Ziyosfera

Parij: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Parij
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Parij]]
{{Bilgiquti aholi punkti
| mavqe                = [[Shahar]]
| nomi                = Parij
| tasvir              = {{Fotomontaj
|border=0
|size=275
|spacing=2
|color=none
|photo1a=La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg
|photo4b=Paris Opera full frontal architecture, May 2009 (cropped).jpg
|photo4a= Arc de Triomphe HDR 2007.jpg
|photo5a= Louvre Courtyard, Looking West.jpg
}}
| mamlakat            = Fransiya
| gerb                = Grandes Armes de Paris.svg
| bayroq              = Flag of Paris with coat of arms.svg
| koordinatalar        = {{coord|48.856613|2.352222|type:city_region:FR|format=dms|display=it}}
| mintaqa turi        = Fransiya mintaqalari{{!}}Mintaqa
| mintaqa              = Il-de-Frans
| tuman turi          = Fransiya departamentlari{{!}}Departament
| tuman                = Parij
| ichki boʻlinishi    = 20 ta arrondissement
| rahbar turi          = Mer
| rahbar              = Anne Hidalgo
| maydon              = 105.4
| AP markazi balandligi = 131
| aholi                = 2 165 423
| sanalgan yil        = 2019
| zichlik              = 21 000
| milliy tarkib        =
| vaqt mintaqasi      = +1
| DST                  = 2
| telefon kodi        =
| pochta indeksi      = 75001-75020, 75116
| sayt                = {{url|www.paris.fr}}
}}
'''Parij''' ({{lang-fr|Paris}}; fransuzcha talaffuzi: ''pagʻi'') <nowiki/>[[Fransiya]]ning [[poytaxt]]i va aholisi boʻyicha eng yirik [[shahar]]idir. 2019-yil holatiga koʻra, shahar aholisi 2 165 423 nafar kishini tashkil etadi<ref name="pop2019">{{veb manbasi|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6005800?geo=COM-75056|title=Populations légales 2019: Commune de Paris (75056)|date=29 December 2021|publisher=INSEE|access-date=3 February 2022|archive-date=22 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122150105/https://www.insee.fr/fr/statistiques/6005800?geo=COM-75056|url-status=live}}</ref>. Maydoni 105&nbsp;km<sup>2</sup> (41&nbsp;mi<sup>2</sup>) ga teng boʻlib, jahondagi 34-aholi eng zich joylashgan shahardir (2020)<ref>{{Veb manbasi |date=2020-10-04 |title=The World's Most Densely Populated Cities |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-world-s-most-densely-populated-cities.html |access-date=2022-03-04 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=19 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319082523/https://www.worldatlas.com/articles/the-world-s-most-densely-populated-cities.html |url-status=live }}</ref>. XVII asrdan beri Parij dunyoning eng yirik [[moliya]], [[diplomatiya]], [[Kommersiya|savdo-sotiq]] va [[moda]] markazlaridan biri boʻlib kelmoqda<ref>{{Veb manbasi |title=Paris {{!}} Definition, Map, Population, Facts, & History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Paris |access-date=2022-08-08 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>. Bundan tashqari, Parij shahri Fransiya aholising qariyb 19 foizi (12 262 544 nafar kishi) istiqomat qiluvchi [[Il-de-Frans]] [[Fransiya mintaqalari|mintaqasining]] bosh shahri hisoblanadi<ref name="IDF_pop">{{veb manbasi |title=Population légale de l’Île-de-France |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6011965 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230073258/https://www.insee.fr/fr/statistiques/6011965 |archive-date=1 February 2021 |access-date=15 July 2022 |publisher=INSEE}}</ref>.
 
