Panshaxa sahifasining manbasini koʻrish

{{xatolar}}
[[Fayl:БСЭ1._Вилы.jpg|alt=|thumb| Poʻlat vilkalar shoxlari (shoxlari) yoki tishlari]]
[[Fayl:03.Forcas.JPG|alt=|thumb| Poʻlat va yogʻoch vilkalar]]
'''Panshaxa''' ({{lang-ru|паншаха}}
)<ref name=":0">{{Книга|автор=А. Е. Аникин|заглавие=Русский этимологический словарь|ответственный=Л. В. Куркина, С. А. Мызников|издание=7 (вершь I — вняться II)|место=М.|издательство=Институт русского языка им. В. В. Виноградова РАН|год=2013|страницы=171-173, 180|страниц=352|isbn=978-5-88744-087-3|isbn2=}}</ref> — [[qishloq xoʻjaligi]]da [[dehqonlar]] tomonidan [[pichan]] va boshqa [[qishloq xoʻjaligi]] mahsulotlarini yuklash va tushirish, shuningdek, uni [[Aeratsiya|shamollatish]] uchun [[Tuproq|tuproqda]] teshiklar yaratish uchun ishlatiladigan koʻchma qoʻl asbobi hisoblanadi. Yana, shuningdek, ushbu [[xoʻjalik]] asbobi xalq orasida [[xaskash]] nomi bilan ham ancha mashhurdir.

== Panshaxaning tuzilishi va ishlatilishi ==
[[Fayl:Haying.jpg|alt=|thumb| Pichanlarni vilkalar bilan yuklash]]
Panshaxaning tuzilishi quyidagicha: tutqichda — [[Diametr|diametri]] taxminan 3-5 sm va [[Uzunlik|uzunligi]] taxminan 1,5 metr boʻlgan yumaloq qismli [[yogʻoch]] tayoq — bir necha (3-7) [[poʻlat]] moslama boʻlib, bir oz egilgan shoxlar yoki konstruktiv ravishda koʻndalang element bilan bir boʻlakka bogʻlangan tishlari mavjud. Tutqichning tishlarga qaraganda teskari yoʻnalishda yengil egilishi mumkin, shuning uchun gorizontal holatda [[ogʻirlik markazi]] biroz pastga siljishi mumkin. Panshaxa bilan [[Yuk|yukni]] koʻtarishda [[Somon|somonni]] agʻdarib yubormaslik uchun qoʻshimcha harakatlar qilish talab etilmaydi. Shuningdek, [[Pichan|pichanni]] yigʻish yoki pichanxonaga yuklash uchun [[yuk mashinasi]] choʻzilgan tutqichli panshaxalardan foydalanadi, uning uzunligi 2,5 [[Metr|metrgacha]]. Ikki yoki uchta tishli [[pichan]] uchun yengil qattiq [[yogʻoch]] panshaxalar (shoxlar) daraxt shoxidan tayyorlanadi.

[[Pichan|Pichanning]] dizayni har qanday boʻshashgan oʻsimlik massasining (pichan, barglar va boshqalar) teshilishi va harakatlanishini taʼminlaydi, shunday ekan panshaxaning asosiy harakati teshishdir. Panshaxalar quyidagi ishlarda qoʻllanadi:

* pichan, [[goʻng]], [[somon]], [[Bargli sabzavotlar|talon]] va shunga oʻxshash narsalarni yuklash va tushirish;
* quritish paytida pichanni yumshatish;
* ildizlarni kislorod bilan taʼminlash uchun tuproqni shamollatish (teshish).

Tishlarning uchida toʻplari boʻlgan turli xil panshaxalar mavjud boʻlib (oʻtmas panshaxalar) kartoshka va boshqa [[Ildizmevalilar|ildiz ekinlarini]] qazish va yuklash uchun, shuningdek, koʻmirni yuklash uchun foydalaniladi. Ushbu vallar odatda koʻproq tishlarga ega, asosan 10-12 gacha. Katta boʻlmagan, ikki shoxli, oʻtmas panshaxalar, xirmonlarni yigʻish paytida tokda tutish uchun — '''Vyankalar'''. Temir goʻngli panshaxalar — Shoxli.

'''Panshaxa-belkuraklar''' kengligi taxminan 2 sm boʻlgan toʻrtta tekis tishlari mavjud boʻlib, ogʻir tuproqlarni qazish uchun moʻljallangan.

== Panshaxa haqida afsona va simvolizmlar ==
Xristian mifologiyasiga koʻra panshaxalar [[gunoh]]korlarni azoblashda ishlatiladigan doʻzaxdagi shaytonlarning asbobi sifatida tasvirlangan. Uch tishli panshaxa — Iblisning qurollaridan biridir. Shunga oʻxshash afsonalar dengiz xudosi [[Poseydon]] (Neptun)ning qoʻlida baliq ovlash uch tishli panshaxaning qadimiy tasvirlaridan kelib chiqqan. Oʻrta asrlarda [[Yevropa|Yevropada]] bu va boshqa qadimgi xudolarning (Pan, Silena, [[Gefest]] va boshqalar) saqlanib qolgan tasvirlari, iblislar yoki shaytonning portretlari sifatida qabul qilinib, ulardagi uch tishli — panshaxa sifatida tushunilgan.

„Timsoh jurnali“ning emblemasida qizil timsohning panshaxa bilan chizilgan rasmi boʻlgan; jurnalning ruknlaridan birining nomi "Yon tomondagi panshaxa! " deb nomlangan.

Mashhur „ Amerika gotikasi“ rasmida panshaxa kompozitsiyaning markazida joylashgan boʻlib, tajovuzkorlikni anglatadi.

Anʼanaga koʻra, panshaxalarning „nopok“ ishi (goʻng bilan ishlaganligi) tufayli uyga (faqatgina [[Saroy (maʼnolari)|omborga]] mumkin) olib kirilishi va hattoki yuvilishi taqiqlangan — agar ular juda iflos boʻlsa, ularni yomgʻirda tozalash uchun koʻchada qoldirish mumkin boʻlgan.

== Frazeologizmlar ==

* ''Panshaxa'' (<small>soʻzlashuv</small>) — yechishi yoʻq holat, yakun. Masalan, shunday deyishadi: „Panshaxa — tamom!“.
* ''Panshaxa bilan suvda yozilgan'' — nimadir shubhali holat, noaniqlik, hali aniq boʻlmagan narsa, ehtimoldagi holat.
* ''Fransuzning [[Miltiq|quroli]] panshaxa''

== Yana qarang ==
* [[Sanchiqi|Sanchqi]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyot ==

* Shangina I. I.. Vili // Russkiy traditsionniy bit: Ensiklopedicheskiy slovar. — SPb.: Azbuka-klassika, 2003. — S. 166—169. — 688 s.
* Vili // Tovarniy slovar / I. A. Pugachyov (glavniy redaktor). — M.: Gosudarstvennoe izdatelstvo torgovoy literaturi, 1956. — T. I. — Stb. 872—874