Pangeya

Пангея — кеч палеозой ва эрта мезозой эраларида мавжуд бўлган суперконтинент[1]. Бу тахминан 335 миллион йил олдин олдинги қитъа бирликлари йиғилган ва тахминан 175 миллион йил олдин бир-биридан ажралишни бошлаган[2]. Ҳозирги Ер ва унинг континентал масса тақсимотидан фарқли ўлароқ, Пангея экваторда жойлашган ва суперокеан Панталаса билан ўралган. Пангея Ер юзида мавжуд бўлган энг сўнгги суперконтинент ва геологлар томонидан биринчи марта реконструксия қилинган.
Тушунчанинг келиб чиқиши


„Пангеа/Пангеа“ номи қадимги юнонча пан (πᾶν , „ҳаммаси, бутун, бутун“) ва Гаиа (Γαῖα , „ Она Ер, Ер“)[3]. Бир пайтлар қитъалар бир бутун қуруқлик массасини ҳосил қилган деган тушунча, материкларнинг горизонтал силжишининг илмий назариясини асосчиси Алфред Вегенер томонидан 1912-йилда нашр этилган "Қитъаларнинг келиб чиқиши" (Диэ Энцтеҳунг дер) нашрида тасдиқловчи далиллар билан фараз қилинган[4]. У ўз гипотезасини 1915 йилдаги „Материклар ва океанларнинг келиб чиқиши“ китобида кенгайтирди (Диэ Энцтеҳунг дер Континенте унд Озеане), унда у парчаланиб, ҳозирги жойларига кўчиб кетишидан олдин, барча қитъалар ягона суперконтинентни яратган деб тахмин қилган. "Урконтинент " деб номланган.
„Пангеа“ номи 1920 йилдаги Диэ Энцтеҳунг дер Континенте унд Озеане нашрида учрайди, лекин Вегенер қадимги суперконтинентни „Карбон даври пангеяси“ деб атаганида фақат бир марта учрайди[5]. Wегенер германизация қилинган „Пангäа“ шаклини қўллади, лекин бу ном немис ва инглиз илмий адабиётларига ([6] ва 1926-йилда) лотинча „Пангаэа“ (юнонча „Пангаиа“) шаклида кирди, айниқса 1926-йил ноябрда Америка нефт геологлари ассоциациясининг симпозиум туфайли[7].
Вегенер дастлаб Пангеянинг парчаланиши Ернинг айланиши марказий кучлар туфайли юқори қитъаларда содир бўлган деб тахмин қилган. Бироқ, бу механизмнинг жисмонан ақл бовар қилмас эканлиги осонликча кўрсатилди, бу эса Пангея гипотезасини қабул қилишни кечиктирди[8]. Артур Холмс мантия конвексиясининг янада ишончли механизмини таклиф қилди[9]. бу эса Иккинчи Жаҳон Урушидан кейин океан тубининг харитаси кўрсатган далиллар билан биргаликда пластинка тектоникаси назариясини ишлаб чиқиш ва қабул қилишга олиб келди. Бу назария Пангеянинг мавжудлиги ва парчаланиши ҳақидаги кенг тарқалган тушунтиришни беради[10].
Мавжудлигининг исботи


Атлантика океани билан чегарадош қитъалар географияси Пангея борлигини кўрсатувчи биринчи далил эди. Шимолий ва Жанубий Америка қирғоқларининг Европа ва Африка билан чамбарчас боғлиқлиги, бу қирғоқлар чизилган заҳоти аниқланди. Бу қитъалар бир пайтлар қўшилиб, кейинроқ ажралиб чиққан деб тахмин қилган биринчи одам 1596-йилда Абраҳам Ортелиусдир[10]. Яхшилаб реконструкция қилиш шуни кўрсатдики, 500 фатҳ (3,000 фут; 910 метр) контуридаги номувофиқлик 130 км (81 миля) дан кам бўлган ва бу шунчаки тасодиф бўлиши учун жуда яхши кўрсаткич эканлиги таъкидланган[11].
Пангея учун қўшимча далиллар қўшни қитъалар геологиясида , шу жумладан Жанубий Американинг шарқий соҳиллари ва Африканинг ғарбий қирғоқлари орасидаги мос келадиган геологик тенденцияларда мавжуд. Карбон даврининг қутбли муз қопқоғи Пангеянинг жанубий чеккасини қоплаган. Гласиал тоғ жинслари, шу жумладан тилл, Пангеянинг бир қисми бўлиши мумкин бўлган кўплаб алоҳида материкларда бир хил ёшда ва тузилишда учрайди[12].