== Tarixi ==
[[Fayl:ParisiiCoins.jpg|thumb|left|200px|Pariziylar tomonidan zarb qilingan oltin tangalar (miloddav avvalgi <nowiki>I</nowiki> asr)]]
 
[[Miloddan avval 1|Miloddan avvalgi]] <nowiki>I</nowiki> asrda hozirgi Parij oʻrnida [[gallar]] qabilasi boʻlgan pariziylarning Lutetsiya qishlogʻi bor edi{{sfn|Arbois de Jubainville|Dottin|1889|p=132}}{{sfn|Cunliffe|2004|p=201}}; rimliklar davrida yirik savdo markazi, milodiy <nowiki>III—IV</nowiki> asrlarda ''Pariziya'' ({{lang-fr|Parisii}}; [[Gallar tili|galcha]]: ''Parisioi'') deb atalgan („Parij“ nomi shundan olingan){{sfn|Lawrence|Gondrand|2010|p=25}}. 497-yildan frank qirollari qarorgohi. [[Karolinglar]] davrida — faflik markazi. 885—886-yillarda Parij normannlar qamaliga bardosh bergan. 987-yildan Parij fransuz qirolligi poytaxti. <nowiki>XIV—XV</nowiki> asrlarda Parij bir qancha xalq harakatlari maydoniga aylangan. [[Yuz yillik urush]] davrida (1337—1453) Parij inglizlar tomonidan bosib olinib, 1436-yilgacha ular qoʻlida boʻlgan. <nowiki>XVI</nowiki> asrdagi diniy urushlarda Parijning siyosiy mavqei kuchaydi. <nowiki>XVII</nowiki> asrning oʻrtalarida, ayniqsa, <nowiki>XVIII</nowiki> asrda Parij [[Yevropa]]ning madaniy markaziga aylangan. [[Farangiston (Fransiya)|Fransiya]]— [[Prussiya]] urushi (1870—71) davrida Parijni olmon qoʻshinlari bosib oldi. [[Ikkinchi jahon urushi]] davrida Parij hitlerchilarga qarshilik koʻrsatishning yirik markazlaridan biriga aylandi. Shahar 1944-yil 19—25-avgustda ulardan ozod qilindi.
 
== Geografiyasi ==
=== Iqlimi ===
Shahar iqlimi — yumshoq, moʻtadil, dengiz iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 3,4&nbsp;°C, iyulniki 18,8&nbsp;°C. Yillik yogʻin — 645&nbsp;mm.
 
{{Joy iqlimi
|Joy_ot = Parij (1872{{snd}}hozirgacha)
|metric first = Y
|single line = Y
|Yan_oʻr_maks = 7.6
|Fev_oʻr_maks = 8.8
|Mar_oʻr_maks = 12.8
|Apr_oʻr_maks = 16.6
|May_oʻr_maks = 20.2
|Iyn_oʻr_maks = 23.4
|Iyl_oʻr_maks = 25.7
|Avg_oʻr_maks = 25.6
|Sen_oʻr_maks = 21.5
|Okt_oʻr_maks = 16.5
|Noy_oʻr_maks = 11.1
|Dek_oʻr_maks = 8.0
|Yil_oʻr_maks = 16.5
|Yan_oʻr_min = 3.2
|Fev_oʻr_min = 3.3
|Mar_oʻr_min = 5.6
|Apr_oʻr_min = 7.9
|May_oʻr_min = 11.1
|Iyn_oʻr_min = 14.2
|Iyl_oʻr_min = 16.2
|Avg_oʻr_min = 16.0
|Sen_oʻr_min = 13.0
|Okt_oʻr_min = 9.9
|Noy_oʻr_min = 6.2
|Dek_oʻr_min = 3.8
|Yil_oʻr_min = 9.2
|precipitation colour = green
|Yan_oʻr_yogʻin = 47.6
|Fev_oʻr_yogʻin = 41.8
|Mar_oʻr_yogʻin = 45.2
|Apr_oʻr_yogʻin = 45.8
|May_oʻr_yogʻin = 69.0
|Iyn_oʻr_yogʻin = 51.3
|Iyl_oʻr_yogʻin = 59.4
|Avg_oʻr_yogʻin = 58.0
|Sen_oʻr_yogʻin = 44.7
|Okt_oʻr_yogʻin = 55.2
|Noy_oʻr_yogʻin = 54.3
|Dek_oʻr_yogʻin = 62.0
|Yil_oʻr_yogʻin = 634.3
|Manba = Meteo France (1981-2010)<ref>
{{veb manbasi
| archive-url = https://web.archive.org/web/20180227003336/https://donneespubliques.meteofrance.fr/FichesClim/FICHECLIM_75114001.pdf
| archive-date = 27 February 2018
| url = https://donneespubliques.meteofrance.fr/FichesClim/FICHECLIM_75114001.pdf
| title = Paris–Montsouris (984)
| work = Fiche Climatologique: Statistiques 1991–2020 et records
| publisher = Meteo France
| language = fr
| access-date = 13 July 2022}}</ref>, Infoclimat.fr<ref name=Infoclimat>{{veb manbasi
| archive-url = https://web.archive.org/web/20170824091330/http://www.infoclimat.fr/climatologie-07156-paris-montsouris.html
| archive-date = 24 August 2017
| url = http://www.infoclimat.fr/climatologie-07156-paris-montsouris.html
| title = Normes et records 1961–1990: Paris-Montsouris (75) – altitude 75m
| language = fr
| publisher = Infoclimat
| access-date = 19 May 2015}}</ref>
| source 2 = Weather Atlas (percent sunshine and UV Index)<ref name="Weather Atlas">{{veb manbasi |url=https://www.weather-atlas.com/en/france/paris-climate |title=Paris, France – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=9 March 2017 |archive-date=12 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312033016/http://www.weather-atlas.com/en/france/paris-climate |url-status=live }}</ref>
}}
 
