Pirmuhammadxon
Пирмуҳаммадхон (1511—1561) — ўзбек шайбонийлар сулоласининг тўққизинчи вакили, 1556—1561 йилларда Бухоро хонлигида ҳукмронлик қилган, Балх хонлиги хони (1546—1566).
Келиб чиқиши
Пирмуҳаммадхон Шибоний Жонибек Султоннинг тўнғич ўғли бўлиб, Ўзбек хонлиги асосчиси Абулхайрхон [1] [2] авлодидан эди. Унинг насабномаси шундай эди [3] [4] [5].
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Сиёсат ва ҳарбий фаолиятиБалх хонлиги хониПирмуҳаммадхон 1546-йил 13-апрелда Балхда ҳокимият тепасига келди. Унинг даврида мустаҳкамланган Шайбонийларнинг Балх хонлиги Мовероннаҳр ва Бадахшоннинг сиёсий ҳаётида ҳам катта рол ўйнади. Қолаверса, Балх хонлиги унинг даврида тўлиқ мустақилликка эришди [1] . Пирмуҳаммадхон ҳам Кистин Қора-Султон каби ички ва ташқи фаол сиёсат олиб борди. Унинг даврида Балх хонлиги Абиверд, Марв вилояти ва унинг ўғиллари ва набиралари бошчилигидаги Термиз ҳисобига сезиларли даражада кенгайди. Гурзивон ва Гарчистоннинг жанубий чегаралари ҳам сезиларли даражада мустаҳкамланди [1] . Бобурийлар вакилларидан бирининг ёрдамиМанбаларда ёзилишича, бобурийлар Ҳумоюн ва Камрон ўртасидаги кескин ўзаро кураш йилларида Пирмуҳаммадхон иккинчисини қўллаб-қувватлаган. Шундай қилиб, 1547 йилда Ҳумоюн томонидан Кобулдан қувилган Камрон Бадахшонни забт этиш умидида Балхга бўйсунган Ойбак шаҳрига етиб келди. Айбак ўзбек ҳукмдори уни шараф билан кутиб олди, кейин Балхга олиб кетди. Пирмуҳаммадхон уни ажойиб кутиб олди ва алоҳида эътибор кўрсатди. Абу-л-фазлнинг айтишича, Балх хони уни уйида зиёфат уюштирган, кейин у билан бирга Бадахшонга кетган. Кейин Пирмуҳаммадхон ёрдамида Камрон Бадахшоннинг катта қисмини эгаллаб олди [1] . Камроннинг Пирмуҳаммадхон билан иттифоқи ва унинг Бадахшонни эгаллашда қуролли ёрдами Муғаллар империяси билан Балх хонлиги ўртасидаги муносабатларни кескинлаштирди. Тез орада 1550 йилда Ҳумоюн Балхга қарши чиқди. Гулбадан бегимнинг ёзишича, Ҳумоюн ва унинг тарафдорлари ҳеч қандай тўсиқсиз Балхга яқинлашиб, шаҳар четида турган ўзбек қўшинларини тор-мор этганлар. Пирмуҳаммадхон рақиблар кучли эканига ва уларга қаршилик кўрсатиш фойдасизлигига ишонч ҳосил қилиб, ҳатто шаҳарни тарк этишга қарор қилди. Султон Муҳаммаднинг ёзишича, жанг қилишга жур’ат этмаган иккала томон ҳам Балх атрофида бир ҳафта туриб, охири Ҳумоюн қароргоҳни тарк этиб, Балхни тарк этган. Бу ҳақда қизиқ фактлар „Ҳафт Иқлим“да келтирилган. Бу ерда айтилишича, зикр этилган сафда қатнашишга таклиф қилинган Камрон ва Мирзо Аскарийлар нафақат қўшин билан келишмаган, балки Ҳумоюнга қарши исён кўтарганлар. Буни Абу-л-фазл тасдиқлайди. Амин Аҳмад Розийнинг кейинги гувоҳликларидан маълум бўладики, айнан ўша пайтда Бадахшонлар Ҳумоюн қароргоҳига ҳужум қилиб, унинг қўшинларига