Ziyosfera

Parixon Xonum

Parixon Xonum (forscha: پریخان خانم‎‎; 1548-yil avgust — 1578-yil 12-fevral) — Safaviylar malikasi, Safaviylarning ikkinchi shohi Tahmosb I va uning cherkas kanizi Sulton Ogʻa Xonumning qizi. Tahmosbning eng suyukli farzandi boʻlib, saroy faoliyatida ishtirok etishiga ruxsat berilgan, bora-bora kuchli taʼsirga ega shaxsga aylanib, Qizilboshli qabilalarining nufuzli yetakchilari eʼtiborini tortgan.

Parixon Xonum

O‘tirgan malika tasviri, tasvirdagi ayol ehtimol Parixon Xonum bo‘lishi mumkin,
1574–1577[1].
Tugʻilishi 1548-yil avgust
Ahar, Eron
Vafoti 1578-yil 12-fevral (29 yoshda)
Qazvin, Eron
Turmush oʻrtogʻi Badi az-Zamon Mirzo Safaviy
Sulola Safaviylar
Otasi Tahmosb I
Onasi Sulton Ogʻa Xonum

Parixon 1576-yilda otasining vafotidan keyin yuzaga kelgan taxt vorisligi inqirozida markaziy rol oʻynagan. U akasi Haydar Mirzo va uning tarafdorlarining taxtga chiqishga urinishini barbod qilib, oʻzi yoqlagan nomzod — akasi Ismoil Mirzoni taxtga oʻtqazgan. Buning uchun Parixon akasidan minnatdorchilik kutgan boʻlsa-da, Ismoil uning qudratini cheklab, uy qamogʻiga solgan. 1577-yilda Ismoilning suiqasd bilan oʻldirilishida Parixon bosh tashkilotchi boʻlgan boʻlishi mumkin. Shundan keyin u deyarli koʻr boʻlgan akasi Muhammad Xudobandaning taxtga chiqarilishini qoʻllab-quvvatlagan. Parixon akasi Muhammadning ramziy hukmdor boʻlib qolishini, amalda esa hokimiyatni oʻzi boshqarishini kutgan edi. Biroq Muhammadning rafiqasi Xayriniso Begum Parixonga raqib sifatida maydonga chiqib, uning qariyb 30 yoshlarida boʻgʻib oʻldirilishiga sabab boʼlgan.

Baʼzilar tomonidan Safaviylar tarixidagi eng qudratli ayol deya baholangan Parixon yuqori tabaqaga mansub ayollarga qattiq cheklovlar qoʻyilgan jamiyatda bir muddat sust va samarasiz Safaviy saroyini toʻliq nazorat qila olgan. Zamondoshlari uni aql-zakovati va layoqati uchun maqtagan, ammo keyingi yilnomalarda u ikki akasini oʻldirgan va taxtni egallashni koʻzlagan yovuz qahramon sifatida tasvirlangan. U bir qancha shoirlarga homiylik qilgan, bu shoirlar orasida Muhtasham Koshoniy ham boʻlib, u Parixon sharafiga beshta qasida bitgan. Davr yozuvchilari unga bagʻishlab asarlar yozgan. Bunga Abdibek Sheroziyning „Takomilat al-axbor“ asarini misol qilish mumkin. Shuningdek, Parixon islom paygʻambari Muhammadning qizi Fotimaga qiyos qilingan.

Ismi

Fors tilidagi „parī-ḵʷān“ qoʻshma soʻzi „pari chorlovchi“ maʼnosini anglatib, fors mifologiyasidagi parilarga ishora qiladi[a]. Qadimgi Eron madaniyatida parilar dastlab yovuz jinlar sifatida qabul qilingan. Biroq keyingi davr, ayniqsa, zamonaviy Eron adabiyotida ularning obrazi tubdan oʻzgarib, „az mā behtarān“ — „bizdan yaxshiroqlar“ deb ataluvchi pok va oliy tabiatli mavjudotlar sifatida talqin etila boshlagan. Koʻplab ayol kishilarning ismlarida „parī“ unsuri mavjud boʻlib, ular orasida „parī-ḵʷān“, „parī-afsā“ — „parini qoʻlga kiritgan“ kabi ismlar Eron madaniy anʼanalarida qadimiy shomonlik amaliyotlarning barhayot taʼsiridan darak berishi mumkin[2].

