Paprika sahifasining manbasini koʻrish

{{Taom bilgiqutisi|milliy oshxona=|uglevodlari=54|yogʻlari=13|belkalari=14|nomi=Paprika|kaloriyaligi=280|ombor=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Paprika_powder|tasvir=File:Pimentón Tap de Cortí (cropped).jpg}}'''Paprika''' (AQSh {{IPAc-en|p|ə|ˈ|p|ɹ|i|k|ə}}, {{IPAc-en|p|æ|ˈ|p|ɹ|i|k|ə}} {{IPAc-en|p|æ|ˈ|p|ɹ|i|k|ə}} ; UK {{IPAc-en|ˈ|p|æ|p|ɹ|ɪ|k|ə}}, {{IPAc-en|p|ə|ˈ|p|ɹ|iː|k|ə}}) — quritilgan va maydalangan qizil qalampirdan tayyorlangan ziravor<ref>{{Veb manbasi|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/pepper|sarlavha=pepper|kirish sanasi=April 7, 2017}}</ref>. Anʼanaviy ravishda Longum guruhidagi ''[[Shirin qalampir|Capsicum annuum]]'' navlaridan tayyorlanadi,  unga [[chili qalampiri]] ham kiradi<ref>{{Jurnal manbasi|last=Derera|first1=Nicholas F.|last2=Nagy|first2=Natalia|last3=Hoxha|first3=Adriana|title=Condiment paprika research in Australia|journal=Journal of Business Chemistry|date=January 2005|volume=2|issue=1|pages=4–18|url=https://www.businesschemistry.org/article/?article=91|access-date=2022-10-19|archivedate=2019-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190803070932/https://www.businesschemistry.org/article/?article=91}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|last=Vaughan|first=John|title=The New Oxford Book of Food Plants|date=2009|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780191609497|pages=146–147|edition=2}}</ref>. Baʼzi tillarda, lekin ingliz tilida emas, ''paprika'' soʻzi ziravorlar tayyorlanadigan oʻsimlik va mevalarga, shuningdek, Grossum guruhidagi qalampirga (masalan, bolgar qalampiriga) tegishli<ref name="FarooqiSreeramu2005">{{Kitob manbasi|last=Azhar Ali Farooqi|title=Cultivation of Spice Crops|url=https://books.google.com/books?id=7KPUlXxOYZAC&pg=PA336|accessdate=22 August 2010|year=2005|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-521-1|pages=336–}}</ref><ref name="peppers"/>.

Barcha qalampir navlari [[Shimoliy Amerika]]da, xususan, [[Meksika|Markaziy Meksikada]] asrlar davomida yetishtirilgan yovvoyi ajdodlardan kelib chiqqan. Qalampir <nowiki>XVI</nowiki> asrda [[Ispaniya]]ga olib kelingan. Ziravorlar turli xil oshxonalarda koʻplab turdagi taomlarga rang va lazzat qoʻshish uchun ishlatiladi.

Paprika savdosi [[Pireney yarim oroli]]dan [[Afrika]] va [[Osiyo]]gacha kengaydi<ref name="peppers"/> va oxir-oqibat [[Bolqon yarim oroli|Bolqon]] orqali [[Markaziy Yevropa]]ga yetib bordi, u oʻsha paytda [[Usmonlilar imperiyasi|Usmonlilar]] hukmronligi ostida edi. Bu ingliz atamasining [[Venger tili|vengercha]] kelib chiqishini tushuntirishga yordam beradi. [[Ispan tili]]da paprika <nowiki>XVI</nowiki> asrdan beri ''pimenton'' nomi bilan ataladi, u Gʻarbiy [[Extremadura|Ekstremadura]] oshxonasining odatiy tarkibiy qismiga aylangan.<ref name="peppers" /> Usmonli istilolarining boshidan beri Markaziy Yevropada mavjud boʻlishiga qaramay, [[Vengriya]]da <nowiki>XIX</nowiki> asr oxirigacha u qadar taniqli boʻlmagan<ref name="glossary">{{Kitob manbasi|last=Ayto|first=John|title=The Glutton's Glossary: A Dictionary of Food and Drink Terms|date=1990|publisher=Routledge|location=London|isbn=9780415026475|page=205|url=https://books.google.com/books?id=vAQOAAAAQAAJ&q=paprika|accessdate=20 October 2016|language=en}}</ref>.