== Demografiyasi ==
{{Historical populations
| align = center
| cols = 4
| percentages = pagr
| source = <ref>[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/6_index.htm Des villages Cassini]</ref>
| graph-pos = bottom
| 1150 | 50000
| 1200 | 120000
| 1328 | 200000
| 1365 | 275000
| 1422 | 100000
| 1500 | 150000
| 1565 | 294000
| 1590 | 300000
| 1637 | 415000
| 1680 | 515000
| 1750 | 576000
| 1789 | 650000
| 1801 | 547800
| 1810 | 714600
| 1851 | 1053000
| 1872 | 1851702
| 1881 | 2240000
| 1901 | 2714000
| 1926 | 2871000
| 1954 | 2850000
| 1975 | 2300000
| 1999 | 2125000
| 2007 | 2143000
| 2017 | 2187526
}}
 
== Iqtisodi ==
{{wide image|Panorama La Défense.jpg|1280px|La-Defans tumani<ref name="France.fr">{{veb manbasi |url = https://www.france.fr/en/paris/list/paris-what-to-do-what-to-see |title=La Défense, Europe's largest business district |publisher=France.fr |access-date = 8 January 2013 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130530043643/http://www.france.fr/en/paris-capital-region/la-defense-europes-largest-business-district |archive-date = 30 May 2013 }}</ref>|5=}}
[[Fayl:Eiffel Tower from the Tour Montparnasse 3, Paris May 2014.jpg|thumb|right|200px|[[Eiffel minorasi|Eyfel minorasi]] va La-Defans tumani]]
 
Parij Fransiyada ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining 1/4 qismini beradi. Sanoatning yetakchi tarmoqlari: [[mashina]]sozlik (xususan, [[avtomobilsozlik]], [[elektrotexnika]] va elektropika) va metallsozlik. [[Samolyotsozlik]], stanoksozlik, aniq mexanika va optika buyumlari ishlab chiqarish, harbiy sanoat ham salmoqli oʻrin egallagan. Kimyo sanoatida rezina, dori-darmon, fotomateriallar ishlab chiqariladi. Parijda tayyorlangan galantereya va parfyumeriya hamda zargarlik buyumlari, tayyor kiyimlar, safar anjomlari, turistlar uchun esdalik buyumlari dunyoga mashhur. Tikuvchilik, qogʻoz, poligrafiya, mebel, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati rivojlangan. Turistlar koʻp keladi.
 
== Transporti ==
[[Fayl:ParisRingRoads A104.svg|thumb|left|Parij halqa yoʻllari]]
 
Parij — transport yoʻllarining yirik tuguni, dare porti. Shahardan bir tomonga radial ketgan temir yoʻllar 2 qator halqa yoʻl bilan birlashtirilgan. 3 ta yirik aeroport bor. Parijda 1900-yildan metropoliten ishlamoqda.
 