Yoshligi

Janubi-sharqda Qandahordan shimoli-gʻarbda Tbilisigacha Safaviylar imperiyasi hududini koʻrsatuvchi xarita
Safaviylar Eroni va qoʻshni davlatlar xaritasi

Parixon Xonum 1548-yil avgustda Ahar shahri yaqinida tugʻilgan[3]. Uning otasi Safaviylar sulolasining ikkinchi shohi Tahmosb I boʻlgan. Onasi Sulton Ogʻa Xonum dogʻistonlik cherkas zodagoni Shamxal Sultonning singlisi edi[4]. Parixonning Sulaymon Mirzo ismli tugʻishgan akasi boʻlgan[3]. Zamondosh yilnomalar Parixonni aqlli, zukko va sezgir ayol boʻlgan deb tasvirlaydi hamda bu sifatlari orqali otasining eʼtiborini qozonganini qayd etadi[5]. U siyosiy taʼsirga ega boʻlgan ammalari Parixon Xonum I va Mohinbonu Sultonni oʻziga namuna deb bilgan. Parixon ammalariga taqlid qilib, ulardan ham oʻtishni istagan[6].

Parixon islom huquqi, fiqh va sheʼriyatga nihoyatda qiziqqan va bularning barchasida yuksak natijalarga erishgan. Safaviy tarixchisi Afushtaiy Natanziyning soʻzlariga koʻra, zamondosh yilnomalar uni „ boshqa ayollardan ajralib turuvchi“ shaxs sifatida eʼtirof etgan[5]. Tahmosb I qizining Safaviylar imperiyasi siyosatiga qiziqishini qadrlagan, shuningdek, u ham otasining sevimli qiziga aylangan[7][8]. Parixon 10 yoshga kirganida shahzoda Badi az-Zamon Mirzo Safaviyga unashtirilgan. Badi az-Zamon Mirzo Tahmosbning kichik ukasi Bahrom Mirzoning oʻgʻli boʻlgan[3]. Biroq Parixon otasining sevimli qizi boʻlgani bois Tahmosb uning poytaxt Qazvindan Badi az-Zamonning maskani va iqtosi boʻlgan Seyistonga ketishiga ruxsat bermagan[3]. Shunday qilib unashtiruv nikoh bilan yakunlanmagan[5]. Tahmosbning qizi Parixonga boʻlgan muhabbati va uning maslahatlariga tayanishi oʻz oʻgʻillariga boʻlgan ishonchidan ham ustun edi[8]. Shu bois Safaviylar qoʻshini safini toʻldirgan turkman qabilalari boʻlgan Qizilboshli yetakchilari Parixonning marhamatiga sazovor boʻlishga intilgan[3].

Faoliyati

Tahmosb I vorisligi atrofidagi nizolar

Parixon Xonumning Safaviylar siyosatidagi faol ishtiroki otasi hukmronlik qilgan yillar soʻnggida boshlangan. Shohning koʻzida Parixonning mavqei va eʼtibori shu darajaga yetgan ediki, u barcha katta-kichik, zaruriy, moliyaviy, chegaraviy, mulkka doir va boshqa muhim masalalarni qizining maslahati va fikri asosida hal qilar, u bilan kengashmasdan hech bir ishni amalga oshirmas edi. Shoh Tahmosb oʻzining hukmdorlik hayotidan charchagan va umidsizlikka tushgan, keng vakolat va ulkan hokimiyatni qizi Parixonning ixtiyoriga topshirgan edi. Shu sababli,Tahmosb betob boʻlib qolgan davrda ham Safaviylar davlatining amirlari va zodagonlari mamlakat ishlarini hal qilish uchun avvalo Parixonga murojaat qilar, malika bilan kengashmasdan hech qanday masalani hal qilmas edilar. Qizilboshlilar esa Parixon tomonidan berilgan buyruqlarini bajarishar edi. Natijada, Parixonga berilgan bunday qonuniy vakolat kelajakda uning jilovlab boʻlmas kuchi va nufuzining yuzaga chiqishiga sabab boʻlgan.

Qarigan Tahmasp gilam ustida oʻtirgan holda tasvirlangan surat
Eron shohi Tahmosb I qarigan paytida, tax. 1575, Cleveland san’at muzeyi