Панжеяга оид қазилма далиллар қитъаларда ҳозир бир -биридан жуда узоқ бўлган ўхшаш ва бир хил турларнинг мавжудлигини ўз ичига олади. Масалан, Терапсид рептилиянинг тошқотган топилмалари Жанубий Африка, ҲҲиндистон ва Антарктидада, Глоссоптерис ўсимликлари билан бирга топилган. Агар материклар жойлашуви ҳозиргидек бўлганда юқорида такидланганларнинг тарқалиши экватордан қутб доирасигача ёйиган бўлар эди. Худди шундай, Месосаурус чучук сув рептилияси тошқотмалари Бразилиянинг баъзи бир қирғоқ бўйи ҳудудларида ва Ғарбий Африкада топилган.
Кўриниб турган қутбли юриш йўлларини палеомагнит тарзда ўрганиш суперконтинент назариясини ҳам қўллаб-қувватлайди. Геологлар тог 'жинсларидаги магнитли минералларнинг йўналишини ўрганиш орқали материк плиталарининг ҳаракатини аниқлай оладилар; тошлар пайдо бўлганда, улар Ернинг магнит хусусиятларини олади ва қутблар жинсга нисбатан қайси томонга ётишини кўрсатади. Магнит қутблар айланма қутб атрофида атиги бир неча минг-йил давомида айланиб юрар экан, бир неча минг-йилларга чўзилган кўп сонли лавалардан ўлчовлар ўртача қутб ҳолатини аниқлаб беради. Чўкинди жинслар ва интрузив тоғ жинсларининг намуналари магнит йўналишга эга, улар одатда магнит шимол йўналишидаги „дунёвий ўзгаришнинг“ ўртача кўрсаткичидир, чунки уларнинг магнитланиши бир зумда олинмайди. Ёши миллионлаб-йилларга ўзгариб турадиган намунавий гуруҳлар орасидаги магнит фарқлар ҳақиқий қутбли саёҳат ва қитъаларнинг силжиши билан боғлиқ. Ҳақиқий қутбли саёҳат компоненти барча намуналар учун бир хилдир ва уларни олиб ташлаш мумкин, бу эса геологларга континентал силжишни кўрсатадиган қисмини қолдиради ва ундан олдинги континентал позицияларни тиклашда ёрдам беради[10].
Тоғ занжирларининг узлуксизлиги Пангеа учун яна бир далил беради. Бунга мисол қилиб АҚСҲнинг жануби-шарқидан Каледон тўг бурмаланишида вужудга келган Британия, Ирландия, Гренландия ва Скандинавияча чўзилган Аппалачи тоғ тизмасидир[13].
Шаклланиши

Пангея — бу геологик рекордда аниқланган энг янги суперконтинент. Суперконтиненталларнинг пайдо бўлиши ва уларнинг парчаланиши Ер тарихи давомида даврий бўлиб ўтганга ўхшайди. Пангеядан олдин яна бир неча суперконтинентлар бўлган бўлиши мумкин.
Палеомагнит ўлчовлар геологларга қадимги континентал блокларнинг кенглиги ва йўналишини аниқлашга ёрдам беради ва янги техника узунликларни аниқлашда ёрдам бериши мумкин[14]. Палеонтология қадимги иқлимни аниқлашга ёрдам беради, палеомагнит ўлчовлар бўйича кенглик ҳисоб -китобларини тасдиқлайди ва ҳаётнинг қадимги шакллари маълум геологик лаҳзаларда континентал блоклар бир -бирига яқин бўлган деган тушунчани беради[15]. Бироқ, Пангея парчаланишидан олдин қитъаларни реконструкция қилиш, шу жумладан, бу қисм қисман спекулятив бўлиб қолмоқда ва ҳар хил реконструкция баъзи тафсилотларда фарқ қилади[16].
-
Кеч кембрийда ер палеогеографияси, 490 млн аввал
-
О'рта Силурда ернинг палеогеографияси, 430 млн аввал. Авалониа ва Балтика Лаурентия билан Лавразияни шакллантириш учун бирлашдилар.