Shahar radial-halqasimon qilib planlashtirilgan. Bir-biriga bogʻlanib ketgan, shaklan oʻziga xos ansambllar sistemasi shahar qiyofasiga alohida xusn bagʻishlaydi. Shaharning qadimgi markazi Île de la Cité („Shahar oroli“) boʻlgan. Bu yerda [[gotika]] uslubida qurilgan [[Bibi Maryam ibodatxonasi]] (Notre-Dame, 1163—1257), Sent-Shapel butxonasi (1243—48) kabi yodgorliklar saqlangan. <nowiki>XVI—XVII</nowiki> asrlarda Parij salobatli poytaxt qiyofasiga kirgan. Koʻchalar, maydonlar plan asosida qurilgan. Louvre (<nowiki>1546—XIX</nowiki> asr oʻrtalari), Lyuksemburg saroyi (1615—21), Sorbonna universiteti va uningcherkovi (1629—53), Nogironlar uyi (1671—76), Nogironlar sobori (1680—1706), Vogezlar maydoni (1606—12), Val-degras monastiri (1645—71) bunyod etilgan. <nowiki>XVIII</nowiki> asr va <nowiki>XIX</nowiki> asr boshlarida Parij markazida ulkan maydon barpo etildi. U Louvre maydonini, Karusel (1806) maydonidagi arkni yangi Rivoli koʻchasi, Tyuilri bogʻi, Yelisey maydoni, de Goll maydonidagi Zafar darvozasi (1806—37) bilan birlashtiradi. Shu rayonning gʻarbida turar joy kvartallari joylashgan. U Bulon oʻrmoniga borib taqaladi. Daryoning chap sohilida Panteon (1758— 90), Burbonlar saroyi (<nowiki>XVIII—XIX</nowiki> asrlar), Grand-Opera teatri binosi (1860—75), [[Eiffel minorasi|Eyfel minorasi]] (1889) qad koʻtargan. <nowiki>XX</nowiki> asrda Parijda zamonaviy meʼmorlik uslubida Mars maydoni (1908—28), Shayo saroyi (1936), 60-yillarda va 70-yillarning boshlarida [[UNESCO]] binosi va boshqa yangi majmualar bunyod etildi. Sena daryosiga 60 dan ziyod koʻprik qurilgan.
 
== Taʼlimi ==
Parijda mamlakatning yetakchi ilmiy tadqiqot institutlari hamda oliy oʻquv yurtlari joylashgan. [[Parij universiteti]] (<nowiki>XIII</nowiki> asr), Fransiya kolleji, konservatoriya, konchilik, sanʼat maktablari, qishloq xoʻjaligi instituti, Fransiya instituti (tarkibida 5 akademiya mavjud) va hokazo bor.
 
== Madaniyati ==
[[Fayl:The Musée dOrsay at sunset, Paris July 2013.jpg|thumb|upright=1.5|[[Musée d'Orsay|Orse muzeyi]]]]
 
Parij shahrida muzeylar, 60 dan ziyod teatr, konsert zallari, yirik kutubxonalar, [[fazo]]ni tadqiq qilish markazi, telemarkaz va boshqalar mavjuddir.
 
Maʼlumotlarga koʻra, 2021-yilda [[Louvre|Luvr muzeyi]]ga 2,8 million kishi tashrif buyurgan<ref name="ReferenceC">"Visitor Figures 2021", „The Art Newspaper“, {{Sana|5 January 2022}}.</ref>. Ushbu muzeyda jahonga mashhur ''[[Mona Lisa|Mona Liza]]'' (''La Joconde'') portreti, ''Venus de Milo'' haykali, ''Liberty Leading the People'' surati va hokazolar saqlanadi.
 
Parijning eng yirik opera teatrlari: Opéra Garnier (tarixiy Paris Opéra) va Opéra Bastille{{sfn|Lawrence|Gondrand|2010|p=178}}.
 
Bundan tashqari, shaharda sanoat va savdo birlashmalari, yirik mahalliy va xorijiy banklar, davlat maʼmuriy-boshqaruv idoralari, siyosiy partiyalarning rahbarlik organlari va hokazo joylashgan. Har yili Parijda savdo yarmarkalari oʻtkaziladi. Shahar atrofida [[oʻrmon]]lar saqlangan.
 
