Pangeya sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Pangaea_200Ma.jpg|thumb|Erta mezozoy davridagi Pangeya superkontinenti (200 mln yil oldin)]]
'''Pangeya''' — kech [[Paleozoy eratemasi|paleozoy]] va erta [[Mezozoy eratemasi|mezozoy]] eralarida mavjud boʻlgan superkontinent<ref name="britannica">{{Veb manbasi|title=Pangea|publisher=Encyclopædia Britannica Inc.|year=2015|url=http://www.britannica.com/place/Pangea}}</ref>. Bu taxminan 335 million yil oldin oldingi qitʼa birliklari yigʻilgan va taxminan 175 million yil oldin bir-biridan ajralishni boshlagan<ref name="rogers-santosh-2004">{{Citation|title=Continents and Supercontinents|last=Rogers, J.J.W.|last2=Santosh, M.|year=2004|publisher=Oxford University Press|place=Oxford|isbn=978-0-19-516589-0|page=146}}</ref>. Hozirgi [[Yer]] va uning kontinental massa taqsimotidan farqli oʻlaroq, Pangeya [[Ekvator|ekvatorda joylashgan]] va superokean Pantalasa bilan oʻralgan. Pangeya Yer yuzida mavjud boʻlgan eng soʻnggi superkontinent va geologlar tomonidan birinchi marta rekonstruksiya qilingan.

== Tushunchaning kelib chiqishi ==
[[Fayl:Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|left|thumb| Alfred Vegener (1880-1930-yillar)]]
[[Fayl:Alfred_Wegener_-_Pangaea.jpg|thumb|253x253px| Alfred Vegener oʻz kontseptsiyasini tasvirlash uchun yaratgan Pangeya tasvirlangan dunyo xaritasi]]

„Pangea/Pangea“ nomi [[Qadimgi yunon tili|qadimgi yunoncha]] ''pan'' ({{Lang|grc|{{linktext|πᾶν}}}} , „hammasi, butun, butun“) va ''[[Geya|Gaia]]'' ({{Lang|grc|{{linktext|Γαῖα}}}} , „ Ona Yer, Yer“)<ref name="OnlineEtDict">{{Veb manbasi|title=Pangaea|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Pangaea&allowed_in_frame=0|publisher=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref>. Bir paytlar qitʼalar bir butun quruqlik massasini hosil qilgan degan tushuncha, materiklarning gorizontal siljishining ilmiy nazariyasini asoschisi Alfred Vegener tomonidan 1912-yilda nashr etilgan ''"Qitʼalarning kelib chiqishi"'' (''Die Entstehung der) nashrida tasdiqlovchi dalillar bilan faraz qilingan<ref name="Petermann">Alfred Wegener: ''Die Entstehung der Kontinente.'' Dr. A. Petermannʼs Mitteilungen aus Justus Perthes' Geographischer Anstalt, 58(1): Gotha 1912</ref>. U oʻz gipotezasini 1915 ''yildagi „Materiklar va okeanlarning kelib chiqishi“'' kitobida kengaytirdi (''Die Entstehung der Kontinente und Ozeane''), unda u parchalanib, hozirgi joylariga koʻchib ketishidan oldin, barcha qitʼalar yagona superkontinentni yaratgan deb taxmin qilgan. ''"Urkontinent'' " deb nomlangan.

„Pangea“ [[nom]]i 1920 ''yildagi Die Entstehung der Kontinente und Ozeane nashrida uchraydi'', lekin Vegener qadimgi superkontinentni „Karbon davri pangeyasi“ deb ataganida faqat bir marta uchraydi<ref>See:
</ref>. Wegener germanizatsiya qilingan „Pangäa“ shaklini qoʻlladi, lekin bu nom nemis va ingliz ilmiy adabiyotlariga (<ref name="Jaworski">{{jurnal manbasi|last=Jaworski, Erich|year=1922|title=Die A. Wegenersche Hypothese der Kontinentalverschiebung|journal=Geologische Rundschau|volume=13|issue=3|pages=273–296|url=http://www.digizeitschriften.de/dms/img/?PPN=PPN345572157_0013&DMDID=dmdlog54|doi=10.1007/bf01799790|bibcode=1922GeoRu..13..273J}}</ref> va 1926-yilda) [[Lotin tili|lotincha]] „Pangaea“ (yunoncha „Pangaia“) shaklida kirdi, ayniqsa 1926-yil noyabrda Amerika neft geologlari assotsiatsiyasining simpozium tufayli<ref name="Waterschoot/Gracht">Willem A. J. M. van Waterschoot van der Gracht (and 13 other authors): ''Theory of Continental Drift: a Symposium of the Origin and Movements of Land-masses of both Inter-Continental and Intra-Continental, as proposed by Alfred Wegener.'' X + 240 S., Tulsa, Oklahoma, United States, The American Association of Petroleum Geologists & London, Thomas Murby & Co.</ref>.