-
Ер палеогеографияси кеч Карбонда 310 млн-йил аввал. Лавразия Гондвана билан Пангея ҳосил қилиб бирлашди.
-
Перми-Триас чегарасида ернинг палеогеографияси, 250 млн-йил аввал. Сибир суперконтинент ҳосил қилишни якунлаш учун Пангея билан бирлашди.


Силжиш ва ажралиш

Пангея парчаланишининг учта асосий босқичидан иборат.
Атлантиканинг очилиши
Биринчи босқич Эрта-Ўрта Юра даврида (тахминан 175 миллион йил олдин) бошланган, шундан кейин Пангея шарқда Тетис океанидан ғарбда Тинч океанигача ажрала бошлаган. Шимолий Америка ва Африка ўртасида содир бўлган ажралиш кўплаб синиқ ёриқлари ҳосил қилди. Бир ёриқ янги океан — Шимолий Атлантика океанининг пайдо бўлишига олиб келди[13].
Атлантика океани бир хилда очилмади; ёрилиш шимолий-марказий Атлантикада бошланди. Лавразия соат йўналиши бўйича айлана бошлаган ва шимолда Шимолий Америка билан шимолда, жанубда Евроосиё билан бўр даврига қадар Жанубий Атлантика очилмаган. Лавразиянинг соат йўналиши бўйича ҳаракати анча кейинроқ Тетис океанининг ёпилишига ва кейинчалик Шимолий Муз океанига айланган „Синус Бореалис“ нинг кенгайишига олиб келди. Шу билан бирга, Африканинг нариги томонида ва Шарқий Африканинг чекка чеккалари — Антарктида ва Мадагаскарда бўр даврида очиладиган Ҳинд океанининг жануби-ғарбий қисмининг пайдо бўлишига олиб келадиган янги ёриқлар пайдо бўла бошлади.
Гондвананинг ажралиши
Панжей парчаланишининг иккинчи асосий босқичи эрта бўр давридан бошланган (150-140 млн ав.), қачонки Гондвана қуруқлиги бир неча қитъаларга бўлиниб кетган бўлса (Африка, Жанубий Америка, Ҳиндистон, Антарктида ва Австралия). Тетис чўкмасидаги субдуксия Африка, Ҳиндистон ва Австралиянинг шимолий томон ҳаракатланишига сабаб бўлиб, „Жанубий Ҳинд океани“ нинг очилишига олиб келди. Эрта бўр даврида Атлантика, ҳозирги Жанубий Америка ва Африка ниҳоят шарқий Гондванадан (Антарктида, Ҳиндистон ва Австралия) ажралиб чиққан. Ўрта бўр даврида Гондвана Жанубий Атлантика океанини очиш учун бўлиниб кетди, чунки Жанубий Америка Африкадан ғарбга қараб ҳаракат қила бошлади. Жанубий Атлантика бир текис ривожланмаган; балки жанубдан шимолга парчаланиб кетди.
Ҳиндистон Тетис океанининг шарқий қисмини ёпиб, шимол томонга Евросиёга-йилига 15 см тезликда ҳаракат қилишни бошлаган (плиталар тектоник ҳаракатининг рекорди тезлиги), айни вақтда Мадагаскар эса тўхтаган ва Африка плитасига қўшилиб қолган. янги Зеландия, Янги Каледония ва Зеландиянинг бошқа қисмлари Австралиядан ажралишни бошлаган ва шарққа, Тинч океанини томонга ҳаракат қилиб, Маржон ва Тасман денгизларини пайдо қилган.
Норвегия денгизининг пайдо бўлиши ва Австралия ва Антарктиданинг парчаланиши
Пангея парчаланишининг учинчи асосий ва охирги босқичи эрта Кайназой (палеоцендан олигоценга) да содир бўлган. Лавразия Шимолий Америка/Гренландия (Лаурентиа деб ҳам аталади) Евроосиёдан бўлиниб, Норвегия денгизини 60-55 млн йил аввал атрофида пайдо қилди. Атлантика ва Ҳинд океанлари Тетис океанини ёпиб, кенгайишда давом этди.