Saroy amaldorlarining qayta-qayta soʻrovlariga qaramay, Tahmosb I hech qachon oʻgʻillaridan birini oʻzining aniq vorisi sifatida tayinlamagan. Otadan keyin toʻngʻich oʻgʻil taxtga oʻtirishi (Tahmosb I ning oʻzi Ismoil I dan keyin taxtga oʻtirgani kabi) odat tusiga kirgan boʻlsa-da, shohning toʻngʻich oʻgʻli Muhammad Xudobanda deyarli koʻr boʻlgani bois hukmronlikdan chetlatilgan edi[9]. Qizilboshli qabilalari va saroy ahli oʻzlari yoqlagan shahzoda masalasida ikki guruhga boʻlingan: Haydar Mirzo Ustojlu qabilasi, Safaviy sulolasiga aloqador Shayxovand qabilasi, ikki Safaviy shahzoda[b] va saroydagi gruzinlar (onasi Sultonzoda Xonumning kelib chiqishi gruzinlardan boʻlgani bois) tomonidan qoʻllanilgan boʻlsa, Ismoil Mirzoni Qizilboshlilarning qolgan barcha turkman qabilalari (masalan, Rumlu va Afshor), cherkaslar hamda Parixonning oʻzi qoʻllab-quvvatlagan[11][12]. Shuningdek, haram ichida ham fitnalar avj olgan, Sultonzoda Xonum oʻgʻlining taxtga oʻtirishi uchun jiddiy kurash olib borgan. Ismoil Tahmosb I ning ikkinchi oʻgʻli boʻlgan, biroq turli sabablar, jumladan, bachchabozlik tufayli 1557-yildan beri Qahqaha qal’asida qamoqda saqlanayotgan edi[13]. Qamoqda boʻlgan paytida Ismoil Ustojlu mablagʻlarini oʻzlashtirish ishlariga aralashgan va Ustojlu qoʻmondonining xotiniga oshiq boʻlgan[13][14]. Natijada, Ustojlu yetakchilari Haydar Mirzoni oʻzlari uchun yaxshiroq ittifoqchi degan qarorga kelgan[14]. Haydar Mirzo Tahmosb I ning beshinchi oʻgʻli boʻlib, shohning sevimli kishisiga aylangan va hatto Tahmosb yoʻqligida unga maʼmuriy vakolatlar ham berilgan[3].

Cherkaslar ham, gruzinlar ham Tahmosb I ustidan siyosiy taʼsirga ega boʻlgani bois ular bir-biriga raqib edlar[3]. Qizilboshlilar uchun eng asosiy tashvish Haydar Mirzoning onasining kelib chiqishi boʻlib, bu narsa koʻplab gruzinlarning qoʻshin safiga kirib kelishi hisobiga saroydagi Qizilboshlilarning taʼsirini cheklab qoʻyishi mumkin edi[14]. Parixonning Ismoilni qoʻllab-quvvatlashi saroyda turk-cherkas hukmronligini saqlab qolish istagidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin[15]. Uning Ismoilni qoʻllaganiga yana bir ehtimoliy sabab Ismoilning qamoqqa olinishidan oldingi xalq sevgan va jasur shahzoda sifatidagi obroʻsi yoki akasini qoʻllashi orqali oʻz mavqei va taʼsirini saqlab qolish mumkin deb oʻylashi edi[16]. Parixonning onasi Sulton Ogʻa Xonum qizining iltimosiga binoan Tahmosb huzurida Haydar Mirzoni yomonotliq qilib, uni xoin sifatida, Ismoilning tarafdorlarini esa sadoqatli va rostgoʻy shaxs sifatida koʻrsatgan[17].

Hukmronlik masalalari va taxt vorisi nizolarida faol ishtirok etgan Parixon Xonum oʻzining saroydagi kuchli va mustahkam mavqeini saqlab qolishga harakat qilardi. 1574-yil 18-oktyabrda Tahmosb I ogʻir kasal boʻlib qolgan va 2 oy davomida tuzalmagan[3]. Aynan shu paytda Parixonning turli buyruqlar berish va, ayniqsa, valiahdlik masalalaridagi ishtiroki yanada kuchaygan. Kasallik davomida Tahmosb ikki marotaba oʻlim bilan yuzlashgan. Safaviy tarixchisi Iskandar Munshiyning yozishicha, Parixon otasini parvarish qilishni oʻz zimmasiga olib, uning boshida turgan[8]. Shohning kasalligi guruhlar oʻrtasidagi zoʻravonlik xavfini tezlashtirgan. Ish shu darajaga yetganki, Haydarning tarafdorlari uni doimiy ravishda qattiq qoʻriqlab yurgan[18]. Shu bilan birga ular Qahqaha qal’asi boshligʻi bilan kelishib, Ismoilni oʻldirishni rejalashtirgan. 1574-yilda shoh Tahmosb ogʻir kasal boʻlgan vaqtda Haydar Mirzoning tarafdorlari Qahqaha qal’asiga mas’ul boʻlgan Xalifa Ansor Qoradogʻluga xabar yuborishgan. Ular Qoradogʻludan Haydar Mirzoning Safaviylar taxti vorisi boʻlishini taʼminlash maqsadida Ismoil Mirzoni oʻldirishni soʻrashgan. Parixon esa bu fitnani fosh qilib, otasiga xabar bergan. Natijada, Tahmosb Ismoilni kuzatib turish uchun qal’aga Afshor askarlaridan bir guruhini yuborgan[3]. Ikki oydan soʻng shoh Tahmosb jiddiy kasallikdan qutulib, sogʻayib ketgan. Shundan soʻng Parixon tezda Haydar Mirzo, uning onasi Sultonzoda Xonum va ularning tarafdorlariga qarshi otasining ongini zaharlagan hamda Ismoil Mirzoni yaxshi koʻrsatishga harakat qilgan.

