Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Peter Simon Pallas

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
(Piter Simon Pallasdan yoʻnaltirildi)
Питер Симон Паллас
Таваллуди 1741-йил 22-сентабр
Вафоти 1811-йил 8-сентабр
Берлин, Olmoniya bayrogʻi Германия
Фуқаролиги Пруссия Қироллиги
Соҳаси зоология, ботаника, география, геология, этнография, филология
Иш жойлари Rossiya bayrogʻi Россия
Таълими Галлес университети, Гöттинген университети
Машҳур шогирдлари Василий Федорович Зуэв, Никита Петрович Соколов
Машҳур ишлари олим-энциклопедиячи, саёҳатчи

Питер Симон (Питер-Симон) Паллас (олмонча: Петер Симон Паллас ;1741-1811) — таниқли немис ва рус олими-энциклопедисти, табиацҳуноси, табиацҳуноси, ХВИИИ — ХИХ асрлар саёҳатчиси.

Ҳаёти

1768—1774-йиллардаги рус экспедициялари

Экспедициянинг хулосалари

Кейинчалик илмий ишлари

1777-йилда Паллас Россия империясининг топографик бўлимининг аъзоси этиб тайинланди, 1782-йилда у тенгдош маслаҳатчиси бўлиб хизмат қилди, 1786-йилда Адмирал Гейц ҳамкасблари учун тарихий ҳисоб бўлиб хизмат қилди. Турли соҳаларда изланишлар олиб боришда давом этди.

Сиферополдаги Паллас уйи. Салгирка боғи.

Шахсий ҳаёти

Паллас уч марта уйланган. 1767-йилда, 26 ёшида у эрини ташлаб,Палласга Европа Россияси ва Уралга экспедицияси пайтида ҳамроҳлик қилган немис генералининг рафиқаси билан фуқаролик никоҳига кирди, қачон уларнинг қизи Албертина 9 ёшда эди.Никоҳдан уч кун ўтгач, унинг рафиқаси Паллас вафот этди.Палласнинг иккинчи хотини Каролина (Кетрин Ивановна Полман), ундан бир неча ёш кичик, фарзандлари йўқ эди ва биринчи турмушидан туғилган Албертинни жанубий саёҳатларида кузатиб борди[1].

Паллас илмий изланишларининг аҳамияти

Палласнинг биринчи тавсифи. „Зоограпҳиа россо-асиатиcа“ (1811)

Кўплаб нашр этилган асарларида Паллас саёҳатчи, зоолог, ботаник, палеонтолог, минералог, геолог, топограф, географ, шифокор, этнолог, археолог, филолог, уй эгаси ва технолог сифатида ўз имзосини қолдирди. Касблари хилма-хил бўлишига қарамай, фанга юзаки қарамаган ҳолда ҳақиқий қомусий бўлганини билиш мумкин[2].

Паллас ҳурматига берилган номлар

Ҳайвонларнинг турлари

  • Амиcула палласии Миддендорфф, 1847 — Паллас амикуласи,
  • Cаллосcиурус эрйтҳраэус Паллас, 1779 — Палласнинг синcаги (инг. Паллас синcап);
  • Дераcантҳа онос Паллас, 1772 — Дераcантҳа Паллас ёки Паллас’с Дераcантҳа,
  • Эмбериза палласи Cабанис, 1851 — қутбли жўхори (инг. Палласнинг қамиш бунтинги),
  • Глоссопҳага сориcина Паллас, 1766 — узун тилли ёки қичқириқга ўхшаш, узун тилли ёки шреwга ўхшаш узун тилли вампир (инг. Палласнинг узун тилли кўршапалак);
  • Ҳалиаээтус леуcорйпҳус Паллас, 1771 — узун думли бургут (инг. Паллас денгиз бургути),
  • Ларус ичтҳяэтус Паллас, 1773 — қора бошли калхат (инг. Паллас гули),
  • Лоcустелла cертҳиола Паллас, 1811-йил — крикет куйлаш (инг. Палласнинг чигирткаси),
  • Молоссус молоссус Паллас, 1766 — эркин думли булдог кўршапалак (инг. Палласнинг эркин думли яраси),
  • Нйcтимене cепҳалотес Паллас, 1767 — катта бошли карнай бурунли уçуртма (инг. Паллас найчали мевали кўршапалак),
  • Очотона палласи Грей, 1867 — палласова ёки мўғулистонлик пишчуҳа (инг. Паллас пика),
  • Отоколобус манул ёки Фелис манул Паллас, 1776, — манул ёки Паллас мушуки (инг. Палласнинг мушуки);
  • Пҳалаcроcорах перспиcиллатус Паллас, 1811 — стеллер, Паллас ёки кўзойнакли корморант (инг. Паллас корморанти),
  • Пҳйллосcопус прорегулус Паллас, 1811 — қиролнинг қулоғи Палласнинг ўти),
  • Сйррҳаптес парадохус Паллас, 1773 — сажжа ёки скунк (инг. Палласнинг Сандгроусе).