Parij 1900- va 1924-yillarda 2- va 8-[[Yozgi olimpiada oʻyinlari]]ga mezbonlik qilgan. 2024-yilgi Yozgi olimpiada oʻyinlariga ham mezbonlik qilishi kutilmoqda.
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 
;Adabiyotlar
* {{kitob manbasi|title=[[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi]]|publisher=[[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti]]|location=Toshkent|date=2000|volume=1|isbn=}}
 
== Oʻqish uchun ==
{{refbegin|40em}}
* {{kitob manbasi|author=Vincent Cronin|title=Paris on the Eve, 1900–1914|publisher=Harper Collins|location=New York|date=1989|isbn=978-0-312-04876-1|url=https://archive.org/details/parisoneve19001900cron|author-link=Vincent Cronin}}
* {{kitob manbasi|author=Vincent Cronin|title=Paris: City of Light, 1919–1939|url=https://archive.org/details/pariscityoflight0000cron|publisher=Harper Collins|location=New York|date=1994|isbn=978-0-00-215191-7}}
* {{kitob manbasi|author=Jean Favier|title=Paris|publisher=Fayard|date=1997|isbn=978-2-213-59874-1 |language = fr }}
* {{kitob manbasi|author=Jacques Hillairet|title=Connaissance du Vieux Paris|url=https://archive.org/details/connaissanceduvi0000hill|publisher=Rivages|date=2005|isbn=978-2-86930-648-6 |language = fr }}
* {{kitob manbasi|author=Colin Jones|title=Paris: The Biography of a City|publisher=Penguin Viking|location=New York|date=2004|isbn=978-0-670-03393-5|url=https://archive.org/details/parisbiographyof00jone}}
* {{kitob manbasi|author=Bernard Marchand|title=Paris, histoire d'une ville : XIXe-XXe siècle|url=https://archive.org/details/parishistoiredun0000marc|publisher=Le Seuil|location=Parij|date=1993|isbn=978-2-02-012864-3 |language = fr }}
* {{kitob manbasi|author=Rosemary Wakeman|title=The Heroic City: Paris, 1945–1958|publisher=University of Chicago Press|date=2009|isbn=978-0-226-87023-6}}
{{refend}}
 
== Havolalar ==
{{qardosh loyihaga ishorat}}
* [http://www.paris.fr/ Parij shahrining rasmiy vebsayti] {{ref-fr}}
 
{{Yevropa poytaxtlari}}
{{Tashqi havolalar}}
 
[[Turkum:Fransiya shaharlari]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Parij
Shahar
Parij
Bayroq
Parij
Gerb
Mamlakat Fransiya
Mintaqa Il-de-Frans
Departament Parij
Ichki boʻlinishi 20 ta arrondissement
Hukumat
 • Mer Anne Hidalgo
Maydon 105.4 km2 (40.7 kv mi)
Markazi balandligi 131 m
Aholisi
 (2019)
 2 165 423
Zichligi 21 000 kishi/km2
Vaqt mintaqasi UTC+1, yozda UTC+2
Pochta indeks(lar)i 75001-75020, 75116

Parij (fransuzcha: Paris; fransuzcha talaffuzi: pagʻi) Fransiyaning poytaxti va aholisi boʻyicha eng yirik shaharidir. 2019-yil holatiga koʻra, shahar aholisi 2 165 423 nafar kishini tashkil etadi[1]. Maydoni 105 km2 (41 mi2) ga teng boʻlib, jahondagi 34-aholi eng zich joylashgan shahardir (2020)[2]. XVII asrdan beri Parij dunyoning eng yirik moliya, diplomatiya, savdo-sotiq va moda markazlaridan biri boʻlib kelmoqda[3]. Bundan tashqari, Parij shahri Fransiya aholising qariyb 19 foizi (12 262 544 nafar kishi) istiqomat qiluvchi Il-de-Frans mintaqasining bosh shahri hisoblanadi[4].

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Pariziylar tomonidan zarb qilingan oltin tangalar (miloddav avvalgi I asr)