Vegener dastlab Pangeyaning parchalanishi Yerning aylanishi markaziy kuchlar tufayli yuqori qitʼalarda sodir boʻlgan deb taxmin qilgan. Biroq, bu mexanizmning jismonan aql bovar qilmas ekanligi osonlikcha koʻrsatildi, bu esa Pangeya gipotezasini qabul qilishni kechiktirdi<ref>{{Kitob manbasi|last=Kearey|first=Philip|title=Global tectonics|date=2009|publisher=Wiley-Blackwell|location=Oxford|isbn=978-1-4051-0777-8|page=5|edition=3rd}}</ref>. Artur Xolms mantiya konveksiyasining yanada ishonchli mexanizmini taklif qildi<ref>{{jurnal manbasi|last=Holmes|first1=A.|title=XVIII. Radioactivity and Earth Movements|journal=Transactions of the Geological Society of Glasgow|date=1-yanvar 1931-yil|volume=18|issue=3|pages=559–606|doi=10.1144/transglas.18.3.559}}</ref>. [[Ikkinchi jahon urushi|bu esa Ikkinchi Jahon Urushidan]] keyin okean tubining xaritasi koʻrsatgan dalillar bilan birgalikda [[Yangi global tektonika|plastinka tektonikasi]] nazariyasini ishlab chiqish va qabul qilishga olib keldi. Bu nazariya Pangeyaning mavjudligi va parchalanishi haqidagi keng tarqalgan tushuntirishni beradi{{Sfn|Kearey|Klepeis|Vine|2009}}.

== Mavjudligining isboti ==
[[Fayl:Snider-Pellegrini_Wegener_fossil_map.svg|thumb|253x253px| Toshqotgan topilmalarning mavjudligi — Pangeya mavjud boʻlganligining asosiy dalillaridan biridir.]]
[[Fayl:Pangea animation 03.gif|thumb]]

Atlantika okeani bilan chegaradosh qitʼalar geografiyasi Pangeya borligini koʻrsatuvchi birinchi dalil edi. Shimoliy va Janubiy Amerika qirgʻoqlarining Yevropa va Afrika bilan chambarchas bogʻliqligi, bu qirgʻoqlar chizilgan zahoti aniqlandi. Bu qitʼalar bir paytlar qoʻshilib, keyinroq ajralib chiqqan deb taxmin qilgan birinchi odam 1596-yilda Abraham Orteliusdir{{Sfn|Kearey|Klepeis|Vine|2009}}. Yaxshilab rekonstruktsiya qilish shuni koʻrsatdiki, 500 fath (3,000 fut; 910 metr) konturidagi nomuvofiqlik 130&nbsp;km (81 milya) dan kam boʻlgan va bu shunchaki tasodif boʻlishi uchun juda yaxshi koʻrsatkich ekanligi taʼkidlangan<ref>{{jurnal manbasi|last=Bullard|first1=Edward|last2=Everett|first2=J.E.|last3=Smith|first3=A. Gilbert|title=The fit of the continents around the Atlantic|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences|date=28-oktabr 1965-yil|volume=258|issue=1088|pages=41–51|doi=10.1098/rsta.1965.0020|bibcode=1965RSPTA.258...41B}}</ref>.

