Ziyosfera

Paititi

Паитити (Паитити, Паититí, Пайтити, Паипите, Пайкикин, Парети, Паретиэс, Паречис, Паречиэс, Паресис) — Перу жануби-шарқидаги тропик селвадаги Анд тоғларида жойлашган йўқолган ёки афсонавий инкларнинг олтин шаҳри (Пантиақулла, Каманти, Қалланқа и Апуқаñақwай), шимолий Боливия ёки жануби-ғарбий Бразилия (Паресис микрорегиони). Ҳозиргача у Жанубий Америкада топилмаган ва ҳеч қандай шаҳар харобалари билан аниқланмаган деб ҳисобланади. Бу " Элдорадо " маъносига тенг, чунки бу шаҳар олтин билан тўлдирилган, ҳатто уйлар ва йўллар бу металлдан ясалган. Афсонага кўра, айнан у ерда инклар „бир неча асрлар давомида тадқиқотчилар ва саргузаштчилар таъқиб қилган сон-саноқсиз олтин бойликларни яширишган“.

Бир қатор мустамлака йилномаларида Паитити — Инклар империясининг шарқий чегарасини белгилайдиган топонимдир. Бошқа ҳолларда, биз шарқий экспедициялардан бирида Инклар томонидан кашф этилган Анд тоғларининг шарқида Амазония ўрмонида жойлашган бир бой мамлакат ҳақида гапирамиз. Испания истилосидан сўнг, Инкларнинг бир қисми Перудан Паитити шаҳрига кўчиб ўтди ва уларнинг авлодлари Европа таъсиридан узоқда 17-аср ва, эҳтимол, ХВИИИ аср давомида у ерда яхши яшашни давом эттирдилар. Бу вақт давомида ҳужжатларда Паитити тирик, аҳоли яшайдиган мамлакат сифатидаги ҳаволалар мавжуд. ХИХ асрда улар йўқолади. Мохос ёки Мусус кўпинча Паитити номининг синоними сифатида ишлатилади.

Жанубий Америкада жойлашган ҳақиқий олтин шаҳар Инкла империясининг пойтахти — Куско бўлиб, у ерда бир неча ўнлаб йирик уйлар мавжуд бўлиб, " деворлари ташқи ва ичкарида юпқа олтин плиталар билан қопланган. Бу шаҳарда жуда кўп чиройли бинолар мавжуд. Худди шу жойда Куско (яъни Сапа-Инка) ўз хазиналарини сақлаган; учта кулба олтин ва бештаси кумуш билан тўлдирилган, қўшимча равишда конларда қазиб олинган юз минг олтин танга; ҳар бир олтин тош оғирлиги эллик кастеллано " [1]. Шунингдек, империянинг вилоятлари пойтахтларидаги барча Қуёш ибодатхоналари, қирол саройлари ва бош курака турар жойлари олтин билан қопланган, аммо уларнинг барчаси қисқа вақт ичида конкистадорлар томонидан талон-торож қилинган. Франсиско Пизарро ва Диэго де Алмагро отрядлари), янги олтин шаҳарни топиш ва бир зумда бойиб кетиш истаги Паитити ва Элдорадо афсонасига асос бўлди.

Америка харитаси 1705-йил
Инкаларнинг Олтин девори.

Сўзнинг этимологияси

Паитити сўзининг келиб чиқишининг кўплаб версиялари мавжуд.

Афсоналардан бирида " Паикикин " сўзи мавжуд бўлиб, у Кечуа тилида " худди шундай " деган маънони англатади, у босиб олинган ҳудудларда Инклар томонидан қурилган янги Кускога ном бериш учун ишлатилган. Бироқ, шаҳарнинг асл номи инклар хотирасидан ўчиб кетди, унинг ўрнини " Паикикин " эгаллади, кейинчалик у " Паитити " га айланди. Фамилиянинг келиб чиқишини бошқа йўл билан тушунтириш мумкин. Эҳтимол, Инклар империясида бу " металл " ёки " қўрғошин ", яъни Кечуа тилида " тити " деган маънони англатади. Бу ҳолда, „Паитити“ „металлнинг ўзи“ деб таржима қилинган ва Кечуа мажозийлик мойиллигини ҳисобга олсак, бу ном " металл шаҳар ", „ металлдан шаҳар“ деган маънони англатиши мумкин <[2].