Miloddan avvalgi I asrda hozirgi Parij oʻrnida gallar qabilasi boʻlgan pariziylarning Lutetsiya qishlogʻi bor edi[5][6]; rimliklar davrida yirik savdo markazi, milodiy III—IV asrlarda Pariziya (fransuzcha: Parisii; galcha: Parisioi) deb atalgan („Parij“ nomi shundan olingan)[7]. 497-yildan frank qirollari qarorgohi. Karolinglar davrida — faflik markazi. 885—886-yillarda Parij normannlar qamaliga bardosh bergan. 987-yildan Parij fransuz qirolligi poytaxti. XIV—XV asrlarda Parij bir qancha xalq harakatlari maydoniga aylangan. Yuz yillik urush davrida (1337—1453) Parij inglizlar tomonidan bosib olinib, 1436-yilgacha ular qoʻlida boʻlgan. XVI asrdagi diniy urushlarda Parijning siyosiy mavqei kuchaydi. XVII asrning oʻrtalarida, ayniqsa, XVIII asrda Parij Yevropaning madaniy markaziga aylangan. Fransiya— Prussiya urushi (1870—71) davrida Parijni olmon qoʻshinlari bosib oldi. Ikkinchi jahon urushi davrida Parij hitlerchilarga qarshilik koʻrsatishning yirik markazlaridan biriga aylandi. Shahar 1944-yil 19—25-avgustda ulardan ozod qilindi.

Geografiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Iqlimi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shahar iqlimi — yumshoq, moʻtadil, dengiz iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 3,4 °C, iyulniki 18,8 °C. Yillik yogʻin — 645 mm.

Parij (1872 – hozirgacha) iqlimi
Koʻrsatkich Yan Fev Mart Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Oʻrtacha maksimal, °C 7,6 8,8 12,8 16,6 20,2 23,4 25,7 25,6 21,5 16,5 11,1 8,0 16,5
Oʻrtacha minimal, °C 3,2 3,3 5,6 7,9 11,1 14,2 16,2 16,0 13,0 9,9 6,2 3,8 9,2
Yogʻingarchilik meʼyori, mm 47,6 41,8 45,2 45,8 69,0 51,3 59,4 58,0 44,7 55,2 54,3 62,0 634,3
Manba: Meteo France (1981-2010)[8], Infoclimat.fr[9]

Demografiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Aholining oʻsishi
YilAholi±% y.oʻ.s.
1150 50 000—    
1200 120 000+1.77%
1328 200 000+0.40%
1365 275 000+0.86%
1422 100 000−1.76%
1500 150 000+0.52%
YilAholi±% y.oʻ.s.
1565 294 000+1.04%
1590 300 000+0.08%
1637 415 000+0.69%
1680 515 000+0.50%
1750 576 000+0.16%
1789 650 000+0.31%
YilAholi±% y.oʻ.s.
1801 547 800−1.42%
1810 714 600+3.00%
1851 1 053 000+0.95%
1872 1 851 702+2.72%
1881 2 240 000+2.14%
1901 2 714 000+0.96%
YilAholi±% y.oʻ.s.
1926 2 871 000+0.23%
1954 2 850 000−0.03%
1975 2 300 000−1.02%
1999 2 125 000−0.33%
2007 2 143 000+0.11%
2017 2 187 526+0.21%
<graph>{"axes":[{"format":"d","grid":false,"properties":{"axis":{"stroke":{"value":"#54595d"},"strokeWidth":{"value":2}},"grid":{"stroke":{"value":"#54595d"}},"labels":{"align":{"value":"right"},"angle":{"value":-45},"fill":{"value":"#54595d"}},"ticks":{"stroke":{"value":"#54595d"}},"title":{"fill":{"value":"#54595d"}}},"scale":"x","title":"Yil","type":"x"},{"format":",d","grid":true,"properties":{"axis":{"stroke":{"value":"#54595d"},"strokeWidth":{"value":2}},"grid":{"stroke":{"value":"#54595d"}},"labels":{"fill":{"value":"#54595d"}},"ticks":{"stroke":{"value":"#54595d"}},"title":{"fill":{"value":"#54595d"}}},"scale":"y","title":"Aholi","type":"y"}],"data":[{"format":{"parse":{"x":"integer","y":"integer"},"type":"json"},"name":"chart","values":[{"series":"y","x":1150,"y":50000},{"series":"y","x":1200,"y":120000},{"series":"y","x":1328,"y":200000},{"series":"y","x":1365,"y":275000},{"series":"y","x":1422,"y":100000},{"series":"y","x":1500,"y":150000},{"series":"y","x":1565,"y":294000},{"series":"y","x":1590,"y":300000},{"series":"y","x":1637,"y":415000},{"series":"y","x":1680,"y":515000},{"series":"y","x":1750,"y":576000},{"series":"y","x":1789,"y":650000},{"series":"y","x":1801,"y":547800},{"series":"y","x":1810,"y":714600},{"series":"y","x":1851,"y":1053000},{"series":"y","x":1872,"y":1851702},{"series":"y","x":1881,"y":2240000},{"series":"y","x":1901,"y":2714000},{"series":"y","x":1926,"y":2871000},{"series":"y","x":1954,"y":2850000},{"series":"y","x":1975,"y":2300000},{"series":"y","x":1999,"y":2125000},{"series":"y","x":2007,"y":2143000},{"series":"y","x":2017,"y":2187526}]}],"height":170,"legends":[],"marks":[{"from":{"data":"chart"},"properties":{"enter":{"stroke":{"field":"series","scale":"color"},"strokeWidth":{"value":2.5},"x":{"field":"x","scale":"x"},"y":{"field":"y","scale":"y"}},"hover":{"stroke":{"value":"red"}},"update":{"stroke":{"field":"series","scale":"color"}}},"type":"line"}],"scales":[{"domain":{"data":"chart","field":"x"},"name":"x","nice":true,"range":"width","type":"linear","zero":false},{"clamp":true,"domain":{"data":"chart","field":"y"},"domainMin":0,"name":"y","nice":true,"range":"height","type":"linear","zero":false},{"domain":{"data":"chart","field":"series"},"name":"color","range":"category10","type":"ordinal"}],"version":2,"width":680}</graph>
Manba: [10]

