Parazitizm

Паразитизм (юн. параситос — текинхўр, ҳамтовоқ, паразит ва исмос — касаллик ҳолати) — (биологияда) озиқланиш орқали боғланган ва ўзаро моддалар алмашинувига асосланган, генетик жиҳатдан турлича бўлган организмларнинг тарихий шаклланган ассоциацияси. П.да бир организм (паразит) иккинчи организм (хўжайин)дан яшаш муҳити ва озиқ, манбаи сифатида фойдаланади: иккала организм ҳам ўзаро антагонистик муносабатда бўлади. Бундан ташқари, паразит-хўжайин муносабатлари организмда иммунобиологик реаксияларни келтириб чиқаради. Ҳайвонот дунёсининг деярли барча типларида паразитлик билан ҳаёт кечирувчи турлар мавжуд. Баъзи бир синфлар (сўрғичлилар, тасмасимонлар), ҳатто типлар (споралилар, микроспоридлар, тиканбошлилар) фақат паразит турларни уз ичига олади. Бўғимоёқлилар типида паразитлар ҳашаротлар ва ўргимчаксимонлар синфи вакиллари орасида кўп учрайди. Умуман Ер юзида мавжуд бўлган ҳайвонлар турининг 60-65 минги (4-5%) паразит ҳаёт кечиради. „П.“ терминининг келиб чиқиши Юнонистонда, Перикл даврида (милоддан аввалги В-аср) мавжуд қонунга асосан, кўзга кўринган давлат арбоблари кексалик ёшида давлат қарамоғига ўтишган. Улар учун қурилган махсус пансионлар паразитария, у ерда яшовчилар эса паразитлар деб аталган. Рим империяси даврида паразит сўзи ўзгалар ҳисобига яшовчи маъносини англатиб, ҳозирги кунгача сақланиб қолган. Бу сўз биологияда ветеринария ва тиббиётда ҳам худди шу маънода кириб келган бўлиб, бошқа организм (хўжайин) тўқималари ёки ҳазм қилган озиқ моддалар билан озиқланадиган, унинг ички органлари ёки тана юзасида вақтинча ёки дои-мий яшайдиган организмни англатади. Рус олими Р. С Шулснинг фикрича, П.нинг 1- мезони унинг яшаш жойи; 2- озиқланиш усули (метаболитик боғлиқлиги) ва 3- хўжайин организмига патоген таъсиридан иборат. И. И. Мечников паразитизмни бошқа организмлар ҳисобига яшовчи ва озиқланувчи жониворлар деб таърифлаган. П. билан боғлиқ ҳодисалар одам ва ҳайвонларда анча батафсил ўрганилган бўлишига қарамай, унинг келиб чиқиши ва шаклланиши масалаларининг кўп жиҳатлари ҳозиргача маълум эмас. Бу аввало ҳайвонлар эволюсияси билан боғлиқ.

Яшаш жойига кўра, П. ташқи — эктопаразитизм (паразит хўжайин танасининг ташқарисида яшайди) ва ички -эндопаразитизм (паразит хўжайин организми ичида яшайди), яшаш муддатига кўра, вақтинчалик (паразит ҳаётининг маълум бир қисми паразитлик билан ўтади) ва доимий (стационар) (паразитнинг ҳамма ривожланиш босқичлари паразитлик билан ҳаёт кечиради) бўлади.

Паразитларни ўрганиш ва уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш билан паразитология, гелминтология, микробиология, вирусология ва фитопатология шуғулланади. Эволюция жараёнида организмлар ўртасида турли хил биологик, хусусан, индифферент (бетараф), симбиоз (ўзаро фойдали), антагонистик (қарама-қарши) муносабатлар вужудга келган.

Индифферент муносабатдаги организмлар бир хил шароитда ва битта ҳудудда бирга яшаб, бир-бирига фойда ёки зиён келтиришмайди (мас, денгиз остида яшовчи актиниялар, денгиз юлдузлари, қисқичбақасимонлар).

Симбиоз муносабатда 2 ёки ундан ортиқ организмлар ўзаро манфаатдорликда яшайди. Бу муносабатлар асосида ижарада яшовчанлик (синойкия) ва озиқланиш орқали боғланиш (комменсализм) ётади. Барча паразитлар эволюсия жараёнида эркин яшовчи организмлардан, кўпчилик эктопаразитлар эса йиртқичлар озиқланиш муддатининг аста-секин узайиши натижасида келиб чиққан. Эктопаразитлар, айниқса, бўғимоёқлилар орасида кўп учрайди. Узоқ, эволюсия жараёнида бўғимоёқлилар умуртқали ҳайвонлар билан озиқланиш туфайли боғланишда бўлиши орқали аста-секин эктопаразитларга айланиб борган. Каналар, пархўрлар, патхўрлар, жунхўрлар, битлар ва бургалар худди шу йўл билан вужудга келган. Кўпчилик умуртқасизларнинг умуртқали ҳайвонлар териси, жабра ёриклари ёки бошқа органларига ёпишиб ҳаёт кечириши, улар аста-секин ботиб кириб озиқланишга утиши туфайли эктопаразитларга айланиб борган. Инфузориялар ва паразит қисқичбақасимонлар бунга мисол бўлади. Баъзи ҳашаротларнинг личинкалари қуруқликдаги умуртқали ҳайвонларнинг паразитлари ҳисобланади. Дастлаб бу личинкалар яралардаги нобуд бўлган тўқималар ёки ўлган ҳайвонлар билан озиқланган. Кейинчалик улар тирик тўқималар билан озиқланишига мослашиб, ҳақиқий паразитларга айланган. Эндопаразитларнинг келиб чиқиши кўп жиҳатдан эктопаразитларнинг эволюсияси билан бевосита боғлиқ. Терида паразитлик қилувчи инфузорияларнинг бир гуруҳи ва ҳашаротлар личинкалари шу тариқа эндопаразитларга айланган. Рус олими В. А. Догелнинг фикрича, эркин яшовчи умуртқасиз ҳайвонларнинг систалари, тухумлари ёки личинкалари тасодифан овқат ҳазм қилиш органларига тушиб қолиб, у ерда ривожланишни давом эттириши натижасида эндопаразитларга айланиб қолган. Кўпчилик бир ҳужайралилар ва нематодалар шу йўл билан келиб чиққан бўлиши мумкин. Қон паразитлари П.га юксак даражада мослашган бўлиб, дастлаб улар ичакда паразитлик қилган, кейинчалик турли йўллар билан қонга ўтиб, у ерда яшашга мувофиқлашган бўлиши мумкин. Паразитларнинг ҳаёт сикли ва тарқалишини ўрганиш уларга қарши кураш ва, айниқса, касаллик-дарнинг олдини олишда жуда муҳим. Бунда паразитлар, паразит ташувчи ва оралиқ хўжайинлар дорилар ёрдамида йўқотилади. Паразит (зараркунанда) ўсимликларга қарши биологик курашдан (мас, парда қанотли ҳашаротлар — яйдоқчилардан) кенг фойдаланилади.

Адабиёт

• Абуладзе К. И. и др., Паразитология и инвазионниэ болезни селскохозяйственних животних, М., 1990; Акбаев М. Ш. и др., Паразитология и инвазионниэ болезни животних, М., 2000.

Жалолиддин Азимов, Эркинжон Шакарбоев.