Parez

Парез (қадимги юнонча: πάρεσις қадимги юнонча: πάρεσις- пирес [ паресис ] - „заифлаш“) — неврологик синдром, асаб тизимининг ёки периферик асабнинг мотор йўлининг шикастланиши туфайли мушак кучининг пасайишидир.

Паралич (плегиядан) фарқли ўлароқ, парез билан, ҳаракатлар қилиш имконияти сақланиб қолади.

Таснифлаш

• Асаб тизимининг шикастланиш даражасига кўра:

• марказий
• периферик
• аралашган
• психоген

• Оғирлиги бўйича:

• Енгил
• Ўртача
• Чуқур
• фалаж

• Бир аъзода тарқалиши бўйича:
  • Бир мушакнинг заифлиги
  • Мушаклар гуруҳининг заифлиги (флексорлар, экстенсорлар)
  • Оёқ-қўл қисмлари (дистал ёки проксимал)
• Иштирок этган аъзолар сони бўйича
  • Бир оёқ-қўл (монопарез)
  • Икки оёқ-қўл (бипарез):
    • Гемипарез, қўл ва оёқ бир томондан таъсирланганда;
    • Парапарез, иккала қўл ёки иккала оёқ таъсирланганда
  • Уч оёқ-қўл (трипарез)
  • Тетрапарез (тўрт оёқ)

Скелет мушакларининг парезлари билан бир қаторда, бу атама ички органларнинг мушак пардалари учун ҳам қўлланади: ичак парезлари, сийдик пуфаги парези.

Парезнинг оғирлигини баҳолаш учун иккита шкала мавжуд — мушаклар кучининг пасайиши даражасига ва бир-бирига тескари бўлган парезнинг зўравонлик даражасига кўра:

1. 0 балл „мушак кучи“ — ихтиёрий ҳаракатлар йўқ. фалаж.
2. 1 балл — мушакларнинг қисқариши деярли сезилмайди, бўғимларда ҳаракат йўқ
3. 2 балл — бўғимдаги ҳаракат оралиғи сезиларли даражада камаяди, ҳаракатлар текислик бўйлаб тортишиш кучини енгиб ўтмасдан мумкин.
4. 3 балл — бўғимдаги ҳаракат оралиғининг сезиларли даражада қисқариши, мушаклар тортишиш, ишқаланишни энгишга қодир (оёқ-қўлнинг сиртдан ажралиш эҳтимоли)
5. 4 балл — мушаклар кучининг бироз пасайиши, тўлиқ ҳаракатланиш билан
6. 5 балл — мушакларнинг нормал кучи, тўлиқ ҳаракат доираси

Лезённинг локализациясига кўра, клиник кўринишда сезиларли даражада фарқ қилувчи фалажнинг икки гуруҳи ажратилади:

• бўшашган (периферик) парез ва фалаж
• спастик (марказий) парез ва фалаж
• Аралаш, ҳам бўш, ҳам спастик парез белгиларига эга.

Периферик парез ва фалажнинг энг муҳим белгилари:

1. Мушакларнинг атониясигача бўлган гипотензия (тонусининг пасайиши);
2. Вегетатив иннервациянинг тўхташи туфайли мушаклар атрофиясигача бўлган гипотрофия;
3. Арефлексиягача бўлган гипорефлексия — зарарланган аъзодан рефлексларнинг зўравонлигининг пасайиши;
4. Патологик белгиларнинг йўқлиги;
5. Кўпинча, баъзи касалликларда фассикуляциялар пайдо бўлади — бу орқа мия олдинги шохларининг йирик алфа-мотор нейронларининг шикастланиш белгиларидан бири бўлган индивидуал мушак толаларининг мажбурий қисқариши.