Iqtisodi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
La-Defans tumani[11]
Eyfel minorasi va La-Defans tumani

Parij Fransiyada ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining 1/4 qismini beradi. Sanoatning yetakchi tarmoqlari: mashinasozlik (xususan, avtomobilsozlik, elektrotexnika va elektropika) va metallsozlik. Samolyotsozlik, stanoksozlik, aniq mexanika va optika buyumlari ishlab chiqarish, harbiy sanoat ham salmoqli oʻrin egallagan. Kimyo sanoatida rezina, dori-darmon, fotomateriallar ishlab chiqariladi. Parijda tayyorlangan galantereya va parfyumeriya hamda zargarlik buyumlari, tayyor kiyimlar, safar anjomlari, turistlar uchun esdalik buyumlari dunyoga mashhur. Tikuvchilik, qogʻoz, poligrafiya, mebel, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati rivojlangan. Turistlar koʻp keladi.

Transporti

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Parij halqa yoʻllari

Parij — transport yoʻllarining yirik tuguni, dare porti. Shahardan bir tomonga radial ketgan temir yoʻllar 2 qator halqa yoʻl bilan birlashtirilgan. 3 ta yirik aeroport bor. Parijda 1900-yildan metropoliten ishlamoqda.

Shahar radial-halqasimon qilib planlashtirilgan. Bir-biriga bogʻlanib ketgan, shaklan oʻziga xos ansambllar sistemasi shahar qiyofasiga alohida xusn bagʻishlaydi. Shaharning qadimgi markazi Île de la Cité („Shahar oroli“) boʻlgan. Bu yerda gotika uslubida qurilgan Bibi Maryam ibodatxonasi (Notre-Dame, 1163—1257), Sent-Shapel butxonasi (1243—48) kabi yodgorliklar saqlangan. XVI—XVII asrlarda Parij salobatli poytaxt qiyofasiga kirgan. Koʻchalar, maydonlar plan asosida qurilgan. Louvre (1546—XIX asr oʻrtalari), Lyuksemburg saroyi (1615—21), Sorbonna universiteti va uningcherkovi (1629—53), Nogironlar uyi (1671—76), Nogironlar sobori (1680—1706), Vogezlar maydoni (1606—12), Val-degras monastiri (1645—71) bunyod etilgan. XVIII asr va XIX asr boshlarida Parij markazida ulkan maydon barpo etildi. U Louvre maydonini, Karusel (1806) maydonidagi arkni yangi Rivoli koʻchasi, Tyuilri bogʻi, Yelisey maydoni, de Goll maydonidagi Zafar darvozasi (1806—37) bilan birlashtiradi. Shu rayonning gʻarbida turar joy kvartallari joylashgan. U Bulon oʻrmoniga borib taqaladi. Daryoning chap sohilida Panteon (1758— 90), Burbonlar saroyi (XVIII—XIX asrlar), Grand-Opera teatri binosi (1860—75), Eyfel minorasi (1889) qad koʻtargan. XX asrda Parijda zamonaviy meʼmorlik uslubida Mars maydoni (1908—28), Shayo saroyi (1936), 60-yillarda va 70-yillarning boshlarida UNESCO binosi va boshqa yangi majmualar bunyod etildi. Sena daryosiga 60 dan ziyod koʻprik qurilgan.