Paprika yumshoqdan issiqgacha boʻlishi mumkin — taʼmi ham mamlakatdan mamlakatga farq qiladi — lekin yetishtirilgan deyarli barcha oʻsimliklar shirin navlarni ishlab chiqaradi<ref name="memoir">{{Kitob manbasi|last=Sasvari|first=Joanne|title=Paprika: A Spicy Memoir from Hungary|date=2005|publisher=CanWest Books|location=Toronto, ON|isbn=9781897229057|page=202|url=https://books.google.com/books?id=cdfiz5IS22QC|accessdate=20 October 2016}}</ref>. Shirin paprika asosan perikarpdan iborat boʻlib, urugʻlarning yarmidan koʻpi olib tashlanadi, issiq qalampirda esa baʼzi urugʻlar, poyalar, tuxumdonlar va kalikslar mavjud<ref name="peppers">{{Kitob manbasi|last=Andrews|first=Jean|title=Peppers: The Domesticated Capsicums|date=1995|publisher=University of Texas Press|location=Austin, Texas|isbn=9780292704671|page=8|edition=New|url=https://books.google.com/books?id=SsjvX31EMekC&q=paprika|accessdate=October 20, 2016}}</ref>. Paprikaning qizil, toʻq sariq yoki sariq rangi tarkibidagi karotinoidlarga bogʻliq<ref name="ijms">{{Jurnal manbasi|pmid=24065101|pmc=3794819|year=2013|last=Gómez-García Mdel|first1=R|title=Biochemistry and molecular biology of carotenoid biosynthesis in chili peppers (‘’Capsicum’’ spp.)|journal=International Journal of Molecular Sciences|volume=14|issue=9|pages=19025–53|last2=Ochoa-Alejo|first2=N|doi=10.3390/ijms140919025}}</ref>.

== Tarix va etimologiya ==
[[Fayl:1902-11-17,_La_Ilustración_Artística,_Abriendo_el_pimiento,_Medina_Vera.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/1902-11-17 %2C_La_Ilustraci%C3%B3n_Art%C3%ADstica%2C_Abriendo_el_pimiento%2C_Medina_Vera.jpg/220px-1902-11-17 %2C_La_Ilustraci%C3%B3n_Art%C3%ADstica%2C_Abriendo_el_pimiento%2C_Medina_Vera.jpg|thumb| Qalampirni ochish, Medina Veraning tasviri]]
Paprika ishlab chiqarishda xom ashyo boʻlgan qalampir [[Shimoliy Amerika]]dan kelib chiqqan boʻlib, u yerda [[Meksika|Markaziy Meksikada]] yovvoyi holatda oʻsadi. Qalampir keyinchalik <nowiki>XVI</nowiki> asrda Kolumbiya birjasining bir qismi sifatida [[Eski dunyo]]ga, Ispaniyaga kiritildi.

Ziravorning vengercha versiyasini tayyorlash uchun ishlatiladigan oʻsimlik 1569-yilda [[Buda]]<ref name="etymdict">{{Veb manbasi|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=paprika|sarlavha=Online Etymology Dictionary|nashriyot=Etymonline.com|kirish sanasi=November 4, 2011}}</ref> (hozirgi Vengriya poytaxti [[Budapesht]]ning bir qismi) da [[turklar]] tomonidan oʻstirilgan<ref name="memoir"/>.

Ingliz tilida ''paprika'' soʻzining birinchi qayd etilgan qoʻllanishi 1896-yildan<ref name="etymdict"/>, garchi [[Turk tili|turk]] paprikasiga nisbatan avvalroq havola 1831-yilda chop etilgan<ref name="Encyclopaedia">{{Kitob manbasi|last=Lieber|first=Francis|title=Encyclopaedia Americana|date=1831|page=476|url=https://books.google.com/books?id=0e0IAAAAQAAJ&pg=PA476|accessdate=20 October 2016|language=en}}</ref>. Bu soʻz [[Venger tili|venger]] tilidagi ''paprika'' soʻzidan kelib chiqqan boʻlib,<ref>{{Kitob manbasi|title=A Magyar Nyelv Történeti-Etimológiai Szótára|date=1976|location=Budapest|publisher=Akadémiai Kiadó|page=93}}</ref> bu oʻz navbatida lotincha ''piper'' yoki zamonaviy yunoncha ''piperi soʻzidan'' kelib chiqqan<ref name="etymdict" />. ''Paprika'' va shunga oʻxshash soʻzlar, jumladan, ''peperke'', ''piperke'' va ''paparka'', bolgar qalampiri uchun turli tillarda qoʻllanadi<ref name="peppers"/>.