Марказий парез қуйидагилар билан тавсифланади:

1. Спастик (ёки пирамидал) турига кўра гипертониклик (мушак тонусининг ошиши), „жаcкнифе“ феномени;
2. Тўйиб овқатланмаслик;
3. Гиперрефлексия (чуқур рефлексларнинг кучайиши), клонозларнинг пайдо бўлишигача, шунингдек, сирт рефлексларининг пасайиши;
4. Патологик рефлекслар (экстансор: Бабинский, Оппенхайм, Шеффер, Гордон, Чаддок, Пуссеп; флексиён: Россолимо, Жуковский, Бехтерев, Мендел ва бошқалар.);
5. Патологик синкинезнинг пайдо бўлиши (дўстона ҳаракатлар), масалан, бемор ўзбошимчалик билан соғлом қўлини муштига сиқиб, бу ҳаракатни касал қўли билан беихтиёр такрорлайди, лекин камроқ куч билан;

Касалликнинг ривожланиш сабаблари ва механизмлари

Паралич бирон бир этиологик омил туфайли юзага келмайди. Кортикал нейрондан периферик нервгача бўлган восита йўлининг ҳар қандай шикастланиши восита функсиясининг бузилишига олиб келиши мумкин.

Ҳаракат йўлининг бирон бир қисми шикастланган бўлса — кортикал нейрондан периферик нервгача — қўзғалиш мушакка ўтмайди ва заифлашган мушак томонидан ҳаракатга киритилган оёқ-қўл ёки тананинг бошқа қисмида заифлик пайдо бўлади.

Диагностика

Парезни аниқлаш фақат клиник жиҳатдан қўшимча инструментал тадқиқотлардан фойдаланмасдан содир бўлади. Мушакларнинг кучи текширилувчининг мушаклари ва тананинг қарама-қарши қисмининг мушаклари кучига нисбатан баҳоланади. Оёқ-қўлларининг кучини баҳолаш учун балл шкаласи қўлланади..Стандарт қаршилик тестида парез сезилмаслиги мумкин. Бундай ҳолларда, бемордан қўлларини ёки оёқларини узоқ вақт давомида тўхтатилган ҳолатда ушлаб туриш сўралганда, Барре тести ёрдамида парезни аниқлаш мумкин. Бундай ҳолда, 20 сония ичида таъсирланган оёқ-қўл аста-секин тушади.

Болаларда ташхис қўйишнинг хусусиятлари.

Парезнинг шаклланишининг дастлабки босқичида бола фақат бир оз ноқулайлик ҳис қилади, бу эса кейинчалик фалажга айланади. Агар болаларда асаб тизимининг ҳар қандай ўткир касалликлари бўлса, фалаж ўз-ўзидан ва тез ривожланиши билан тавсифланади. Парезлар мавжуд бўлган жойларда периферик асаб тизимининг касаллиги билан бола оғриқни ҳис қилади. Кутилмаган ҳужум бўлса, парезнинг ўзини қўзғатган касалликни чеклашга қаратилган биринчи ёрдамни кўрсатиш керак.

Даволаш ва олдини олиш

Мураккаб даволашда фаол нерв импулсларининг ривожланишига ҳисса қўшадиган ва тўқималарнинг трофизмини яхшилайдиган массаж билан биргаликда иссиқликдан фойдаланиш керак.

Массаж пассив гимнастиканинг бир тури. Бемор мушакларнинг фаол қисқаришини ишлаб чиқариш қобилиятига эга бўлганда, улар массажни фаол ҳаракатлар билан бирлаштира бошлайди, аста-секин юкни оширади, мушакларнинг ҳажмини ва кучини оширадиган қаршилик билан ҳаракатларни ўз ичига олади. Бўшашган фалажда қўлланадиган массажни қатъий дозалаш керак.

Ускуна усуллари

• Проприокоррекция

Роботик усуллар

Асаб тизимининг марказий лезёнидан келиб чиққан парезларни даволашда восита функсияларини тиклашга ёрдам берадиган робот комплекслари кенг қўлланади. Бундай тизимлар ҳаракатларни такрорий такрорлаш орқали моторли ўрганиш назариясига асосланади. Бундай даволаш усулларидан бири ҲАЛ терапиясидир.

Яна қаранг

• пирамида тизими
• Гастропарез
• Офталмоплегия

Ҳаволалар

• Умумий парезлар / Медлине, 2014(Инглизча) )