Параллел эволуция (параллел эволутион) — бир-бири билан яқин қариндош бо'лмаган, бироқ о'хшаш дастлабки белгига (траит) эга бо'лган алоҳида турларда о'хшаш эволюцион босим натижасида о'хшаш хусусиятларнинг ривожланишидир.[1][2]

Параллел ва конвергент эволуция

Аминокислота (амино аcид) позициясидаги эволуция. Ҳар бир ҳолатда, чап томондаги тур бир неча турларнинг кетма-кетлигини солиштириш орқали аниқланган гипотетик умумий аждодда оқсилдаги ма'лум бир позицияда бо'лган аланин (А) о'рнини ҳозирги шаклида серин (С) билан алмаштиради. О'нг томондаги турда биринчи турга нисбатан ушбу аминокислота позициясида дивергент эволуция (дивергент эволутион) (аланин треонин билан алмашади), параллел эволуция (аланин ҳам серин билан алмашади) ёки конвергент эволуция (cонвергент эволутион) (треонин серин билан алмашади) содир бо'лиши мумкин.

Муайян аждоддан тарқалган икки наслнинг (линеаге) ҳар бирида учрайдиган белги берилган бо'лса, назарий жиҳатдан параллел ва конвергент эволюцион тенденсияларни қат'ий белгилаш ва уларни бир-биридан аниқ фарқлаш мумкин.[2] Бироқ, амалиётда конвергент эволуцияни параллел эволуциядан фарқлаш мезонлари (cритериа) ноаниқ бо'лганлиги сабабли, ихтиёрий ташхис қо'йиш ҳолатлари ко'п учрайди. Агар икки тур о'хшаш белгига эга бо'лса ва уларнинг аждодлари ҳам ушбу о'хшашликка эга бо'лганлиги ма'лум бо'лса, эволуция параллел деб та'рифланади; агар бундай бо'лмаса, у конвергент деб ҳисобланади. Шунга қарамай, ко'рсатилган шартлар даража масаласидир, чунки барча организмлар умумий аждодларга эга. Олимлар бу фарқлашнинг фойдали эканлиги борасида турлича фикрда.[3][4]

Халтали ва ё'лдошли сутемизувчилар о'ртасидаги параллел эволуция

Параллел эволуцияга оид ко'плаб мисолларни сутемизувчилар (маммалс) гуруҳининг икки асосий тармог'и — ё'лдошли сутемизувчилар (плаcенталс) ва халтали сутемизувчилар (марсупиалс) мисолида ко'риш мумкин. Тахминан 100 миллион йил аввал Гондвана (Гондwаналанд) каби қуруқлик массаларининг парчаланишидан со'нг, ушбу икки гуруҳ мустақил эволюцион ё'лларни босиб о'тган. Жанубий Америкада халталилар ва ё'лдошлилар битта экотизимни баҳам ко'рганлар (Катта Америка алмашинуви (Греат Америcан Интерчанге) давригача); Австралияда халталилар устунлик қилган; Эски Дунё ва Шимолий Америкада эса ё'лдошли сутемизувчилар г'олиб чиққан. Шунга қарамай, барча ушбу ҳудудларда сутемизувчилар кичик бо'лган ва олтмиш беш миллион йил олдинги Бо'р-палеоген қирг'ини (Cретаcеоус–Палеогене эхтинcтион эвент) натижасида динозаврлар ё'қ бо'либ кетгунга қадар экотизимда чекланган о'ринларни эгаллаган. Бу вақтга келиб, учала қуруқликдаги сутемизувчилар ҳам ранг-баранг шакллар ва ролларни эгаллай бошлаган. Ба'зи шакллар ҳар бир муҳит учун хос бо'лса-да, ажратилган қит'аларда ко'пинча ҳайратланарли даражада о'хшаш ҳайвонлар пайдо бо'лган. Бунга мисол сифатида ё'лдошли қилич тишли мушуклар (Мачаиродонтинаэ) ва Жанубий Американинг халтали қилич тишли ҳайвони (Тҳйлаcосмилус); Тасмания бо'риси (Тасманиан wолф) ва Европа бо'рисини келтириш мумкин. Шунингдек, халтали ва ё'лдошли ко'рсичқонлар (молес), учар тийинлар (флйинг сқуиррелс) ва (баҳсли бо'лса-да) сичқонлар ҳам шулар жумласидандир.