Бу орада Австралия Антарктидадан ажралиб, Ҳиндистон 40 миллион йил олдин қилганидек, шимолга тез кўчиб ўтди. Ҳозирда Австралия Шарқий Осиё билан тўқнашув босқичида. Ҳозир Австралия ҳам, Ҳиндистон ҳам 5-6 -да шимоли-шарққа қараб ҳаракатланмоқда сантиметр (2-3 йилда). Антарктида тахминан 280-йилда Панжея пайдо бўлганидан бери Жанубий қутбга яқин ёки уни ҳудудида бўлган. Ҳиндистон 35 млн-йил аввалдан бошлаб Осиё билан тўқнаша бошлади Ма, Ҳимолай орогениясини ҳосил қилади ва ниҳоят Тетис денгиз йўлини ёпади; бу тўқнашув бугун ҳам давом этмоқда. Африка плитаси ғарбдан шимоли-ғарбга Европага йўналишни ўзгартира бошлади ва Жанубий Америка шимолий томон ҳаракат қила бошлади, уни Антарктидадан ажратиб, биринчи марта Антарктида атрофида океаннинг тўлиқ айланишини таъминлади. Бу ҳаракат атмосферадаги карбонат ангидрид концентрациясининг пасайиши билан Антарктиданинг тез совишига олиб келди ва музликлар пайдо бўлишига имкон берди. Бу ажралиш охир-оқибат, бугунги кунда мавжуд, қалинлиги бир неча километр бўлган муз қатламларини шакиллантирди[17]. Бошқа йирик воқеалар Кайнозой даврида юз берди, жумладан Калифорния кўрфазининг очилиши, Алп тоғларининг кўтарилиши ва Япон денгизининг очилиши. Пангеянинг бўлиниши бугун Қизил денгиз ва Шарқий Африка рифтларида давом этмоқда.
Пангеядан кейин иқлим ўзгариши
Пангеянинг парчаланиши қитъа ёриқларидан кўп миқдорда карбонат ангидридни чиқариб юбориш билан бирга кечди. Бу эрта бўр даврининг жуда иссиқ иқлимига ҳисса қўшган мезозой CО2 ни ҳосил қилди[18]. Тетис океанининг очилиши ҳам иқлимнинг исишига ёрдам берди[19]. Пангеянинг парчаланиши билан боғлиқ бўлган океан ўртасидаги жуда фаол тизмалари денгиз сатҳини геологик рекорд бўйича энг юқори даражага кўтариб, қитъаларнинг кўп қисмини сув босди[20].
Панжея парчаланиши билан бирга келган мўтадил иқлим зоналарининг кенгайиши ангиоспермларнинг (гули ўсимликлар) диверсификациясига ёрдам берган бўлиши мумкин[21].
- Ер тарихи
- Потенциал келажакдаги суперконтиненталлар: Пангеа Ултима, Новопангаэа ва Амасиа
- Суперконтинентал сикл
- Уилсон сикли.
Манбалар
- ↑ „Пангеа“. Энcйcлопæдиа Британниcа Инc. (2015).
- ↑ Рогерс, Ж.Ж.W.; Сантош, М. (2004), Cонтиненц анд Суперcонтиненц, Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 146-бет, ИСБН 978-0-19-516589-0
- ↑ „Пангаэа“. Онлине Этймологй Диcтионарй.
- ↑ Алфред Wегенер: Диэ Энцтеҳунг дер Континенте. Др. А. Петерманнъс Миттеилунген аус Жустус Пертҳес' Геограпҳисчер Ансталт, 58(1): Готҳа 1912
- ↑ Сеэ:
- ↑ Жаwорски, Эрич (1922). „Диэ А. Wегенерсче Ҳйпотҳесе дер Континенталверсчиэбунг“. Геологисче Рундсчау. 13-жилд, № 3. 273–296-бет. Бибcоде:1922ГеоРу..13..273Ж. дои:10.1007/бф01799790.
- ↑ Wиллем А. Ж. М. ван Wатерсчоот ван дер Грачт (анд 13 отҳер аутҳорс): Тҳеорй оф Cонтинентал Дрифт: а Сймпосиум оф тҳе Оригин анд Мовеменц оф Ланд-массес оф ботҳ Интер-Cонтинентал анд Интра-Cонтинентал, ас пропосед бй Алфред Wегенер. Х + 240 С., Тулса, Оклаҳома, Унитед Статес, Тҳе Америcан Ассоcиатион оф Петролеум Геологисц & Лондон, Тҳомас Мурбй & Cо.
- ↑ Кеарей, Пҳилип. Глобал теcтониcс, 3рд, Охфорд: Wилей-Блаcкwелл, 2009 — 5-бет. ИСБН 978-1-4051-0777-8.