Taʼlimi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Parijda mamlakatning yetakchi ilmiy tadqiqot institutlari hamda oliy oʻquv yurtlari joylashgan. Parij universiteti (XIII asr), Fransiya kolleji, konservatoriya, konchilik, sanʼat maktablari, qishloq xoʻjaligi instituti, Fransiya instituti (tarkibida 5 akademiya mavjud) va hokazo bor.

Madaniyati

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Orse muzeyi

Parij shahrida muzeylar, 60 dan ziyod teatr, konsert zallari, yirik kutubxonalar, fazoni tadqiq qilish markazi, telemarkaz va boshqalar mavjuddir.

Maʼlumotlarga koʻra, 2021-yilda Luvr muzeyiga 2,8 million kishi tashrif buyurgan[12]. Ushbu muzeyda jahonga mashhur Mona Liza (La Joconde) portreti, Venus de Milo haykali, Liberty Leading the People surati va hokazolar saqlanadi.

Parijning eng yirik opera teatrlari: Opéra Garnier (tarixiy Paris Opéra) va Opéra Bastille[13].

Bundan tashqari, shaharda sanoat va savdo birlashmalari, yirik mahalliy va xorijiy banklar, davlat maʼmuriy-boshqaruv idoralari, siyosiy partiyalarning rahbarlik organlari va hokazo joylashgan. Har yili Parijda savdo yarmarkalari oʻtkaziladi. Shahar atrofida oʻrmonlar saqlangan.

Parij 1900- va 1924-yillarda 2- va 8-Yozgi olimpiada oʻyinlariga mezbonlik qilgan. 2024-yilgi Yozgi olimpiada oʻyinlariga ham mezbonlik qilishi kutilmoqda.

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „Populations légales 2019: Commune de Paris (75056)“. INSEE (2021-yil 29-dekabr). 2022-yil 22-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 3-fevral.
  2. ↑ „The World's Most Densely Populated Cities“ (en-US). WorldAtlas (2020-yil 4-oktyabr). 2022-yil 19-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-mart.
  3. ↑ „Paris | Definition, Map, Population, Facts, & History | Britannica“ (en). www.britannica.com. Qaraldi: 2022-yil 8-avgust.
  4. ↑ „Population légale de l’Île-de-France“. INSEE. 2021-yil 1-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 15-iyul.
  5. ↑ Arbois de Jubainville & Dottin 1889, s. 132.
  6. ↑ Cunliffe 2004, s. 201.
  7. ↑ Lawrence & Gondrand 2010, s. 25.
  8. ↑ „Paris–Montsouris (984)“ (fr). Fiche Climatologique: Statistiques 1991–2020 et records. Meteo France. 2018-yil 27-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 13-iyul.
  9. ↑ „Normes et records 1961–1990: Paris-Montsouris (75) – altitude 75m“ (fr). Infoclimat. 2017-yil 24-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 19-may.
  10. ↑ Des villages Cassini
  11. ↑ „La Défense, Europe's largest business district“. France.fr. 2013-yil 30-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 8-yanvar.
  12. ↑ "Visitor Figures 2021", „The Art Newspaper“, 2022-yil 5-yanvar.
  13. ↑ Lawrence & Gondrand 2010, s. 178.
Adabiyotlar

Oʻqish uchun

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Parij haqida Vikipediyaning qardosh loyihalarida koʻproq bilib oling
Maʼno va tarjimalari Vikilugʻatda
Media fayllar Vikiomborda
Taʼlim resurslari Vikiversitetda
Xabarlar Vikiyangiliklarda
Iqtibos, maqol va matallar Vikiiqtibosda
Asarlar matnlari Vikimanbada
Kitob va darsliklar Vikikitobda 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Paris?oldid=693070" dan olindi