== Ishlab chiqarish va navlari ==
[[Fayl:Paprika_Vendor_Budapest_big_hall.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Paprika_Vendor_Budapest_big_hall.jpg/220px-Paprika_Vendor_Budapest_big_hall.jpg|thumb| [[Budapesht]]dagi Buyuk bozor zalida venger paprika sotuvchisi]]
Paprika Argentina, Meksika, Vengriya, Serbiya, Ispaniya, Gollandiya, Xitoy va Qoʻshma Shtatlarning baʼzi mintaqalarida turli joylarda ishlab chiqariladi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.foodreference.com/html/artpaprika.html|sarlavha=Paprika&nbsp;— Food Facts|nashriyot=Food Reference|kirish sanasi=November 4, 2011}}</ref><ref name="asia">{{Kitob manbasi|title=The Complete Book on Spices & Condiments (With Cultivation, Processing & Uses)|edition=2nd|publisher=Asia Pacific Business Press|last=NIIR Board of Consultants & Engineers|year=2006|pages=133–135|isbn=8178330385}}</ref>.

=== Vengriya ===
Vengriya paprikaning asosiy manbai<ref name="asia"/><ref name=":0">{{Kitob manbasi|last=Gergely|first=Anikó|url=https://www.worldcat.org/oclc/566879902|title=Culinaria Hungary|date=2008|publisher=H.F. Ullmann|others=Ruprecht Stempell, Christoph Büschel, Mo Croasdale|isbn=978-3-8331-4996-2|location=Potsdam, Germany|pages=16-23|oclc=566879902}}</ref>. Ziravorlar birinchi marta <nowiki>XIX</nowiki> asrning boshlarida Vengriya oshxonasida ishlatilgan<ref name=":0" />. Uning turli sinflarda mavjud:

* Olijanob shirinlik (''Édesnemes'')- biroz oʻtkir (eng koʻp eksport qilinadigan paprika; yorqin qizil)
* Maxsus sifat (''különleges'') — eng yumshoq (chuqur yorqin qizil rang bilan juda shirin)
* Nozik (''csípősmentes csemege'')- boy taʼmga ega yumshoq paprika (rangdan toʻq qizil ranggacha)
* Nozik nozik (''csemegepaprika'')- nozikga oʻxshash, ammo ''oʻtkirroq''
* Oʻtkir nafis nozik (''csípős csemege, pikáns'')- nozikning ''yanada'' ''oʻtkir'' versiyasi
* Atirgul (''rozsa'')- kuchli hid va engil oʻtkir (och qizil)
* Yarim shirin (''félédes'')- yumshoq va oʻtkir paprika aralashmasi; oʻrtacha keskinlik
* Kuchli (''erős'')- eng issiq paprika (och jigarrang)<ref name="asia"/>

[[File:Aleva paprika.jpg|thumb|Paprika]]
=== Ispan (''pimentón'') ===
Ispan paprikasining (''pimentón'') uchta versiyasi mavjud — yumshoq (''pimentón dulce''), yengil achchiq (''pimentón agridulce'') va achchiq (''pimentón picante'').

Eng keng tarqalgan ispan paprikasi, ''Pimentón de la Vera'', oʻziga xos tutunli lazzat va hidga ega, chunki u tutun orqali quritiladi, odatda [[Eman (daraxt)|eman daraxti]] ishlatiladi<ref>{{Veb manbasi|url=http://spanishfood.about.com/od/essentialingredients/a/paprika.htm|sarlavha=Spanish Paprika&nbsp;— Pimentón|sana=March 2, 2011|nashriyot=Spanishfood.about.com|kirish sanasi=November 4, 2011|qaralgan sana=2022-10-19|arxivsana=2017-01-09|arxivurl=https://web.archive.org/web/20170109122354/http://spanishfood.about.com/od/essentialingredients/a/paprika.htm}}</ref>. Hozirgi vaqtda kelib chiqish nominatsiyasini tartibga solish kengashi (Consejo Regulador de la DOP „Pimentón de La Vera“) maʼlumotlariga koʻra, La Vera paprika yiliga 1500 gektarga ekiladi va yiliga 4 500 000&nbsp;kg hosil beradi<ref>{{Veb manbasi|sana=16 April 2022|sarlavha=Pimentón de La Vera: The King of Spanish Kitchens|url=https://spanishclub.blog/pimenton-de-la-vera-the-king-of-spanish-kitchens/|ish=Spanish Club Blog}}</ref>.
[[File:Mercado de Chorsu 08.jpg|thumb|Paprika]]
''Pimentón de Murcia'' — bola/ñora qalampiridan<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Ñora|url=https://www.foodswinesfromspain.com/spanishfoodwine/global/food/products/subproducts/PRG2017762282.html|ish=Foods and Wines from Spain|nashriyot=ICEX|kirish sanasi=18 July 2021|sana=22 July 2019|iqtibos=The ñora is a dried pepper mainly used to make pimentón (a type of Spanish paprika) in Murcia and to season dishes}}</ref> tayyorlangan va anʼanaviy ravishda quyoshda yoki pechda quritiladi<ref>{{Yangiliklar manbasi |title=Pimentón, or Spanish Paprika: Where It Comes from, How It's Made, and More |work=The Spruce |url=https://www.thespruce.com/spanish-paprika-pimenton-3083134 |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924002027/https://www.thespruce.com/spanish-paprika-pimenton-3083134 |url-status=dead }}</ref>.