Ҳинду қабилаларидан бирининг тилида бу Икки тепалик деган маънони англатади (Ла-Пас шимолида Боливияга экспедиция қилган Ҳанс Эртл (1955) маълумотларига кўра у ҳиндулар шундай атаган тоғни топдган[3]), бошқа версияга кўра бу сўз — металлдан тайёрланган деган манони англатади. Кўпгина ҳинду тилларида паи ота, тити сўзи эса пума ёки ягуар маъносини билдиради[4]. Демак, Паитити ягуарнинг отаси бўлиб, у халқларни бошқарган. Аргентиналик тадқиқотчи Энрике Гандиянинг фикрига кўра, „Паи“ — „монарх“, „тити“ эса Титикака кўлининг номи, яъни „Титикака ҳукмдори“ маносини англатади. Шу билан бирга, Жованни Анелло Олива (1631) „ Титикака қўрғошин ёки мушук қоя маносини англатади, чунки бу ҳайвон Тити деб ҳам аталади“[5]. Замонавий Аймара тилида тити сўзи қатъий пума деб тушунилади, яъни Пума cонcолор, аммо ХВИ асрда бу сўз бошқа маъноли ва келиб чиқиши бошқа бўлиши мумкин эди.

ХВИИ аср бошидаги Кечуа (Олгин[6], 1608) ва Аймара (Бертонио[7], 1612) луғатларида Паитити сўзининг ўзи тўлиқ қайд этилмаган, гарчи уларда бошқа географик номлар ҳам тилга олинмаган.

Олтин мамлакат ҳақида янгиликлар тарқалиши

Перунинг каш қилиниши

Инкларнинг олтин ҳайкалчалари. Прагадаги „Инкаларнинг олтини“ кўргазмасидан сурат.

Панамадан жанубда (ёки биринчи ҳисоботда айтилганидек шарқда) Олтин мамлакат ҳақидаги афсоналарнинг пайдо бўлиши Франсиско Писарро ва Диэго де Алмагронинг олтинга бой Биру мамлакатини қидириш учун биринчи экспедицияси билан боғлиқ.

Чарлз В котиби Хуан де Саманонинг ҳисоботига кўра, Перу номи биринчи марта 1525 йилда Франсиско Писарро ва Диэго де Алмагронинг биринчи жанубий экспедицияси тугаганлиги муносабати билан тилга олинган [1]. Экспедиция Панамани 1524 йил 14-ноябрда тарк этди, аммо 1525-йилда қайтишга мажбур бўлди. Писарро 1526 йилда Алмагро ва Бартоломе Руис билан яна сузиб, Тумбесга ташриф буюрди, кейин Панамага қайтиб келди. 1528 йилда у Испанияга қайтиб келди ва 1529-йилнинг ёзида Толедода Эрнан Кортес билан учрашди ва суҳбатлашди. 1531 йил бошида Писарро Инклар империясини забт этиш учун учинчи экспедицияга чиқди. 1533 -йил 8-мартда Перу провинсияларидаги юришларини давом эттириш учун у Испания қиролларидан янги провинсияларни босиб олишга расман рухсат берувчи ўрта асрлар испан қонунчилиги ҳужжати бўлган „Талаб (Реқуэримиэнто)“ни олди [1].

Атауалпани асирга олиниши

Атауалпа портрети
Инклар услубида стилизация қилинган замонавий заргарлик буюмлари.
Моче водийсидан олтин тақинчоқлари

Инк қироли Атауалпа қўлга олингандан сўнг, испанларга машҳур " Атауалпа товони " уни озод қилиш учун таклиф қилинди, товонни тўлаш учун олтин ва кумуш буюмлар кўринишида (кейинчалик эритилган қуйма) хонани кўтарилган қўл баландлигигача тўлдирди. Нотариус Педро Санчонинг ҳисоботига кўра, губернатор Франсиско Писарро ўз хизматкорлари ва таржимонлари билан 1533 йил 18-июнда товон бўлиниши пайтида қуйидаги миқдорни олган: олтин — 57220 песо, кумуш — 2350 марка[8].

Элдорадо афсонасига 1533-йилда Перудан Санто-Домингога тўлиқ махфий равишда етказилган Инклар хазиналари ҳақидаги хабар катта туртки бўлди. Улар „бу сеҳрли туш эди“ деб даъво қилган шаҳарликлар орасида ҳақиқий шокка сабаб бўлди. Оведо тарихчи: „Бу афсона ҳам, эртак ҳам эмас“. Ва хазина кемаси йўлда ҳеч қандай портда тўхтамаганлиги сабабли, энг муҳимларидан ташқари, бу қитъанинг мислсиз бойликлари ҳақида кўплаб миш-мишларнинг пайдо бўлишига ёрдам берди. Хазина ортилган тўртта кемадан биринчиси Севиляга 1533 йил охирида етиб келди. Қироллик „бешинчи бўлаги“ни Эрнандо Писарронинг ўзи етказиб берди [1]. Ушбу воқеадан сўнг, хазина топиш истаги Янги Дунёга келган барча одамларнинг асосий истагига айланди. Шундай қилиб, 1534-йилда бўлажак йилномачи Сеса де Леон ўзининг савдогар отаси билан саёҳат қилиб, Севиляда Атауалпанинг товони хазиналарни қандай туширишаётганини кўрди, бу эса, эҳтимол, Жанубий Америкага кетишга сабаб бўлган. У 1553 йилда ўзининг " Перу йилномаси " китобида инкларда бундай миқдордаги олтин ҳақида хабар берган:

Мен Кускода бўлганимда, у ердаги бож зодагонлардан инкларнинг хабарини қўлга киритганимда эшитдимки, Пауло Инка ва бошқа зодагонлар, агар вилоятлар ва уакалар [Гуакас] даги барча хазиналар, яъни уларнинг ибодатхоналаридаги ва дафнлардаги [бирга] қўшса, у ҳолда испанлар ўзларига олган нарсадан инкларга зарар шунчалик кичик бўлар эдики, ҳудда битта катта сув идишидан унинг бир томчисини олиш қанчалик кичик бўлиши каби, дейишганини эшитдим[9].

Ва аниқ таққослашни яхшироқ тушунириш учун улар битта катта ҳажмдаги маккажўхори олдилар ва ундан бир ҳовуч олиб, бир вақтнинг ўзида ўша ерга бўлган насронийларга, уларнинг кўп қисми шундай жойларда эканлигини ва улар биз ўзимиз ҳам бу ҳақида билмаймиз деб айтишди. Шундай қилиб, бу жойлардаги буюк хазиналар йўқолган.

Конкистадорлар томонидан қўлга олинган Чибча-Муиска хазиналари

Элдорадодан олтин сал. Муиска маданияти.

Колумбиядаги конкистадор Гонсало Хименес де Кесада[10] томонидан чибча-муискалардан тортиб олинган хазиналар Франсиско Писарро томонидан инклардан тортиб олинганидан кўра кичикроқ бўлган, бу қирол амалдорларидан бири Хуан де Сан Мартиннинг ҳисоботидан кўриниб турибди. Кампанияда шахсан иштирок этган Антонио де Лебрия шундай дейди (1539 йил июл):

Ўринбосар [Хиэмéнез де Кесада] Тунхага қайтиб келганида, мавжуд олтинлар тортилди, Тунхада қўлга киритилган ҳам, Согамосодан ва минтақада қўлга олинган бошқа оз миқдордаги олтиннинг оғирлиги бир юз ва тўқсон бир бир минг бир юз тўқсон тўрт песо соф олтин ва бошқа, қуйи навли олтин ўттиз етти минг, икки юз ўттиз саккиз песо ва олтин қолдиқлари деб аталадиган бошқа олтинлар, ўн саккиз минг, уч юз тўқсон песо йиғилган. Бир минг саккиз юз ўн беш зумрад тош қўлга киритилди, улар орасида юқори сифатли тошлар бўлган, баъзилари катта, бошқалари кичик ва хилма-хил[11].

— Хуан де Сан Мартин ва Антонио де Лебрия. Янги Гранада қироллигининг забт этилиши ҳақида ҳисобот (1539-йил июл).

Бу хабардан ҳам маълумки, қаршилик кўрсатган маҳаллий ҳукмдорлар хазинанинг кўпини ва энг яхшисини испанлардан яширган.

Паитити ҳақидаги тарихий маълумотлар ва ҳужжатлар

Кипукамайўкларнинг хабарлари, 1542-йил

Афтидан, Перуни забт этиш йилномаларида Паитити ҳақида биринчи эслатма 1542 йилда тузилган " Кипукамаёкларнинг хабари " номи билан машҳур бўлган "Инкларнинг келиб чиқиши ва ҳукмронлиги тўғрисида ҳисобот " да (таржимон ва ёзувчиХуан де Бетансос), унда Виракоча Инканинг ўғли Пачакути Инка ҳақида шундай маълумот беради: у кўплаб ерларни қурол билан забт этган (Чаркас, Чичас, Диагитов ва Кордилера, Анд тоғлари ва Карабай барча аҳоли яшаш жойларини, Китогача ва Тарапакнинг бутун қирғоқлари) ва у қурол ишлата олмайдиган жойда, у " хушомад ва совғалар орқали бўйсунишга эришди, аммо булар [қабилалар] Чунчос, Моҳос ва Андес вилоятлари эди ва Патите дарёси ёнида ва гарнизонларида унинг қал’алари бўлиши учун у бу ерларни бўйсундурди. " [1] [12].

Кристобал Вака де Кастро, 1544-йилгача

Кристобал Вака де Кастро

Паитити дарёси ҳақида қисқача маълумот Кристобал Вака де Кастрода ҳам бор, бу Тупак Юпанкининг отаси Инка Пачакутекнинг истилолари билан боғлиқ:

… Урушлар ва қуроллар билан [забт эта] олмаганларни хушомад ва совғалар билан бўйсундирди, булар Чунчос [Чунчос], Моҳос [Можос] ва Андес [Андес] провинсиялари эди. Унинг Паити дарёси [Паитите] қалъалари ва улардаги гарнизонлари бўлганлигича давом этди.— Левиллиэр Р. Эл Паитити, Эл Дорадо й лас Амазонас. Буэнос Аирес: Эмеcе Эдиторес, 1976. С. 6.