Pangeya uchun qoʻshimcha dalillar [[Geologiya|qoʻshni qitʼalar geologiyasida]] [[Janubiy Amerika|, shu jumladan Janubiy Amerikaning]] [[Afrika|sharqiy sohillari va Afrikaning]] gʻarbiy qirgʻoqlari orasidagi mos keladigan geologik tendentsiyalarda mavjud. [[Toshkoʻmir sistemasi|Karbon]] davrining qutbli muz qopqogʻi Pangeyaning janubiy chekkasini qoplagan. Glasial [[togʻ jinslari]], shu jumladan till, Pangeyaning bir qismi boʻlishi mumkin boʻlgan koʻplab alohida materiklarda bir xil yoshda va tuzilishda uchraydi<ref>Murck, Barbara W. and Skinner, Brian J. (1999) ''Geology Today: Understanding Our Planet, Study Guide'', Wiley, {{ISBN|978-0-471-32323-5}}</ref>.

Panjeyaga oid qazilma dalillar qitʼalarda hozir bir -biridan juda uzoq boʻlgan oʻxshash va bir xil turlarning mavjudligini oʻz ichiga oladi. Masalan, Terapsid reptiliyaning toshqotgan topilmalari [[Janubiy Afrika (tabiiy oblast)|Janubiy Afrika]], HHindiston va Antarktidada, Glossopteris oʻsimliklari bilan birga topilgan. Agar materiklar joylashuvi hozirgidek boʻlganda yuqorida takidlanganlarning tarqalishi ekvatordan qutb doirasigacha yoyigan boʻlar edi. Xuddi shunday, Mesosaurus chuchuk suv reptiliyasi toshqotmalari Braziliyaning baʼzi bir qirgʻoq boʻyi hududlarida va Gʻarbiy Afrikada topilgan.

Koʻrinib turgan qutbli yurish yoʻllarini paleomagnit tarzda oʻrganish superkontinent nazariyasini ham qoʻllab-quvvatlaydi. Geologlar tog 'jinslaridagi magnitli minerallarning yoʻnalishini oʻrganish orqali materik plitalarining harakatini aniqlay oladilar; toshlar paydo boʻlganda, ular Yerning magnit xususiyatlarini oladi va qutblar jinsga nisbatan qaysi tomonga yotishini koʻrsatadi. Magnit qutblar aylanma qutb atrofida atigi bir necha ming-yil davomida aylanib yurar ekan, bir necha ming-yillarga choʻzilgan koʻp sonli lavalardan oʻlchovlar oʻrtacha qutb holatini aniqlab beradi. Choʻkindi jinslar va intruziv togʻ jinslarining namunalari magnit yoʻnalishga ega, ular odatda magnit shimol yoʻnalishidagi „dunyoviy oʻzgarishning“ oʻrtacha koʻrsatkichidir, chunki ularning magnitlanishi bir zumda olinmaydi. Yoshi millionlab-yillarga oʻzgarib turadigan namunaviy guruhlar orasidagi magnit farqlar haqiqiy qutbli sayohat va qitʼalarning siljishi bilan bogʻliq. Haqiqiy qutbli sayohat komponenti barcha namunalar uchun bir xildir va ularni olib tashlash mumkin, bu esa geologlarga kontinental siljishni koʻrsatadigan qismini qoldiradi va undan oldingi kontinental pozitsiyalarni tiklashda yordam beradi{{Sfn|Kearey|Klepeis|Vine|2009}}.

Togʻ zanjirlarining uzluksizligi Pangea uchun yana bir dalil beradi. Bunga misol qilib AQSHning janubi-sharqidan Kaledon toʻg burmalanishida vujudga kelgan Britaniya, Irlandiya, Grenlandiya va Skandinaviyacha choʻzilgan Appalachi togʻ tizmasidir<ref name="ReferenceA">Merali, Zeeya and Skinner, Brian J. (2009) ''Visualizing Earth Science'', Wiley, {{ISBN|047174705X}}</ref>.

== Shakllanishi ==
[[Fayl:Appalachian_orogeny.jpg|left|thumb| Appalachi orogeniyasi]]

Pangeya — bu geologik rekordda aniqlangan eng yangi superkontinent. Superkontinentallarning paydo boʻlishi va ularning parchalanishi Yer tarixi davomida davriy boʻlib oʻtganga oʻxshaydi. Pangeyadan oldin yana bir necha superkontinentlar boʻlgan boʻlishi mumkin.