== Foydalanish ==

=== Pazandachilik ===
Paprika butun dunyo boʻylab koʻplab taomlarning tarkibiy qismi sifatida ishlatiladi. U asosan guruch, güveç, shoʻrvalarni ziravorlash va boʻyash uchun ishlatiladi. [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Qoʻshma Shtatlarda]] paprika koʻpincha oziq-ovqat mahsulotlariga garnitür sifatida sepiladi, ammo oleorezin tarkibidagi lazzat uni yogʻda qizdirish orqali yanada samaraliroq chiqariladi<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/paprika|sarlavha=Paprika - an overview s|ish=Sciencedirect.com|kirish sanasi=June 10, 2022}}</ref>.

Venger milliy taomlari orasida paprika qoʻshilgan ''gulyas'' (gulash), goʻshtli pishiriq va ''[[Tovuqli paprikash|paprikah]]'' (paprika sosu: [[goʻsht]] yoki [[tovuq]] goʻshti, bulyon, qalampir va [[smetana]] birlashtirgan venger taomi) kiradi. [[Marokash]] oshxonasida paprika (''tahmira'') odatda unga aralashtirilgan oz miqdorda zaytun moyi qoʻshilishi bilan koʻpaytiriladi.

=== Karotinoidlar ===
Paprika kukunining qizil, toʻq sariq yoki sariq rangi uning karotenoidlari aralashmasidan kelib chiqadi<ref name="ijms"/>. Sariq-toʻq sariq qizil qalampir ranglari asosan a-karotin va b-karotin (provitamin A birikmalari), zeaksantin, lutein va b-kriptoksantindan, qizil ranglar esa kapsantin va kapsorubindan kelib chiqadi<ref name="ijms" />. Bir tadqiqot apelsin paprikasida zeaksantinning yuqori konsentratsiyasini aniqladi.<ref name="ijms16">{{Jurnal manbasi|year=2016|last=Kim|first1=Ji-Sun|title=Carotenoid profiling from 27 types of paprika (''Capsicum annuum'' L.) with different colors, shapes, and cultivation methods|journal=Food Chemistry|volume=201|pages=64–71|doi=10.1016/j.foodchem.2016.01.041|pmid=26868549}}</ref> Xuddi shu tadqiqot shuni koʻrsatdiki, apelsin qizil qalampir qizil yoki sariq qizil qalampirdan koʻra koʻproq luteinni oʻz ichiga oladi.<ref name="ijms16" />

=== Ozuqa qiymati ===
Bir yarim choy qoshiq (2 gramm) odatdagi paprika 6 [[kaloriya]], 10 % suv va [[Vitamin A|A vitaminining]] kunlik qiymatining 21 % ni taʼminlaydi<ref name="nd">{{Veb manbasi|url=https://nutritiondata.self.com/facts/spices-and-herbs/198/2|sarlavha=Nutrient content for paprika in a one teaspoon amount|nashriyot=Conde Nast for the US Department of Agriculture National Nutrient Database, Standard Release 21|sana=2018|kirish sanasi=14 August 2021}}</ref>. Uning tarkibida boshqa muhim miqdordagi ozuqa moddalari ham mavjud.

== Galereya ==
<gallery mode="packed">
Fayl:Paprika.fruits.three.j.jpg|Paprika tayyorlash uchun ishlatiladigan qalampirning turli shakllari va ranglari
Fayl:Paprika pepper farmer in Tanzania (5761933485).jpg|[[Tanzania|Tanzaniyada]] paprika qalampiri yetishtirayotgan fermer
Fayl:Cachi 02.jpg|[[Cachi, Argentina|Argentinaning Kachi shahrida]] quritaloyotgan qizil qalampir
Fayl:Dried paprika sale.jpg|[[Serbia|Serbiyaning]] [[Belgrade|Belgrad shahridagi]] bozorda sotiladigan qadoqlangan maydalangan va butun quritilgan paprika
Fayl:Pimenton-ahumado-candeleda.jpg|[[Smoking (food)|Dudlangan]] paprika, ispan tilida ''pimentón'' deb ataladi
</gallery>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Serbiya oshxonasi]]
[[Turkum:Makedoniya oshxonasi]]
[[Turkum:Bolgar oshxonasi]]
[[Turkum:Turk oshxonasi]]
[[Turkum:Rim oshxonasi]]
[[Turkum:Bosniya va Gersegovina oshxonasi]]
[[Turkum:Vengriya oshxonasi]]
[[Turkum:Chili qalampiri]]
[[Turkum:Kukunlar]]
[[Turkum:Ispaniya oshxonasi]]