Хуан Алварес Малдонадо, 1567-1569

1567-йилда Вака де Кастро лиценциати Кускода яшовчи Хуан Алварес Малдонадо билан Кордилеранинг нариги томонидаги кўл ва Куско яқинидиги (30 лига) йирик аҳоли пункти 1539 йилда капитан Кандия томонидан 200 кишилик отряд билан кашф этилган Опотари қалъасидан бошлаб, ерни ўрганиш ва аҳоли турар-жойи тўғрисида шартнома тузди.[13]. Малдонадо Берсо турар-жойига асос солган. У Тормонга экспедиция юборди, лекин улар вафот этдилар. Ҳар икки йўналишда 200 дан ортиқ лигаи босиб ўтди, 70 лига материкга чуқур кириб бориб; у биринчи бўлиб Опотаридан наридаги саванналарни кашф этди ва дарё бўйида биринчи бўлиб Монтаня — зич ўтиб бўлмайдиган ўрмонларни енгди. У Пайпите (Паипите) дарёси ва кўли ва Корокора ҳиндулари ва аёллари (де лос Cороcорос й де лас Мужерес) провинсияси ҳақида хабар берди. Барча очиқ ерларни у Янги Андалусия деб атади. У билан бирга баландликлар ва йўналишларни ўлчайдиган лоцманларни олиб юрган ва Мано дарёсининг Шарқ-Ғарб йўналишда оқаётганини аниқлаган[14]. У Бенининг ирмоғи бўлган Маю-тата дарёси оқимини „шарқдан ва ғарбдан“ ўрганган.

Сарменто де Гамбоа, 1572-йил

Тупак Инка Юпанки. Пома де Аяла қўлёзмасидан тасвир.












  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Источники инков 2013.
  2. ↑ Юрий Зубрицкий. „Зачарованный город Пайтити.“. Вокруг Света (1994-йил 1-сентябр). — № 9 (2648) - Сентябрь 1994 - Рубрика «Золотой галеон». Қаралди: 2009-йил 6-декабр.
  3. ↑ Ҳанс Эртл. „Паитити — Эин Спäҳтрупп ин диэ Вергангенҳеит дер Инкас“, 1955
  4. ↑ согласно версии путешественника Готтфрида Киршнера, 1979
  5. ↑ Жуан Анелло Олива. „Ҳисториа дел Реино й Провинcиас дел Перу (1631).“ (деадлинк). www.куприэнко.инфо (А. Скромницкий) (2009-йил 13-январ). 2011-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 10-декабр.
  6. ↑ Диего Гонсалес Ольгин. „Словарь языка кечуа (1608).“. www.куприэнко.инфо (А. Скромницкий). 2011-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 6-декабр.
  7. ↑ Лудовико Бертонио. „Словарь языка Аймара (1612).“. www.куприэнко.инфо (А. Скромницкий). 2011-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 6-декабр.
  8. ↑ Педро Санчо. „Доклад о распределении выкупа Атауальпы, 18 июня 1533 г.“. www.куприэнко.инфо (А. Скромницкий) (2009-йил 10-феврал). 2011-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 15-октябр.(ингл.)
  9. ↑ Педро Сьеса де Леон. „Хроника Перу. Ч. И. Гл. ХХИ“. www.куприэнко.инфо (А. Скромницкий) (2008-йил 24-июл). Қаралди: 2009-йил 27-сентябр.
  10. ↑ Гонсало Хименес де Кесада. „Краткое изложение завоевания Нового Королевства Гранада» (1539; 1548—1549).“. www.куприэнко.инфо (А. Скромницкий) (2010-йил 20-апрел). Қаралди: 2010-йил 20-апрел.
  11. ↑ Хуан де Сан Мартин и Антонио де Лебриха. „Доклад о завоевании Нового Королевства Гранада и основание города Богота (июль 1539 года).“ (деадлинк). www.куприэнко.инфо (А. Скромницкий) (2010-йил 4-апрел). 2012-йил 11-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 4-апрел.
  12. ↑ Америка первоначальная 2013.
  13. ↑ „Эхплоратионс маде ин тҳе валлей оф тҳе ривер Мадеира, фром 1749 то 1868.“. www.арчиве.орг (1875). — С. ВИ. 2011-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 7-декабр.
  14. ↑ Cолеccион де Доcументос инедитос де Индиас. Томо В. — Мадрид, 1866. С. 483—485 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Paititi" dan olindi