Tahmosb I 1576-yil 14-mayda vafot etgan. Oʻlimi vaqtida uning boshida Haydar Mirzoning onasi hamda Parixon turgan[18]. Oʻsha paytda saroyda shahzodalardan faqat Haydar Miroz boʻlganligi bois u zudlik bilan oʻzini yangi shoh deb eʼlon qilgan. Tahmosb I vafot etgan kechada saroy qoʻriqchilari (anʼanaga koʻra, ular Qizilboshlilarning turli qabilalaridan navbatma-navbat tayinlanar edi) Ismoilning tarafdorlari boʻlgan Rumlu, Afshor, Qojar, Bayot va Varsak qabilalaridan edi. Natijada, Haydar oʻz tarafdorlarining yordamisiz saroy ichida amalda qamalib qolgan[3][19].

Fuqarolar urushi

Haydar Mirzo oʻzining qanchalik xavfli vaziyatda qolganidan xabar topgach, ehtiyot chorasi sifatida Parixonni qoʻlga olgan. Parixon Sultonzoda Xonumning huzurida akasi Haydar Mirzoning oyogʻini oʻpgan va shu orqali goʻyoki oʻzini uni qoʻllab-quvvatlagandek koʻrsatgan. Soʻngra Qurʼon bilan qasam ichib, agar Haydar Mirzo unga saroydan chiqishga ruxsat bersa, togʻasi Shamxal Sulton va ukasi Sulaymon Mirzoning qoʻllovini taʼminlab bera olishini aytgan[3]. Shundan soʻng Haydar Mirzo uning saroydan chiqishiga ruxsat bergan, ammo Parixon vaʼdasini buzib, saroydan chiqqach, saroy kalitlarini togʻasi va Ismoil Mirzoning tarafdorlariga bergan. Parixon ularga va qizilboshli zobitlarga saroyga hujum qilishni buyurgan. U, shuningdek, Husaynquli Xalifadan shahzoda Ismoilning Qazvinga kelgani haqida mish-mish tarqatishni soʻragan, bu bilan Parixon Haydar Mirzo tarafdorlaning diqqatini chalgʻitmoqchi boʻlgan. Parixonning buyrugʻi bilan askarlar Haydar Mirzo tarafdorlarining uylariga ham hujum qilgan. Shundan soʻng, Parixonning iltimosiga binoan Qahqahaga elchi yuborilib, Ismoil qamoqdan ozod qilingan va poytaxtga olib kelingan[19].

Haydar Mirzoning baʼzi tarafdorlari uning xavf-xatarga duch kelganidan xabar topgach, uni qutqarish uchun saroyga yoʻl olgan. Ammo saroyni qoʻriqlab turgan zobitlar saroy darvozalarini yopib qoʻygan. Garchi Haydar Mirzo saroy qoʻriqchilariga turli vaʼdalar berib, ularni oʻz tomoniga ogʻdirishga harakat qilgan boʻlsa-da, askarlar aslida Haydar Mirzodan nafratlanishar edi. Shu paytda Ismoil Mirzo va uning tarafdorlari saroyning ichki qismiga oʻtib olgan.

Oradan koʻp oʻtmay Haydar Mirzoning tarafdorlari ham saroy darvozasini buzib kirishga muvaffaq boʻlgan. Biroq ular Haydar Mirzoni qutqarishga kech qolgan, chunki Parixonning nazorati va qoʻmondonligi ostidagi Ismoil Mirzo tarafdorlari va 300 nafar cherkaslar allaqachon Haydar Mirzoni saroy haramida ayollar kiyimini kiygan holida topgan edi. Parixon akasini darhol tanigan va uni qoʻlga olishni buyurgan. Parixonning buyrugʻi bilan Sultonzoda Xonumning koʻz oldida oʻgʻli Haydar Mirzoning boshi tanasidan judo qilingan[c]. Uning qonga belangan boshini Haydar Mirzoning tarafdorlariga koʻrsatishgan. Shundan soʻng tarafdorlar qarshilikni toʻxtatgan, bu esa Ismoilning xotirjam taxtga oʻtirishi mumkinligini anglatar edi.

Ismoil II davrida

Shoh Ismoil II, Ahmad Munshiy Qumiyning „Xulosat at-tavorix“ asaridan bir varaq

Ismoil Qazvinga kelguniga qadar Parixon oʻzini Eronning de facto yetakchisi sifatida namoyon qildi[3]. U mashhur sunniy voiz Maxdum Sharifiy Sheroziyni yollab, 1576-yil 23-maydagi juma namozida barcha eng nufuzli Qizilboshli yetakchilari huzurida Ismoilning nomidan xutba oʻqitdi. Shu tariqa Ismoilning taxtga chiqishini tasdiqladi[3]. Parixon cherkas mulozimlaridan iborat shaxsiy saroyini tashkil etdi va xattot Xoja Majididdin Ibrohimiy Sheroziyni shaxsiy vaziri etib ushbu saroy boshqaruviga tayinladi[21][d] Har tong Qizilboshlilar muammo va iltimoslari bilan uning huzuriga kelar, Parixonning dargohi haqiqiy podshohlik saroyi sifatida qabul qilinar edi[23][3].