Ўсимлик уруғлари

  • Петросимониа Бунге — Петросимониа[1], Маревй оиласи,
  • Неоплазия Поляков — Неопаллазия, Астрове оиласи.

Ўсимликлар турлари

  • Эрйсимум палласии (Пурш) Ферналд — Палласнинг девор гуллари
  • Ҳяcинтҳелла палласиана (Стивен) Лосинск. — Ҳяcинтҳелла Палласа ёки Ҳяcинтҳиc Палласа [син. Ҳяcинтҳус палласианус Стивен — Сüмбüл палласаси]
  • Лониcера cаэрулеа субсп. палласии (Ледеб.) Броwиcз ёки Лониcера палласии Ледеб. — Асал паллас
  • Малус ориэнталис (Углитзк.) эх Жуз. — Палласнинг олма дарахти ёки Сибир олма дарахти
  • Пинус палласиана Д.Дон — Паллас қарағай, ёки Пинус тауриcа ҳорт. — Қрим қарағайи
  • Ранунcулус палласии Счлтдл. — Палласнинг сариёғи

Топонимлар ва бошқа об’эктлар

Асосий нашрлари

Филолог сифатида Паллас „Лингуарум тотиус Орбис воcабулариа cомпаратива.Сеcтио Лингуас Эур. эт Асиаэ комплекса“ (СПб.,1786-1789,2 қисм) асарини нашр этди. Худди шундай, у „Стралсундисчес Магазин“ табиий тарих журналининг биринчи жилдини (6 сони) таҳрир қилди (Берлин ва Стралсунд,1767-1770).Палласнинг энг муҳим асарлари:

  • „Диссертатио инаугуралис де инфестис вивентибус инфра вивентиа“ (Леиден: Лугдуни Батаворум, 1760). (лат. )
  • „Эленчус зоопҳйторум, систенс генерум адумбратионес генералиорес эт спеcиэрум cогнитарум суccинcтас десcриптионес, cум селеcтис ауcторум сйнонймис“ (Гаага (Ден Ҳааг): ван Cлеэф, 1766). (лат. )
  • „Мисcелланеа зоологиcа, қуибус новæ импримис атқуэ обсcурæ анималум турлари тасвирланган ва обсерватионибус иcонибусқуэ иллустрантур“ (Гаага, 1766). (лат. )
  • „Спиcилегиа зоологиcа“ (Берлин, 1767 — 1777). (лат. )
  • „Лйст дер Плант-Анималс, беваттенде де алгемеэне счетзен дер гегелген эн корте бесчрйвинген дер бенде зоортен“ (Утрехт (Утрехт): ван Падденбург ва ван Счоонҳовен, 1768). (нид. )
  • „Де оссибус Сибириаэ фоссилибус, cраниис праэсертим Рҳиноcеротум атқуэ Буффалорум, обсерватионес“ („Нови Cомментарии Аcадемиаэ Сcиэнтиарум Империалис Петрополитанаэ“, ХИИИ, СПб., 1768). (лат. )
  • „Натургесчичте меркwüрдигер Тҳиэре“ (Берлин, 1769 — 1778).(олм.) )
  • „Диэркундиг менгелwерк, ин ҳет wелке де ниэуwе оф ног дарке зоортен ван диэрен, доор наауwкеуриге имагес, бесчрйвинген эн верделинген опгеҳелдерд wорден“ (Утрехт: ван Падденбург & ван Счоонҳовен, 1770). (нид. )
  • „Реисе дурч версчиэдене Провинзен дес Руссисчен Реичс“ (СПб., 1771—1801).(олм.) )
  • „Меркwüрдигкеитен дес Мордуанен, Касакен, Калмуcкен, Киргисен, Басчкирен ва бошқалар.“ („ Мордва, қозоқ, қалмиқ, қирғиз, бошқирд ва бошқалар дўстлиги“, Франкфурт ва Лейпциг, 1773 — 1777, 3 жилдда).(олм.) )
  • „ Флора Россиcа“ (СПб., 1784 — 1788, 2 қисмда). (лат. )
  • „Обсерватионс сур ла форматион дес монтагнес эт сур лес чангеменц арривéс ау Глобе, партиcулиэр à л’Эмпире де Руссиэ“ („Аcта Аcадемиаэ Сcиэнтиарум Империалис Петрополитанаэ“, СПб., 1777). (фр. )
  • „Новаэ турлари Қуадрупедум э Глириум ордине“ (Эрланген, 1778). (лат. )
  • „Мéмоирес сур ла вариатион дес анимаух“ („Аcта Аcадемиаэ Сcиэнтиарум Империалис Петрополитанаэ“, Санкт-Петербург, 1780). (фр. )
  • „Москвадаги ўсимликлар каталоги Жаноби Олийларининг боғида ҳақиқий давлат маслаҳатчиси ва Император ўқув уйининг таниқли хайрихоҳи Прокофия Акинфиэвич Демидов, П. С. Паллас, Петербург академиги“ (Санкт-Петербург, 1781). (рус. )  (лат. )
  • „Иcонес Инсеcторум праэсертисисим Россиаэ Сибириаэқуэ пеcулиариум“ (Эрланген, 1781 — 1806, 4 та нашрда). (лат. )
  • „Таблеау пҳйсиқуэ эт топограпҳиқуэ де ла Тауриде“ („Нова Аcта Аcадемиаэ Сcиэнтиарум Империалис Петрополитанаэ“, Х, Санкт-Петербург, 1792). (фр. )
  • „Бемеркунген ауф эинер Реисе ин диэ сüдличен Статтҳалтерсчафтен дес Руßисчен Реичс ин ден Жаҳрен 1793 унд 1794“ (Лейпциг, 1799 — 1801)(олм.) ) ва „Россия империясининг жанубий вилоятлари бўйлаб саёҳатлар“ (Лондон, 1802, 2 жилдда; „Россия давлатининг жанубий вилоятларига саёҳат пайтида олиб борилган кузатишлар“)(ингл.) ) .
  • „Астрагалорум десcриптаэ эт иcонибус cолоралис иллустратаэ турлари“ (Лейпциг, 1800). (лат. )
  • „Иллустратионс плантарум имперфеcте вел нондум cогнитарум“ (Лейпциг, 1803). (лат. )
  • „Зоограпҳиа россо-асиатиcа“ (СПб., 1811, 3 жилдда). (лат. )

Рус тилига таржима қилинган ва таржима қилинган:

  • „ (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-11-13 санасида архивланган) Россия давлатининг турли вилоятларига саёҳат“ (СПб., 1773 - 1788 ; биринчи қисми 1809-йилда иккинчи нашрда нашр этилган ).
  • „Россия давлати ўсимликларининг тасвири, уларнинг тасвирлари билан“ (СПб., 1786 ; 1792-йилда Тоболскдаги Корнилиэвнинг босмахонасида қайта нашр этилган).
  • „Энг олий император Кетрин ИИ қўли билан тўпланган барча тиллар ва диалектларнинг қиёсий луғатлари“ (СПб., 1787 — 1789, 2 жилд; иккинчи нашри „Қиёсий луғат“ номи остида 4 жилдда нашр этилган. алифбо тартибида жойлаштирилган барча тиллар ва лаҳжалар " 1790-1791).
  • „Таврический вилоятининг қисқача физик-топографик тавсифи“ (Санкт-Петербург, 1795).
  • „Қримнинг декоратив ўсимликлари рўйхати“ (1797 ; маҳаллий флоранинг 969 турининг тавсифи).
  • Паллас П. С. Россия давлатининг турли вилоятларига саёҳат // Россия ХВИИИ аср. чет элликлар назаридан. — Л.: Лениздат, 1989-йил .
  • П.нинг илмий мероси. С. Паллас. Хат. 1768-1771 йиллар / Сост. В. И. Осипов. Пер. с нем. В. И. Осипова ва Г. И. Федорова. — Россия Фанлар академияси архивининг Санкт-Петербург бўлими. — Санкт-Петербург: Тиалид, 1993-йил .
  • {{{титле}}}. 

Палласнинг баъзи бошқа мақола ва асарларининг таржималари ҳам рус тилида чоп этилган.

Электрон нусхалар

Паллас асарларининг 16 та ҳужжати Франсия Миллий кутубхонасининг Галлиcа маълумотлар базасида (фр.):

„Россия давлатининг турли вилоятларига саёҳатлар“ нинг биринчи қисмини Диэтмар Ҳензе сўзбоши билан немис тилидаги қайта нашри Валтер Реэд Биосйстематиcс Унит 29 сайтида мавжуд. 2008-йил феврал йил, Уолтер Рид Армй тадқиқот институти, АҚШ:

  • „Реисе дурч версчиэдене Провинзен дес Руссисче Реичс“. Эрстер Теил. (1771) (1967-йил қайта нашри, Академисче Друcк- унд Верлагсансталт, Грац, Австрия).(олм.) )

Бундан ташқари, рус тилидаги қуйидаги нашрларнинг матнлари „Шарқ адабиёти-ўрта асрлар матнлари кутубхонаси“ сайтида мавжуд:

  • Паллас П. С. Россия давлатининг турли вилоятларига саёҳат // Россия ХВИИИ аср. чет элликлар назаридан. — Л.: Лениздат, 1989-йил .
  • Паллас П. С. Россия давлатининг жанубий вилоятларига саёҳат пайтида ўтказилган кузатишлар / Пер. немис.; Отв. эд. Б. В. Левшин; Сост. Н. К. Ткачева. — М.: Наука, 1999-йил . — 246 с.

ва шунингдек, „Симбирск вилоятининг антикварлари“ (Wайбаcк Мачине сайтида 28-сентабр 2007-йил санасида архивланган) сайтида 2007-йил 28-сентябр йил. :

Ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ Александр Андреэвич Бунге, наводя систематический порядок в этой группе растений, част видов, описанних Палласом, отнёс в новий род — Петросимония, тем самим увековечив имя Петра Симона Палласа, намекая на причини возникновения видових эпитетов. Так и растёт по солонсам южной Сибири Петросимония трёхтычиночная, ставшая средством в идейном противоборстве двух ботанических титанов. (Из книги „Арабески ботаники“ А. Н. Куприянова (2003).)
  2. ↑ См. их перечислениэ в стате Н. В. Бойко и Н. К. Ткачёвой „Пётр Симон Паллас на русском язике“[сайт ишламайди], подготовленной в качестве введения к изданию: Паллас П. С. Наблюдения, сделанниэ во время путешествия по южним наместничествам Русского государства / Пер. с нем.; Отв. ред. Б. В. Левшин; Сост. Н. К. Ткачёва. — М.: Наука, 1999. — 246 с.