Paleomagnit oʻlchovlar geologlarga qadimgi kontinental bloklarning kengligi va yoʻnalishini aniqlashga yordam beradi va yangi texnika uzunliklarni aniqlashda yordam berishi mumkin<ref>{{jurnal manbasi|last=Torsvik|first1=Trond H.|last2=Cocks|first2=L. Robin M.|title=The integration of palaeomagnetism, the geological record and mantle tomography in the location of ancient continents|journal=Geological Magazine|date=2019|volume=156|issue=2|pages=242–260|doi=10.1017/S001675681700098X}}</ref>. Paleontologiya qadimgi iqlimni aniqlashga yordam beradi, paleomagnit oʻlchovlar boʻyicha kenglik hisob -kitoblarini tasdiqlaydi va hayotning qadimgi shakllari maʼlum geologik lahzalarda kontinental bloklar bir -biriga yaqin boʻlgan degan tushunchani beradi<ref>{{jurnal manbasi|last=Pyron|first1=R. Alexander|title=Biogeographic Analysis Reveals Ancient Continental Vicariance and Recent Oceanic Dispersal in Amphibians|journal=Systematic Biology|date=1-sentabr 2014-yil|volume=63|issue=5|pages=779–797|doi=10.1093/sysbio/syu042|pmid=24951557}}</ref>. Biroq, Pangeya parchalanishidan oldin qitʼalarni rekonstruktsiya qilish, shu jumladan, bu qism qisman spekulyativ boʻlib qolmoqda va har xil rekonstruktsiya baʼzi tafsilotlarda farq qiladi<ref>{{Kitob manbasi|last=Torsvik|first=Trond H.|title=Earth history and palaeogeography|date=2017|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, United Kingdom|isbn=9781107105324|chapter=2}}</ref>.<gallery>
Fayl:Pangaea assembly 1.png|Kech kembriyda yer paleogeografiyasi, 490 mln avval
Fayl:Pangaea assembly 430.png|O'rta Silurda yerning paleogeografiyasi, 430 mln avval. Avalonia va Baltika Laurentiya bilan Lavraziyani shakllantirish uchun birlashdilar.
Fayl:Pangea assembly 310.png|Yer paleogeografiyasi kech Karbonda 310 mln-yil avval. Lavraziya Gondvana bilan Pangeya hosil qilib birlashdi.
Fayl:Pangea assembly 250.png|Permi-Trias chegarasida yerning paleogeografiyasi, 250 mln-yil avval. Sibir superkontinent hosil qilishni yakunlash uchun Pangeya bilan birlashdi.
</gallery>

[[Fayl:Ammonite_-_Toarcien_moyen_09.jpg|thumb|Pangeyadan kelib chiqqan erta mezozoy ammoniti]]
[[Fayl:The_World_of_the_Carboniferous-Permian_boundary.svg|thumb|300 million yil oldin Perm-Karbon davridagi dunyoning toʻrtta floristik provinsiyasi]]

== Siljish va ajralish ==
[[Fayl:Pangaea_to_present.gif|thumb|Vaqt oʻtishi bilan Panjeyaning boʻlinishi]]
Pangeya parchalanishining uchta asosiy bosqichidan iborat.

=== Atlantikaning ochilishi ===
Birinchi bosqich Erta-Oʻrta Yura davrida (taxminan 175 million yil oldin) boshlangan, shundan keyin Pangeya sharqda Tetis okeanidan gʻarbda Tinch okeanigacha ajrala boshlagan. Shimoliy Amerika va Afrika oʻrtasida sodir boʻlgan ajralish koʻplab siniq yoriqlari hosil qildi. Bir yoriq yangi okean — Shimoliy Atlantika okeanining paydo boʻlishiga olib keldi<ref name="ReferenceA">Merali, Zeeya and Skinner, Brian J. (2009) ''Visualizing Earth Science'', Wiley, {{ISBN|047174705X}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/047174705X|047174705X]]</ref>.

Atlantika okeani bir xilda ochilmadi; yorilish shimoliy-markaziy Atlantikada boshlandi. Lavraziya soat yoʻnalishi boʻyicha aylana boshlagan va shimolda Shimoliy Amerika bilan shimolda, janubda [[Yevrosiyo|Yevroosiyo]] [[Boʻr davri|bilan boʻr]] davriga qadar [[Atlantika okeani|Janubiy Atlantika ochilmagan.]] Lavraziyaning soat yoʻnalishi boʻyicha harakati ancha keyinroq [[Tetis|Tetis okeanining]] [[Shimoliy Muz okeani|yopilishiga va keyinchalik Shimoliy Muz okeaniga]] aylangan „Sinus Borealis“ ning kengayishiga olib keldi. Shu bilan birga, Afrikaning narigi tomonida va Sharqiy Afrikaning chekka chekkalari — Antarktida va [[Madagaskar]]da boʻr davrida ochiladigan [[Hind okeani]]ning janubi-gʻarbiy qismining paydo boʻlishiga olib keladigan yangi yoriqlar paydo boʻla boshladi.