1576-yil 4-iyunda Ismoil Qazvinga yetib keldi, biroq ushbu sana munajjimlar nazarida omadsiz boʻlgani bois u saroyga bormay, Rumlu qabilasi boshligʻi Husayn-Quliy Xolafaning uyida toʻxtadi[3]. 1576-yil 1-sentyabrda u Chil ustun saroyida taxtga oʻtqazildi[13]. Parixon buning uchun akasidan minnatdorchilik kutgan edi[24], biroq Ismoil Qizilboshlilarning unga koʻrsatgan ehtiromidan bezovta boʻldi. Iskandarbekning soʻzlariga koʻra, u zodagonlarni koyib: „Doʻstlarim, ayollarning davlat ishlariga aralashuvi podshoh shaʼnini kamsitishini anglamadingizmi?“ — degan soʻzlarni aytgan[23]. U Qizilbosh yetakchilariga Parixon bilan koʻrishishni taqiqlab qoʻydi, uning qoʻriqchi va xizmatchilari sonini kamaytirdi, mol-mulkini musodara qildi va uni huzuriga qabul qilganida sovuqqonlik bilan munosabatda boʻldi[3]. Parixonning obroʻsini yanada toʻkish uchun Ismoil uning jinsiy buzuqligi haqida mish-mishlar tarqatdi[25]. Uning Ismoilga yuborgan maktubidan koʻrinishicha, Ismoil Parixonni oʻldirishni ham rejalashtirgan boʻlishi mumkin[13][e]. Natijada, Ismoilning hukmronligi davomida Parixon butunlay yakkalanib, yilnomalarda uning nomi deyarli tilga olinmay qoldi[27].

Ismoil II Safaviylar hokimiyatida 2 yil hukmronlik qildi, uning qisqa hukmronlik davri „qoʻrquv saltanati“ sifatida tasvirlanadi[28]. Davlat tojini kiyganidan 2 oy oʻtib, u barcha erkak qarindoshlarini, jumladan, Parixon unashtirilgan yigit Badi az-Zamon Mirzo va Parixonning tugʻishgan ukasi Sulaymon Mirzoni ham qirib tashlashni boshladi[13]. Sulaymon Mirzo Ismoilning Parixonga sovuqqon munosabati sabab yuzaga kelgan tajovuzkor xulqi uchun oʻldirildi[27]. Bu qirgʻindan faqat koʻr Muhammad Xudobanda va uning uch nafar yosh oʻgʻligina omon qoldi[13].

Ismoilning hukmronligi 1577-yil 25-noyabrda uning toʻsatdan oʻlimi bilan yakun topdi. Saroy tabibi oʻlim sababini zaharlanish deb gumon qilgan[3]. Iskandarbek Munshiy avvaliga Ismoilning oʻlimi bosh tashkilotchisi sifatida Parixonni koʻrsatgan. Bu fikr keyinchalik Sharafxon Bidlisiy, Hasanbek Rumlu hamda Sayyid Hasan Husayniy Astarobodiy kabi boshqa Safaviy yilnomachilar tomonidan ham tasdiqlangan[29]. Shu bilan birga, Ahmad Munshiy Qumiyning „Xulosat at-tavorix“ asarida Parixonni bu suiqasd bilan bogʻliq deb hisoblanmaydi. Zamonaviy tarixshunoslikda bu nazariya hali ham isbotlanmay qolmoqda[30]. Ismoilning oʻlimi natijasida Parixon yana saroydagi qudratli shaxsga aylangan[3].

Muhammad Xudobanda hukmronligi va Parixonning oʻlimi

Muhammad Xudobanda Ahmad Munshiy Qumiyning „Xulosat at-tavorix“ asarida

Tarixchi Natanziyning soʻzlariga koʻra, Ismoilning oʻlimidan keyin Parixondan akasining oʻrniga taxtga oʻtirishini soʻrashgan, biroq Parixon buni rad etgan[29]. Qizilboshlilar faqat ikki nomzod ustida bahslashgan. Ular Muhammad Xudobanda va Ismoilning hali goʻdak boʻlgan oʻgʻli Shujo ad-Din edi. Shujo hali yosh boʻlganligi sabab uning nomzodi rad etilib, Qizilboshlilar Muhammad Xudobandani yangi shoh sifatida tanlagan. Soʻngra ular oʻz tanlovlari haqida Parixonga xabar bergan[3]. Zamondosh yilnomachi Hasanbek Rumlu Parixon akasi Muhammadning taxtga chiqishiga ochiq-oydin qarshi boʻlganini va uning Qazvinga kelishini toʻxtatishga uringanini qayd etgan[30]. Boshqa tomondan, Iskandarbekning soʻzlariga koʻra, Parixon akasi Muhammadni taxt uchun eng maqbul nomzod deb bilgan, chunki uning koʻrligi Parixonga davlat boshqaruvini nazorat qilish imkonini berardi. Parixon va Qizilboshlilar Muhammad faqatgina ramziy hukmdor boʻladi, mamlakatni esa amalda Parixon va uning vakillari boshqaradi, degan kelishuvga kelishgan[3].

