi sababli, eng muhimlaridan tashqari, bu qitʼaning mislsiz boyliklari haqida koʻplab mish-mishlarning paydo boʻlishiga yordam berdi. Xazina ortilgan toʻrtta kemadan birinchisi [[Sevilla|Sevilyaga]] [[1533]] yil oxirida yetib keldi. Qirollik „beshinchi boʻlagi“ni [[Ernando Pisarro]]ning oʻzi yetkazib berdi {{Sfn|Источники инков|2013}}. Ushbu voqeadan soʻng, xazina topish istagi Yangi Dunyoga kelgan barcha odamlarning asosiy istagiga aylandi. Shunday qilib, [[1534|1534-yilda]] boʻlajak yilnomachi Syesa de Leon oʻzining savdogar otasi bilan sayohat qilib, [[Sevilla|Sevilyada]] Ataualpaning tovoni xazinalarni qanday tushirishayotganini koʻrdi, bu esa, ehtimol, Janubiy Amerikaga ketishga sabab boʻlgan. U [[1553]] yilda oʻzining " Peru yilnomasi " kitobida inklarda bunday miqdordagi oltin haqida xabar bergan:

<blockquote>
Men Kuskoda boʻlganimda, u yerdagi boj zodagonlardan inklarning xabarini qoʻlga kiritganimda eshitdimki, Paulo Inka va boshqa zodagonlar, agar viloyatlar va uakalar [Guakas] dagi barcha xazinalar, yaʼni ularning ibodatxonalaridagi va dafnlardagi [birga] qoʻshsa, u holda ispanlar oʻzlariga olgan narsadan inklarga zarar shunchalik kichik boʻlar ediki, hudda bitta katta suv idishidan uning bir tomchisini olish qanchalik kichik boʻlishi kabi, deyishganini eshitdim<ref>
{{veb manbasi
 |author        = Педро Сьеса де Леон.
 |url           = http://kuprienko.info/pedro-cieza-de-leon-cronica-del-peru-parte-primera-al-ruso/
 |title         = Хроника Перу. Ч. I. Гл. XXI
 |publisher     = www.kuprienko.info (А. Скромницкий)
 |datepublished = 2008-07-24
 |accessdate    = 2009-09-27
 |description   =
 |deadlink      = no
}}
</ref>.

Va aniq taqqoslashni yaxshiroq tushunirish uchun ular bitta katta hajmdagi makkajoʻxori oldilar va undan bir hovuch olib, bir vaqtning oʻzida oʻsha yerga boʻlgan nasroniylarga, ularning koʻp qismi shunday joylarda ekanligini va ular biz oʻzimiz ham bu haqida bilmaymiz deb aytishdi. Shunday qilib, bu joylardagi buyuk xazinalar yoʻqolgan.</blockquote>

=== Konkistadorlar tomonidan qoʻlga olingan Chibcha-Muiska xazinalari ===
[[Fayl:Muisca_raft_Legend_of_El_Dorado_Offerings_of_gold.jpg|thumb|150x150px| Eldoradodan oltin sal. Muiska madaniyati.]]
[[Kolumbiya]]dagi konkistador Gonsalo Ximenes de Kesada<ref>
{{veb manbasi
 |author        = [[Хименес де Кесада, Гонсало|Гонсало Хименес де Кесада]].
 |url           = http://kuprienko.info/gonzalo-jimenez-de-quesada-epitome-de-la-conquista-del-nuevo-reino-de-granada-1539-al-ruso/
 |title         = Краткое изложение завоевания Нового Королевства Гранада» (1539; 1548—1549).
 |publisher     = www.kuprienko.info (А. Скромницкий)
 |datepublished = 2010-04-20
 |accessdate    = 2010-04-20
 |description   =
 |deadlink      = no
}}
</ref> tomonidan chibcha-muiskalardan tortib olingan xazinalar [[Pisarro Fransisko|Fransisko Pisarro]] tomonidan [[Inklar imperiyasi|inklardan]] tortib olinganidan koʻra kichikroq boʻlgan, bu qirol amaldorlaridan biri Xuan de San Martinning hisobotidan koʻrinib turibdi. Kampaniyada shaxsan ishtirok etgan Antonio de Lebriya shunday deydi ([[1539]] yil iyul):

<blockquote>
Oʻrinbosar [Xieménez de Kesada] Tunxaga qaytib kelganida, mavjud oltinlar tortildi, Tunxada qoʻlga kiritilgan ham, Sogamosodan va mintaqada qoʻlga olingan boshqa oz miqdordagi oltinning ogʻirligi '''bir yuz va toʻqson bir bir ming bir yuz toʻqson toʻrt peso sof oltin''' va boshqa, quyi navli oltin oʻttiz yetti ming, ikki yuz oʻttiz sakkiz peso va oltin qoldiqlari deb ataladigan boshqa oltinlar, oʻn sakkiz ming, uch yuz toʻqson peso yigʻilgan. '''Bir ming sakkiz yuz oʻn besh zumrad tosh''' qoʻlga kiritildi, ular orasida yuqori sifatli toshlar boʻlgan, baʼzilari katta, boshqalari kichik va xilma-xil<ref>{{veb manbasi
 |author        = Хуан де Сан Мартин и Антонио де Лебриха.
 |url           = http://kuprienko.info/juan-de-san-martin-antonio-de-lebrija-relacion-del-descubrimiento-del-nuevo-reino-de-granada-y-fundacion-de-bogota-al-ruso/
 |title         = Доклад о завоевании Нового Королевства Гранада и основание города Богота (июль 1539 года).
 |publisher     = www.kuprienko.info (А. Скромницкий)
 |datepublished = 2010-04-04
 |accessdate    = 2010-04-04
 |description   = 
 |deadlink      = yes
 |archiveurl    = https://web.archive.org/web/20120111095319/http://bloknot.info/juan-de-san-martin-antonio-de-lebrija-relacion-del-descubrimiento-del-nuevo-reino-de-granada-y-fundacion-de-bogota-al-ruso/
 |archivedate   = 2012-01-11
}}</ref>.