=== Gondvananing ajralishi ===
Panjey parchalanishining ikkinchi asosiy bosqichi erta boʻr davridan boshlangan (150-140 mln av.), qachonki Gondvana quruqligi bir necha qitʼalarga boʻlinib ketgan boʻlsa (Afrika, Janubiy Amerika, Hindiston, Antarktida va Avstraliya). Tetis choʻkmasidagi subduksiya Afrika, Hindiston va Avstraliyaning shimoliy tomon harakatlanishiga sabab boʻlib, „Janubiy Hind okeani“ ning ochilishiga olib keldi. Erta boʻr davrida Atlantika, hozirgi Janubiy Amerika va Afrika nihoyat sharqiy Gondvanadan (Antarktida, Hindiston va Avstraliya) ajralib chiqqan. Oʻrta boʻr davrida Gondvana Janubiy Atlantika okeanini ochish uchun boʻlinib ketdi, chunki Janubiy Amerika Afrikadan gʻarbga qarab harakat qila boshladi. Janubiy Atlantika bir tekis rivojlanmagan; balki janubdan shimolga parchalanib ketdi.

Hindiston Tetis okeanining sharqiy qismini yopib, shimol tomonga Yevrosiyoga-yiliga 15 sm tezlikda harakat qilishni boshlagan (plitalar tektonik harakatining rekordi tezligi), ayni vaqtda Madagaskar esa toʻxtagan va Afrika plitasiga qoʻshilib qolgan. [[yangi Zelandiya]], [[Yangi Kaledoniya]] va Zelandiyaning boshqa qismlari Avstraliyadan ajralishni boshlagan va sharqqa, Tinch okeanini tomonga harakat qilib, Marjon va Tasman dengizlarini paydo qilgan.

=== Norvegiya dengizining paydo boʻlishi va Avstraliya va Antarktidaning parchalanishi ===
Pangeya parchalanishining uchinchi asosiy va oxirgi bosqichi erta Kaynazoy ([[Oligotsen|paleotsen]]dan oligotsenga) da sodir boʻlgan. [[Lavraziya]] Shimoliy Amerika/Grenlandiya (''Laurentia'' deb ham ataladi) Yevroosiyodan boʻlinib, [[Norvegiya dengizi]]ni 60-55 mln yil avval atrofida paydo qildi. Atlantika va Hind okeanlari Tetis okeanini yopib, kengayishda davom etdi.

Bu orada Avstraliya Antarktidadan ajralib, Hindiston 40 million yil oldin qilganidek, shimolga tez koʻchib oʻtdi. [[Sharqiy Osiyo|Hozirda Avstraliya Sharqiy Osiyo]] bilan toʻqnashuv bosqichida. Hozir Avstraliya ham, Hindiston ham 5-6 -da shimoli-sharqqa qarab harakatlanmoqda&nbsp;santimetr (2-3&nbsp;yilda). Antarktida taxminan 280-yilda Panjeya paydo boʻlganidan beri Janubiy qutbga yaqin yoki uni hududida boʻlgan. Hindiston 35 mln-yil avvaldan [[Osiyo|boshlab Osiyo]] bilan toʻqnasha boshladi&nbsp;Ma, [[Himolay]] orogeniyasini hosil qiladi va nihoyat [[Tetis|Tetis dengiz yoʻlini]] yopadi; bu toʻqnashuv bugun ham davom etmoqda. Afrika plitasi gʻarbdan shimoli-gʻarbga [[Yevropa]]ga yoʻnalishni oʻzgartira boshladi va Janubiy Amerika shimoliy tomon harakat qila boshladi, uni Antarktidadan ajratib, birinchi marta Antarktida atrofida okeanning toʻliq aylanishini taʼminladi. Bu harakat atmosferadagi [[karbonat angidrid]] kontsentratsiyasining pasayishi bilan Antarktidaning tez sovishiga olib keldi va [[Muzlik|muzliklar paydo]] boʻlishiga imkon berdi. Bu ajralish oxir-oqibat, bugungi kunda mavjud, qalinligi bir necha kilometr boʻlgan muz qatlamlarini shakillantirdi<ref>{{jurnal manbasi|doi=10.1038/nature01290|pmid=12529638|title=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO<sub>2</sub>|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/245|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=245–9|year=2003|last=Deconto|first1=Robert M.|last2=Pollard|first2=David|bibcode=2003Natur.421..245D}}</ref>. Boshqa yirik voqealar Kaynozoy davrida yuz berdi, jumladan [[Kaliforniya qoʻltigʻi|Kaliforniya koʻrfazining]] ochilishi, [[Alplar|Alp togʻlarining]] koʻtarilishi va [[Yapon dengizi]]ning ochilishi. Pangeyaning boʻlinishi bugun [[Qizil dengiz]] va [[Sharqiy Afrika]] riftlarida davom etmoqda.