Shu tariqa Parixon 1577-yil 25-noyabrdan 1578-yil 12-fevralgacha ikkinchi de facto hukmronligini amalga oshirdi[31][3]. U akasi Ismoil qamoqqa tashlagan mahbuslarni ozod qildi va koʻplab mashhur erkaklar va ayollarni himoyasiga oldi. Masalan, Maxdum Sharifiy Sheroziyni qamoqdan chiqardi va uning Usmoniylar imperiyasiga qochib ketishiga yordam berdi[31][30]. U amaldorlarga Qazvinda qolib, Muhammadning poytaxtga kelishini kutishni buyurdi, biroq Ismoil II ning sobiq bosh vaziri, Ismoilning Parixonga dushman boʻlishiga qisman aloqador boʻlgan shaxs Mirzo Salmon Jobariy Sherozga Muhammad Xudobandaning oldiga qochib ketdi[31]. Mirzo Salmon yangi shohni va uning qatʼiyatli rafiqasi Xayriniso Begumni Parixonning taʼsiridan ogohlantirib, ularni Parixonga ochiqdan-ochiq qarshi qoʻydi[31]. Muhammad Qazvindagi davlat xazinasini qoʻriqlash uchun odamlarini yubordi, bu esa Parixonning tarafdorlari bilan uning odamlari oʻrtasida toʻqnashuvga olib keldi[31]. Shamxal Sulton Parixonning qarorgohidagi qoʻriqchilar sonini oshirdi, bu esa Xudobanda va Xayriniso juftligi bilan Parixon oʻrtasidagi adovatni yanada kuchaytirdi[32]. Shu orada koʻplab amaldorlar Qazvindan Sherozdagi shoh saroyiga uninf xizmatiga kirish uchun joʻnab ketdi[31].

1578-yil 12-fevralda Muhammad va Xayrinisoning Qazvinga kelishi Parixonning boshqaruvdagi ustunligiga barham berdi[3]. U Muhammad va Xayrinisoni toʻrt-besh yuz nafar qoʻriqchi va xizmatchi hamrohligida, oltin kajarada oʻtirgan holda kutib oldi[3]. Xayriniso Parixonning uning hokimiyatni boshqarishiga xalal berishini bilgan holda uni oʻldirish rejasini tuza boshladi[3]. Muhammad Xudobanda barcha malika va devon aʼzolari, jumladan, Parixon huzurida taxtga oʻtirdi[33]. Muhammad va Xayriniso yashirinchi Parixonni oʻldirish uchun uning bolalikdagi lalasi (murabbiy) Xalilxon Afshorni yolladi[34]. Bayramlar tugagach, Parixon oʻz hamrohlari bilan qarorgohiga qaytayotganida Xalilxon uning yoʻlini toʻsdi. Yuzaga kelgan biroz tortishuvdan soʻng, Parixon tinchgina uning gapiga koʻndi va Xalilxon bilan uning uyiga ketishga rozilik berdi. Aynan oʻsha yerda Parixon boʻgʻib oʻldirildi[33][f]. Shamxal Sulton va Ismoilning oʻgʻli Shujo ad-Din ham oʻsha kuni oʻldirilgan[36]. Oʻsha paytda Parixon taxminan 10 000–15 000 tuman boylikka, toʻrt-besh yuz xizmatkor hamda Qazvinda haramdan tashqaridagi uyga ham egalik qilgan[37].

Sheʼriyat

Parixon shoirlarga homiylik qilgan, shuningdek, uning oʻzi ham sheʼrlar yozgan[8]. Abdibek Sheroziyning „Takomilat al-axbor“ asari oʻz navbatida Parixonga bagʻishlab yozilgan boʻlib, undagi „Haqiqiy“ taxallusi ostida bitilgan bir nechta sheʼrlar aynan Parixonga tegishli deb keltiriladi[38][39]. Biroq eronshunos Dick Devisning soʻzlariga koʻra, asardagi faqat birgina sheʼr aynan Parixonning qalamiga mansubligi isbotlangan[40].