— Xuan de San Martin va Antonio de Lebriya. Yangi Granada qirolligining zabt etilishi haqida hisobot (1539-yil iyul).</blockquote>
Bu xabardan ham maʼlumki, qarshilik koʻrsatgan mahalliy hukmdorlar xazinaning koʻpini va eng yaxshisini ispanlardan yashirgan.

== Paititi haqidagi tarixiy maʼlumotlar va hujjatlar ==

=== Kipukamayoʻklarning xabarlari, 1542-yil ===
Aftidan, [[Peru]]ni zabt etish yilnomalarida ''Paititi'' haqida birinchi eslatma [[1542]] yilda tuzilgan " ''Kipukamayoklarning xabari'' " nomi bilan mashhur boʻlgan "Inklarning ''kelib chiqishi va hukmronligi toʻgʻrisida hisobot'' " da (tarjimon va yozuvchiXuan de Betansos), unda Virakocha Inkaning oʻgʻli Pachakuti Inka haqida shunday maʼlumot beradi: u koʻplab yerlarni qurol bilan zabt etgan ([[Sukre (shahar)|Charkas]], Chichas, Diagitov va [[Amerika Kordilyerasi|Kordilyera]], [[And togʻlari|And]] togʻlari va Karabay barcha aholi yashash joylarini, Kitogacha va Tarapakning butun qirgʻoqlari) va u qurol ishlata olmaydigan joyda, u " ''xushomad va sovgʻalar orqali boʻysunishga erishdi, ammo bular [qabilalar] Chunchos, Mohos va Andes viloyatlari edi va '''Patite''' daryosi yonida va garnizonlarida uning'' ''qal’alari boʻlishi uchun u bu yerlarni boʻysundurdi.'' " {{Sfn|Источники инков|2013}} {{Sfn|Америка первоначальная|2013}}.

=== Kristobal Vaka de Kastro, 1544-yilgacha ===
[[Fayl:Vaca_de_Castro.jpg|right|thumb|209x209px| Kristobal Vaka de Kastro]]
Paititi daryosi haqida qisqacha maʼlumot Kristobal Vaka de Kastroda ham bor, bu Tupak Yupankining otasi Inka Pachakutekning istilolari bilan bogʻliq:
<blockquote>
… Urushlar va qurollar bilan [zabt eta] olmaganlarni xushomad va sovgʻalar bilan boʻysundirdi, bular Chunchos [Chunchos], Mohos [Mojos] va Andes [Andes] provinsiyalari edi. Uning Paiti daryosi [Paitite] qalʼalari va ulardagi garnizonlari boʻlganligicha davom etdi.— <cite>Levillier R. El Paititi, El Dorado y las Amazonas. </cite><cite>Buenos Aires: Emece Editores, 1976. S. 6.</cite></blockquote>

=== Xuan Alvares Maldonado, 1567-1569 ===
[[1567|1567-yilda]] Vaka de Kastro litsentsiati Kuskoda yashovchi Xuan Alvares Maldonado bilan [[And togʻlari|Kordilyeraning]] narigi tomonidagi koʻl va Kusko yaqinidigi (30 liga) yirik aholi punkti [[1539]] yilda kapitan Kandiya tomonidan 200 kishilik otryad bilan kashf etilgan Opotari qalʼasidan boshlab, yerni oʻrganish va aholi turar-joyi toʻgʻrisida shartnoma tuzdi.<ref>
{{veb manbasi
 |author        = 
 |url           = https://archive.org/details/explorationsmade00chur
 |title         = Explorations made in the valley of the river Madeira, from 1749 to 1868.
 |publisher     = www.archive.org
 |datepublished = 1875
 |accessdate    = 2009-12-07
 |description   = С. VI
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/60uXZI8bL?url=http://www.archive.org/details/explorationsmade00chur
 |archivedate   = 2011-08-13
 |deadlink      = no
}}
</ref>. Maldonado Byerso turar-joyiga asos solgan. U Tormonga ekspeditsiya yubordi, lekin ular vafot etdilar. Har ikki yoʻnalishda 200 dan ortiq ligai bosib oʻtdi, 70 liga materikga chuqur kirib borib; u birinchi boʻlib ''Opotaridan'' naridagi savannalarni kashf etdi va daryo boʻyida birinchi boʻlib Montanya — zich oʻtib boʻlmaydigan oʻrmonlarni yengdi. U Paypite (Paipite) daryosi va koʻli va '''Korokora''' hindulari va ayollari (de los Corocoros y de las Mujeres) provinsiyasi haqida xabar berdi. Barcha ochiq yerlarni u Yangi Andalusiya deb atadi. U bilan birga balandliklar va yoʻnalishlarni oʻlchaydigan lotsmanlarni olib yurgan va Mano daryosining Sharq-Gʻarb yoʻnalishda oqayotganini aniqlagan<ref>Coleccion de Documentos ineditos de Indias. Tomo V. — Madrid, 1866. S. 483—485</ref>. U Benining irmogʻi boʻlgan Mayu-tata daryosi oqimini „sharqdan va gʻarbdan“ oʻrgangan.

=== Sarmyento de Gamboa, 1572-yil ===
[[Fayl:Tupaq_Yupanki.jpg|left|thumb|212x212px| Tupak Inka Yupanki. Poma de Ayala qoʻlyozmasidan tasvir.]]
{{Amerikaning mif shaharlari va mamlakatlari}}
{{Inklar}}