=== Pangeyadan keyin iqlim oʻzgarishi ===
Pangeyaning parchalanishi [[Karbonat angidrid|qitʼa yoriqlaridan koʻp miqdorda karbonat angidridni]] chiqarib yuborish bilan birga kechdi. Bu erta boʻr davrining juda issiq iqlimiga hissa qoʻshgan mezozoy CO2 ni hosil qildi<ref>{{jurnal manbasi|last=Brune|first1=Sascha|last2=Williams|first2=Simon E.|last3=Müller|first3=R. Dietmar|title=Potential links between continental rifting, CO2 degassing and climate change through time|journal=Nature Geoscience|date=December 2017|volume=10|issue=12|pages=941–946|doi=10.1038/s41561-017-0003-6|bibcode=2017NatGe..10..941B}}</ref>. [[Tetis|Tetis okeanining]] ochilishi ham iqlimning isishiga yordam berdi{{Sfn|Stanley|1999}}. [[Suv osti tizmalari|Pangeyaning parchalanishi bilan bogʻliq boʻlgan okean oʻrtasidagi]] juda faol tizmalari dengiz sathini geologik rekord boʻyicha eng yuqori darajaga koʻtarib, qitʼalarning koʻp qismini suv bosdi<ref>{{Kitob manbasi|first=Dougal|last=Dixon|title=Atlas of Life on Earth|url=https://archive.org/details/atlasoflifeonear0000unse|location=New York|publisher=Barnes & Noble Books|year=2001|page=[https://archive.org/details/atlasoflifeonear0000unse/page/215 215]|isbn=9780760719572}}</ref>.

Panjeya parchalanishi bilan birga kelgan moʻtadil iqlim zonalarining kengayishi [[Gulli oʻsimliklar|angiospermlarning]] (guli oʻsimliklar) diversifikatsiyasiga yordam bergan boʻlishi mumkin<ref>{{jurnal manbasi|last=Chaboureau|date=30-sentabr 2014-yil|pmc=4191762|pmid=25225405|doi=10.1073/pnas.1324002111|pages=14066–14070|issue=39|volume=111|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first1=Anne-Claire|title=Tectonic-driven climate change and the diversification of angiosperms|first4=Alain|last4=Franc|first3=Yannick|last3=Donnadieu|first2=Pierre|last2=Sepulchre|bibcode=2014PNAS..11114066C}}</ref>.

* Yer tarixi
* Potentsial kelajakdagi superkontinentallar: Pangea Ultima, Novopangaea va Amasia
* Superkontinental sikl
* Uilson sikli.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [http://pubs.usgs.gov/publications/text/historical.html USGSga umumiy nuqtai] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090105162104/http://pubs.usgs.gov./publications/text/historical.html |date=2009-01-05 }}
* [http://www.scotese.com/newpage8.htm Paleomapsdagi Trias pangeyasi xaritasi]
* [http://www.nhm.ac.uk/visit-us/galleries/red-zone/earths-treasury/index.html NHM galereyasi].

[[Turkum:Geografiya]]
[[Turkum:Qadimgi materiklar]]
[[Turkum:Yer tarixi]]
[[Turkum:Geologiya]]
[[Turkum:Tarix]]
[[Turkum:Materiklar]]