Tahmosb I sheʼriyatni oʻz taqvodorligiga zid deb bilgan va shu sabab saroyida shoirlarning ijod qilishiga yoʻl qoʻymagan[41]. Parixon esa shoirlar hurmat koʻrmagan ogʻir davrda isteʼdodli shoirlarni qoʻllab-quvvatlagan[30]. Parixon homiylik qilgan eng koʻzga koʻringan shoirlardan biri koshonlik Muhtasham Koshoniy boʻlib, Parixon unga Malik ush-shuaro unvonini bergan[30]. Parixon Koshondan boʻlgan barcha shoirlarning asarlarini saroyga yuborishdan oldin avval Muhtasham Koshoniyga tekshirtirishlarini buyurgan[42]. Koshoniy faoliyatidagi bu muhim pallaga javoban unga madh bitgan[43]. Umuman olganda, Muhtasham Koshoniyning devoni Parixonning sharafiga yozilgan beshta qasidani oʻz ichiga oladi. Bu raqam Koshoniyning boshqa biror aʼyon, hatto shoh Tahmosb I ga bagʻishlab yozilgan asarlardan ham koʻproqdir[8]. Shoirlar bilan yozishmalarida Parixon ularga aniq soʻrovlar bilan murojaat qilgan. Masalan, bir safar u Koshoniydan sevimli shoirlaridan biri Jomiyning g‘azalidan 80 baytiga javob yozishini soʻragan[44][42]. Shoirning bu adabiy loyihaga javobi uning devonidan topilmagan boʻlsa-da, eronshunos Paul E. Losensky Koshoniyning vazn va qofiya tizimi Jomiynikiga oʻxshash 60 baytli g‘azalini aniqlagan. Bu esa Muhtasham Koshoniy Parixonning iltimosini bajara olganini tasdiqlaydi[45].

Merosi

„Nusratnoma“ asarida Xayrunniso Begumning boʻgʻib oʻldirilishi tasviri

Parixon Xonum baʼzi zamonaviy tarixchilar tomonidan oʻz davrining eng qudratli ayoli sifatida qaraladi[33][46]. Oʻz jamiyatida yuqori tabaqadagi ayollarga oʻrta va quyi tabaqadagi ayollarga nisbatan ancha koʻproq cheklovlar qoʻyilganiga qaramay, jinsidan qatʼi nazar, Parixon oʻz atrofida imperiyada yuqori darajaga ega boʻlgan hamrohlar va xizmatkorlar guruhini jamlay oldi[47]. Zamondoshlari uni aqlli va ziyrak ayol sifatida ulugʻlagan. Iskandarbek uning oʻlimini „jasur shahodat“ deb atagan boʻlsa, Abdibek Sheroziy unga „dunyo va uning ahli malikasi“ hamda „zamona Fotimasi“ kabi unvonlar bergan[48][49]. Keyingi tarixchilar uni koʻproq yovuz qahramon sifatida tasvirlab, ikki akasining qotiliga aylanishi va taxtni tortib olishga boʻlgan intilishini qoralaydi[50]. Zamonaviy tarixchi Shohruh Gʻolsorxiyning soʻzlariga koʻra Parixonning maqsadi malika boʻlish boʻlmagan[50]. Mamlakat ishlarini yuritishda u oʻzini shahzodalarga qaraganda koʻproq munosib deb bilgan va shu bois sust va samarasiz Safaviy saroyining bilvosita rahbariga aylangan[50][35].

Parixon hokimiyatdan qulaganidan soʻng, Xayriniso Begum Safaviylar davrining navbatdagi qudratli ayoli sifatida maydonga chiqqan, biroq u ham 18 oylik hukmronlikdan keyin oʻldirilgan[35]. XX asr boshlarida Hans Robert Roemer va Walther Hinz kabi tarixchilar Xayriniso va Parixonni 1570–1580-yillarda Safaviy saroyidagi yirtqich muhitning asosiy aybdorlari sifatida koʻrsatgan[51]. Bu ikki ayolning mavjudligi jamiyatda yana boshqa, kichikroq mavqedagi ayollarning ham taʼsiri boʻlganini koʻrsatadi[52]. Bu esa Parixonning siyosiy faoliyati nafaqat noodatiy boʻlganini, balki jamiyat tomonidan maʼlum darajada qabul qilingan boʻlishi mumkinligini anglatadi[53]. Biroq siyosiy taʼsirga ega ayollar Safaviylar sulolasining ilk yillaridan keyin goʻyo yoʻqolib ketgan va bu narsa saroy ayollari Safaviylar davrining soʻnggi yillarida yanada izolyatsiyalanganini bildiradi[54].