жиддий зарар етказган, натижада у Балхни тарк этиб, Кобулга қайтишга мажбур бўлган [1] . Бухоро ҳукмдорининг мустақил Пирмуҳаммадхонга қарши режалариБухоро ҳукмдори Абдулазизхон (1540-1550) Пирмуҳаммадхоннинг мустақиллигига барҳам беришга уриниб, Балхга қарши катта юриш тайёрлай бошлайди[6]. Саид Раким ҳикоясига кўра, хон гўё Балхни эгаллаган. Бироқ, бошқа манбаларда бу ҳақда ҳеч қандай хабар йўқ. Тарихчиларнинг фикрича, Балхга режалаштирилган юриш амалга оширилмаган ва Абдулазизхоннинг ўзи тез орада вафот этган [1] . Бухорода олий ҳокимиятни эгаллашга уриниш1550-йил 16-майда Абдулазизхон вафотидан сўнг Бухорода тахтга Муҳаммад Шайбонийнинг набираси ўртамиёна ва иродаси заиф Муҳаммад Ёр-султон кўтарилади. Худди шу кунларда Пирмуҳаммадхон Абдулазизхон вафоти муносабати билан ҳамдардлик билдириш баҳонасида Бухорога етиб келади ва Ҳофиз-и Таниш Бухорийнинг ёзишича, турли найранглар билан олий ҳокимиятни қўлга киритади. Ўша пайтда Балххонга ҳамроҳ бўлган Султон Муҳаммад ал-Балхийнинг ёзишича, бу воқеа 1550-йил 18-августда бўлган [1] . Аксарият зодагонлар ва мусулмон руҳонийлари бошлиғи Пирмуҳаммадхонни қўллаб-қувватламадилар. У қудратли Хожа Муҳаммад Исломдан ёрдам сўра олмади. Жуйбар шайхларининг таржимаи ҳоли бўлмиш Муҳаммад Тоҳир ва Бадриддин Кашмирийнинг ёзишича, Пирмуҳаммадхон ўшанда ўз одами — Шайбоний Рустам Султоннинг ўғли Ўзбек хони номи билан машҳур Умарғози Султоннинг Бухоро тахтига кўтарилиши ташаббускори бўлишга ҳаракат қилган [1] . „Раузат ар-Ризвон“ муаллифи саррофнинг ишончли вакили амир Темурқулийнинг сўзларига кўра:Пирмуҳаммедхон Бухорода бир йилга яқин олий ҳукмдор сифатида қолди, лекин амирлар ва эшон Хожа Муҳаммад Исломнинг ёрдами ва ёрдамини олмаганлиги сабабли 1551-йил июн-июл ойларида у Бухорони тарк этишга мажбур бўлди ва ҳокимиятни яна ўша қўлига қайтарди. Бундан олдин Самарқанддан чақириб олинган Муҳаммад Ёр-султон [1] . Ташқи сиёсатиПирмуҳаммадхон даврида Балх хонлигининг Сафавийлар давлати билан тинч муносабатлари сезиларли даражада мустаҳкамланди. Алоқалар шу қадар дўстона бўлиб кетдики, Таҳмасп И унга бошқа мамлакатлар элчилари томонидан Исфаҳонга олиб келинган совғаларни баҳам кўрди [1] . ОиласиПирмуҳаммадхоннинг тўрт ўғли бор эди: Падишаҳ Муҳаммад Султон, Маҳди Султон, Шоҳ Муҳаммад Султон ва Дин Муҳаммад Султон. Балх хонлиги ҳудудларида Пирмуҳаммадхоннинг ўғиллари ва набиралари ҳукмронлик қилган. Масалан: Паянда Муҳаммад-султон Марвда, Падшоҳ Муҳаммад-султон Термизда, Абулмуҳаммад-султон Абивердда [1] . ЎлимиПирмуҳаммедхон 1567 йил 12 мартда вафот этди [1] . Унинг вафотидан кейин Балхни унинг ўғли ва вориси Динмуҳаммадхон [1] бошқарган. Адабиёт
Фахриддин Ҳасанов. Манбалар
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