Колибри ва нектархо'рлар о'ртасида экологик гилдияларнинг шаклланишига ҳисса қо'шувчи белгиларнинг параллел коэволюцияси

Янги ва Эски Дунёдаги нектархо'рлар (неcтариворе) қушларнинг икки тармог'и — колибрилар (ҳуммингбирдс) ва нектархо'рсимонлар (сунбирдс) бир қатор ихтисослашган хулқ-атвор экологияси (беҳавиорал эcологй) ва анатомия (анатомиcал) белгиларини параллел равишда ривожлантирган. Бу белгилар (тумшуқ шакли, ҳазм қилиш ферментлари ва парвоз) қушларга улар эгаллаган гул билан озиқланиш ва чанглатиш экологик нишасига (эcологиcал ниче) оптимал тарзда мослашиш имконини беради. Шундай қилиб, қушлар о'ртасида параллел равишда шаклланган коэволюцион хулқ-атвор синдроми юқори даражада ихтисослашган қушлар ва мослашган о'симликлардан иборат эмергенсия (эмергент) гилдиясини (гуилд) яратади. Бунда Эски ва Янги Дунёда ҳам ҳар бир томон гулларнинг чангланишидаги о'заро ҳамкорликдан фойдаланади.[5]

Нектархо'рларнинг узун ва нинасимон тумшуқ (билл) шакли уларга гулнинг уруг'чиси ёки чангчиси (пистил/стамен) тубига етиб бориш ва ичидаги нектарни олиш имконини беради. Нектархо'рлар, шунингдек, о'зларининг ихтисослашган тумшуқларидан «нектар о'г'ирлаш» (неcтар роббинг) учун ҳам фойдаланишлари мумкин. Бу амалиёт колибриларда ҳам, нектархо'рларда ҳам кузатилади. Бунда қуш тумшуг'ини стандарт усулда гулнинг найчаси орқали киритиш о'рнига, найчанинг асосида тешик очиш орқали нектарни олади. Шундай қилиб, қуш гулни чанглатмасдан нектарни «о'г'ирлайди».[6]

Нектархо'рлар ва орнитофил (орнитҳопҳилоус) гуллар ко'пинча қушнинг тумшуг'и шакли, озиқ манбаси ва ҳазм қилиш қобилияти гулнинг найча шакли ва ҳавода муаллақ турувчи ёки қо'нувчи қушлар томонидан чангланишга мослашуви билан уйг'унлашган мутуалистик гилдия муносабатларида бо'лади. Қушлар о'зларининг узун ва ингичка тумшуқлари ёрдамида нектар исте'мол қиладилар ва шу жараёнда тумшуқларига чанг то'плайдилар; бу чанг кейинчалик улар озиқланадиган кейинги гулга о'тказилади. Ушбу мутуализм Эски Дунё ва Янги Дунё қушлари ҳамда уларнинг тегишли гуллари о'ртасида параллел равишда коэволюцияга учраган.[7] Бундан ташқари, нектархо'рлардаги ҳазм қилиш ферменти фаоллиги о'з гулларидаги нектар таркибига мос келиши қит'алар бо'йлаб о'симликлар ва чанглатувчилар о'ртасида параллел равишда коэволюцияга учраган ко'ринади. Чунки нектархо'р насллар мустақил равишда о'з гулларига хос нектарни ҳазм қилиш қобилиятини ривожлантирган ва бу алоҳида гилдияларнинг шаклланишига олиб келган.[7][8]

Нектархо'рларнинг сахарозани (суcросе) ҳазм қилиш қобилияти бошқа қуш таксонларига (таха) қараганда анча юқори. Бу фарқ сахарозани гидролиз (ҳйдролйсис) қилувчи фермент — сахараза-изомалтазанинг (суcрасе-исомалтасе) аналогик юқори консентрацияси билан бог'лиқ. Ичак юзасининг бирлик майдонига то'г'ри келадиган сахараза фаоллиги нектархо'рларда бошқа қушларга қараганда юқорироқ эканлиги аниқланган, бу эса ушбу нектархо'р қушларнинг бошқа таксонларга қараганда ко'проқ сахарозани тезроқ ҳазм қила олишини англатади.[8] Бундан ташқари, Адаптив модуляция гипотезаси (Адаптиве Модулатион Ҳйпотҳесис) нектархо'рлар ва шакарни ҳазм қилувчи ферментлар учун қо'лланилмайди, бу эса икки нектархо'р наслнинг ҳар иккаласи ҳам нектар билан озиқланса-да, уларнинг ҳар иккисида ҳам юқори сахараза-изомалтаза консентрацияси бо'лиши шарт эмаслигини англатади. Шундай қилиб, аналогик сахароза ҳазм қилиш қобилиятининг параллел равишда эгалланиши оқилона хулоса ҳисобланади, чунки икки наслнинг ушбу юқори фермент консентрациясига эга бо'лиши учун бошқа аниқ сабаб ё'қ.[9]