Izohlar

  1. ↑ Tarixchi Siamak Adhamiy ismning hozirgi shakli sifatida ko‘plab olimlar qayd etgan „parī-ḵān“ — „Parilar xoʻjayini (xon)“ talqinini xato deb hisoblaydi[2].
  2. ↑ Ya’ni uning amakivachchasi Ibrohim Mirzo hamda uning kichik ukasi Mustafo Mirzo qo‘llab-quvvatlagan[10].
  3. ↑ Zamondosh manbalarga ko‘ra, Haydar Mirzo ayollar kiyimini kiyib, haram ichida yashiringan, ammo Parixon uni tanib qolib, oʻldirishni buyurgan[20][3].
  4. ↑ Xoja an’anaviy ravishda Safaviylar oilasiga xizmat qilgan diniy ulamolar oilasiga mansub edi[22].
  5. ↑ Maktub Parixon tomonidan Ismoilning ayblovlariga javoban yuborilgan. U, shuningdek, uning boshqaruvini ochiq tanqid qilgan va barcha erkak qarindoshlarini tizimli tarzda qirib tashlashini qoralagan[26].
  6. ↑ XVII asrda Ispaniyada tanilgan eronlik shaxs Don Juanning kundaligida Parixonning boshi kesilib, ommaga ko‘rsatish uchun Qazvin darvozalarida nayza uchiga qadalganini tasdiqlangan. Bu rivoyat o‘sha davr Safaviy jamiyati an'analariga zid bo‘lib, g‘arb an’anasi ta’sirida yuzaga kelgan uydirmaga ko‘proq o‘xshaydi[35].

Manbalar

  1. ↑ Soudavar 2000, ss. 60, 68.
  2. ↑ 2,0 2,1 Adhami 2000.
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 3,23 3,24 Pārsādust 2009.
  4. ↑ Szuppe 2003, s. 147.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Gholsorkhi 1995, s. 146.
  6. ↑ Szuppe 2003, ss. 157, 168.
  7. ↑ Birjandifar 2005, s. 51.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Gholsorkhi 1995, s. 147.
  9. ↑ Roemer 2008, s. 247.
  10. ↑ Birjandifar 2005, s. 56.
  11. ↑ Gholsorkhi 1995, ss. 147–148.
  12. ↑ Birjandifar 2005, ss. 57–58.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 Ghereghlou 2016.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 Birjandifar 2005, s. 57.
  15. ↑ Birjandifar 2005, s. 59.
  16. ↑ Gholsorkhi 1995, ss. 149–150.
  17. ↑ Birjandifar 2005, s. 60.
  18. ↑ 18,0 18,1 Gholsorkhi 1995, s. 148.
  19. ↑ 19,0 19,1 Gholsorkhi 1995, s. 149.
  20. ↑ Ahmadi 2021, s. 315.
  21. ↑ Szuppe 2003, ss. 153–154.
  22. ↑ Blair 2006, s. 428.
  23. ↑ 23,0 23,1 Gholsorkhi 1995, s. 150.
  24. ↑ Birjandifar 2005, s. 64.
  25. ↑ Birjandifar 2005, ss. 63–64.
  26. ↑ Birjandifar 2005, s. 68.
  27. ↑ 27,0 27,1 Gholsorkhi 1995, s. 152.
  28. ↑ Gholsorkhi 1995, s. 151.
  29. ↑ 29,0 29,1 Gholsorkhi 1995, s. 153.
  30. ↑ 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 Ahmadi 2021, s. 316.
  31. ↑ 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 31,5 Gholsorkhi 1995, s. 154.
  32. ↑ Birjandifar 2005, s. 74.
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 Gholsorkhi 1995, s. 155.
  34. ↑ Birjandifar 2005, s. 75.
  35. ↑ 35,0 35,1 35,2 Ahmadi 2021, s. 317.
  36. ↑ Birjandifar 2005, s. 76.
  37. ↑ Szuppe 2003, s. 152.
  38. ↑ Dabīrsīāqī & Fragner 2020.
  39. ↑ Moshir Salimi 1957, s. 171.
  40. ↑ Davis 2023, s. xxxvii.
  41. ↑ Sharma 2017, s. 21.
  42. ↑ 42,0 42,1 Losensky 2004.
  43. ↑ Losensky 2019, s. 410.
  44. ↑ Losensky 2018, s. 573.
  45. ↑ Losensky 2018, ss. 573, 578.
  46. ↑ Amoretti & Matthee 2013.
  47. ↑ Ahmadi 2021, ss. 319, 317.
  48. ↑ Gholsorkhi 1995, ss. 155–156.
  49. ↑ Birjandifar 2005, ss. 52, 76.
  50. ↑ 50,0 50,1 50,2 Gholsorkhi 1995, s. 156.
  51. ↑ Mitchell 2009, s. 158.
  52. ↑ Ahmadi 2021, s. 318.
  53. ↑ Birjandifar 2005, s. 99.
  54. ↑ Ahmadi 2021, ss. 318, 322.

Adabiyotlar

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Parixon_Xonum" dan olindi