- ↑ Ҳолмес, А. (1-январ 1931-йил). „ХВИИИ. Радиоаcтивитй анд Эартҳ Мовеменц“. Трансаcтионс оф тҳе Геологиcал Соcиэтй оф Гласгоw. 18-жилд, № 3. 559–606-бет. дои:10.1144/трансглас.18.3.559.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ 10,0 10,1 10,2 Кеарей, Клепеис & Вине 2009.
- ↑ Буллард, Эдwард; Эверетт, Ж.Э.; Смитҳ, А. Гилберт (28-октабр 1965-йил). „Тҳе фит оф тҳе cонтиненц ароунд тҳе Атлантиc“. Пҳилосопҳиcал Трансаcтионс оф тҳе Роял Соcиэтй оф Лондон. Сериэс А, Матҳематиcал анд Пҳйсиcал Сcиэнcес. 258-жилд, № 1088. 41–51-бет. Бибcоде:1965РСПТА.258...41Б. дои:10.1098/рста.1965.0020.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Мурcк, Барбара W. анд Скиннер, Бриан Ж. (1999) Геологй Тодай: Ундерстандинг Оур Планет, Студй Гуиде, Wилей, ИСБН 978-0-471-32323-5
- ↑ 13,0 13,1 Мерали, Зеэя анд Скиннер, Бриан Ж. (2009) Висуализинг Эартҳ Сcиэнcе, Wилей, ИСБН 047174705Х Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; наме "РеференcеА" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ Торсвик, Тронд Ҳ.; Cоcкс, Л. Робин М. (2019). „Тҳе интегратион оф палаэомагнетисм, тҳе геологиcал реcорд анд мантле томограпҳй ин тҳе лоcатион оф анcиэнт cонтиненц“. Геологиcал Магазине. 156-жилд, № 2. 242–260-бет. дои:10.1017/С001675681700098Х.
- ↑ Пйрон, Р. Алехандер (1-сентабр 2014-йил). „Биогеограпҳиc Аналйсис Ревеалс Анcиэнт Cонтинентал Виcарианcе анд Реcент Оcеаниc Дисперсал ин Ампҳибианс“. Сйстематиc Биологй. 63-жилд, № 5. 779–797-бет. дои:10.1093/сйсбио/сю042. ПМИД 24951557.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Торсвик, Тронд Ҳ. „2“, . Эартҳ ҳисторй анд палаэогеограпҳй. Cамбридге, Унитед Кингдом: Cамбридге Университй Пресс, 2017. ИСБН 9781107105324.
- ↑ Деcонто, Роберт М.; Поллард, Давид (2003). „Рапид Cенозоиc глаcиатион оф Антарcтиcа индуcед бй деcлининг атмоспҳериc CО2“. Натуре. 421-жилд, № 6920. 245–9-бет. Бибcоде:2003Натур.421..245Д. дои:10.1038/натуре01290. ПМИД 12529638.
- ↑ Бруне, Сасча; Wиллиамс, Симон Э.; Мüллер, Р. Диэтмар (Деcембер 2017). „Потентиал линкс бетwеэн cонтинентал рифтинг, CО2 дегассинг анд cлимате чанге тҳроугҳ тиме“. Натуре Геосcиэнcе. 10-жилд, № 12. 941–946-бет. Бибcоде:2017НатГе..10..941Б. дои:10.1038/с41561-017-0003-6.
- ↑ Станлей 1999.
- ↑ Дихон, Доугал. Атлас оф Лифе он Эартҳ. Неw Ёрк: Барнес & Нобле Боокс, 2001 — 215-бет. ИСБН 9780760719572.
- ↑ Чабоуреау, Анне-Cлаире; Сепулчре, Пиэрре; Доннадиэу, Янниcк; Франc, Алаин (30-сентабр 2014-йил). „Теcтониc-дривен cлимате чанге анд тҳе диверсифиcатион оф ангиоспермс“. Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес. 111-жилд, № 39. 14066–14070-бет. Бибcоде:2014ПНАС..11114066C. дои:10.1073/пнас.1324002111. ПМC 4191762. ПМИД 25225405.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
Ҳаволалар
- УСГСга умумий нуқтаи (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-01-05 санасида архивланган)
- Палеомапсдаги Триас пангеяси харитаси
- НҲМ галереяси.