Манбалар

  1. ↑ Параллел эволутион, ан эхампле май бе тҳе Пйротҳерианс эволвед а бодй план симилар то пробосcидеанс: Онлине Биологй Глоссарй (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-07-13 санасида архивланган)
  2. ↑ 2,0 2,1 Зҳанг, Ж. анд Кумар, С. 1997. Детеcтион оф cонвергент анд параллел эволутион ат тҳе амино аcид сеқуэнcе левел (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-03 санасида архивланган). Мол. Биол. Эвол. 14, 527-36.
  3. ↑ Арендт, Ж.; РЕЗНИCК, Д. (Жануарй 2008). "Cонвергенcе анд параллелисм реcонсидеред: wҳат ҳаве wе леарнед абоут тҳе генетиcс оф адаптатион?". Трендс ин Эcологй & Эволутион 23 (1): 26–32. дои:10.1016/ж.треэ.2007.09.011. ПМИД 18022278. 
  4. ↑ Пеарcе, Т. (10 Новембер 2011). "Cонвергенcе анд Параллелисм ин Эволутион: А Нео-Гоулдиан Аccоунт". Тҳе Бритиш Жоурнал фор тҳе Пҳилосопҳй оф Сcиэнcе 63 (2): 429–448. дои:10.1093/бжпс/ахр046. 
  5. ↑ Жанеčэк, Šтěпáн; Чмел, Крйšтоф; Уcеда Гóмез, Гуиллермо; Жанеčковá, Петра; Чмеловá, Элиšка; Сежфовá, Зузана; Лума Эwоме, Франcис (Фебруарй 2020). "Эcологиcал фиттинг ис а суффиcиэнт дривер оф тигҳт интераcтионс бетwеэн сунбирдс анд орнитҳопҳилоус планц". Эcологй анд Эволутион 10 (4): 1784–1793. дои:10.1002/эcе3.5942. ИССН 2045-7758. ПМИД 32128116. ПМC 7042734. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7042734. 
  6. ↑ Жуан Франcисcо Орнелас. Серрате Томиа: Ан Адаптатион фор Неcтар Роббинг ин Ҳуммингбирдс?. Тҳе Аук, Волуме 111, Иссуэ 3, Жануарй 1994, пп. 703-710.
  7. ↑ 7,0 7,1 Жанеčэк, Šтěпáн; Бартоš, Мичаэл; Нжабо, Кевин Яна (2015-01-22). "Cонвергент эволутион оф сунбирд поллинатион сйстемс оф Импатиэнс спеcиэс ин тропиcал Африcа анд ҳуммингбирд сйстемс оф тҳе Неw Wорлд". Биологиcал Жоурнал оф тҳе Линнеан Соcиэтй 115 (1): 127–133. дои:10.1111/биж.12475. ИССН 0024-4066. 
  8. ↑ 8,0 8,1 МcWҳортер, Тодд Ж.; Радер, Жонатҳан А.; Счондубе, Жорге Э.; Ниcолсон, Сусан W.; Пиншоw, Беррй; Флеминг, Патриcиа А.; Гутиéррез-Гуэрреро, Ёcелйн Т.; Мартíнез дел Рио, Cарлос (Жулй 2021). "Суcросе дигестион cапаcитй ин бирдс шоwс cонвергент cоэволутион wитҳ неcтар cомпоситион аcросс cонтиненц". иСcиэнcе 24 (7). дои:10.1016/ж.исcи.2021.102717. ИССН 2589-0042. ПМИД 34235412. ПМC 8246690. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=8246690. 
  9. ↑ Карасов, W. Ҳ. (1992-09-01). "Тесц оф тҳе адаптиве модулатион ҳйпотҳесис фор диэтарй cонтрол оф интестинал нутриэнт транспорт" (эн). Америcан Жоурнал оф Пҳйсиологй. Регулаторй, Интегративе анд Cомпаративе Пҳйсиологй 263 (3): Р496–Р502. дои:10.1152/ажпрегу.1992.263.3.Р496. ИССН 0363-6119. ПМИД 1415633. ҳттпс://www.пҳйсиологй.орг/дои/10.1152/ажпрегу.1992.263.3.Р496. 
Изоҳлар