Poʻlatxon platosi
Пўлатхон (баъзан Полатхон ёки Палатхон деб ҳам аталади) – Ўрта Тян-Шаннинг ғарбий қисми Чатқол тизмасининг шимоли-ғарбий тармоқларида жойлашган ясситоғ. У Ўзбекистон Республикасининг Тошкент вилоятида жойлашган.
| Пўлатхон | |
|---|---|
 | |
| Жойлашуви | Тошкент вилояти |
| Координаталар | 41°26′28″Н 70°10′23″Э / 41.44111°Н 70.17306°Э |
| Тоғ тизмаси | Плато |
| Узунлиги | 5.31[1]*2.92[1] |
| Баландлиги | 2823 |
Географик маълумотлар
Плато Катта Чимён чўққисидан 11 километр жануби-шарқда жойлашган. Чимён чўққисидан қаралганда, тоғ жануби-шарқдан шимоли-ғарбга томон тахминан 5 километрга чўзилган нотўғри учбурчак шаклидаги кичик текис майдонча кўринишида намоён бўлади. Платонинг жануби-шарқий чегараси 3 километргача чўзилган. Шимоли-шарқий ва жануби-шарқий томонлари тик қоялардан иборат бўлиб, Теракли ва Қораарча дарёларига поғонали ва тик тушиб боради. Жануби-ғарбий томон ўзининг жануби-шарқий қисмида жарлик, тик бўлса, унинг шимоли-ғарбий қисми эса анча қияроқ ва деярли жарликсиз ҳолда Азалсой дарёси ўзанига (Теракли дарёсининг чап ирмоғи) тушиб боради. Пўлатхон платоси атрофидаги барча дарёлар Оқбулоқ дарёси (Чатқолнинг чап ирмоғи) ҳавзасига киради.
Плато майдони тахминан 8 км² ни ташкил этиб, унинг энг баланд нуқтаси 2823 метрга етади. Жануби-шарқий қисми энг баланд нуқтаси (~2800 м) бўлиб, шимолий қисми нисбатан пастроқ (~2700 м). Шимолий қисмнинг марказида энг юқори нуқта 2732 метрга, шимоли-ғарбида эса 2745 метрга етади. Жануби-ғарбий қисмнинг жануби-шарқий томони 2800 метр баландликкача кўтарилиб, шимоли-ғарбга томон аста-секин пасайиб, 2600 метрга тушади. Айнан шу йўналишда (жануби-шарқдан шимоли-ғарбга) ясситоғнинг бутун юзи аста-секин пасайиб боради. Ясситоғнинг ғарбий қисмида (2745 метр) ва шарқий қисмидаги энг баланд нуқтасида иккита триангуляция белгиси ўрнатилган.
Пўлатхон платосининг шарқ томонида булоқ мавжуд. Баҳор фаслида текисликнинг ўртасидан оқиб ўтадиган, аммо ҳеч қаерга қуйилмайдиган жилға оқиб ўтади. Жилға суви текислик қаъридан сизиб ўтиб, унинг деворларидан оқиб тушади ва шаршаралар ҳосил қилади. Пўлатхон платоси ғорларга бой (энг чуқури – Зайдман ғори бўлиб, чуқурлиги 506 метрни ташкил этади[2]) ҳамда карст чуқурликларига тўла. Пўлатхон платосининг шарқий чеккасида 200 квадрат метр майдонли текислик жойлашган бўлиб, у асосий текислик билан 10–15 метр кенгликдаги тор бўғиз орқали туташган. Бўйинтуруқ бўйлаб бир метр баландликдаги сунъий тош девор қурилган. Бу текислик шакли тоғга ўхшагани учун кичик Пўлатхон деб аталади. Кичик Пўлатхон платосидаги қояда чуқурлиги 20 метр бўлган Ойим-Қовор ғори жойлашган. Текисликнинг турли нуқталаридан Катта Чимён, Овчи (Аукашка), Қизинура каби уч минг метрли чўққилар; Тахта, Туманли, Сочилма, Чилонзорчоқи (Комсомол) довонлари; Майдантал қўриқхонаси; Теракли, Қораарча, Оқбулоқ, Азалсой дарёлари водийларининг манзаралари кўринади.
Иқлими
Иқлими баланд тоғли.Июлда кундузги ҳарорат 20−25 °C дан ошмайди, январда эса -25 -30 °C гача пасаяди. Қор қоплами қалинлиги 60−80 см га етади. Шимолий ёнбағирда июл ойининг ўрталаригача, баъзи йилларда эса йил давомида сақланиб туради. Атмосфера ёғинларининг асосий миқдори куз-қиш-баҳор фаслида (октябр−май) ёғади ва ёғингарчилик йилига 1500−1600 ммга етади.
Тарихий аҳамияти
Пўлатхон ясситоғи табиий қал’а бўлиб, қўшинларни ҳаракатлантириш учун ягона кириш жойига эга. Ясситоғни кичик гарнизон қўриқлаши мумкин эди. Бошқа томондан, у катта майдонни - тахминан саккиз квадрат километрни эгаллайди. Бу майдонда 8 минггача эчкини боқиш мумкин бўлган. Бу эса кичик гарнизон ва аҳоли, жами икки юзгача кишини узоқ вақт давомида озиқ-овқат билан та’минлаш имконини берарди. Ясситоғ Ўрта Осиёда шундай шароитга эга ягона жой ҳисобланади. Тўрт минг йил давомида маҳаллий зодагонлар урушлар ва халқ ғалаёнлари пайтида бу ерга кўчиб ўтишган. Текисликка кириш йўлини учта қал’а қўриқлаган, уларнинг излари ҳозирга қадар сақланиб қолган. Бу қал’алар нафақат душман ҳужумини тўхтатиш учун, балки тинчлик пайтида айғоқчиларнинг киришини чеклаш ва душманга жосуслик қилишларига имкон бермаслик учун қурилган эди.
Геологик тузилиши
Платонинг жануби-ғарбий чеккасига туташ юза ноодатий шаклларда емирилган тош парчалари билан қопланган[3]. Парчаларнинг ўлчами бир неча сантиметрдан икки метргача ва ундан ҳам каттароқ бўлиши мумкин. Улар асосан кулранг ва тўқ кулранг оҳактошлардан, қисман доломитлардан иборат. Парчалар синдирилганда водород сулфид ҳидига ўхшаш ўткир ёқимсиз ҳид таратади.
Платони ташкил этувчи оҳактошлар (CаCО₃) ва доломитлар ([Cа,Мг]CО₃) 370−345 миллион йил аввал Марказий Тян-Шаннинг ғарбий қисмида мавжуд бўлган кечки девон ва илк карбон даврларидаги денгиз сув ҳавзаларининг саёз қўлтиқларидаги тошга айланган карбонатли лойқа чўкиндилардир. Улар қалинлиги 1200−1300 метргача бўлган карбонат қатламини ҳосил қилади.
Платонинг геологик тарихи
Плато – Ғарбий Тян-Шаннинг сўнгги герсин тоғлари ўрнида вужудга келган қадимги мезозой-палеоген (эоцен) пенепленининг қолдиғидир[4]. Плато юзаси 240−203 миллион йил аввал (ўрта-кечки триас даврида) шакллана бошлаган ва жуз’ий ўзгаришлар билан бугунги кунгача сақланиб қолган ҳамда ҳозир ҳам шаклланишда давом этмоқда. Шундай қилиб, Пўлатхон платоси ноёб табиат ёдгорлиги ҳисобланади. У ҳудуддаги энг қадимги тоғ жинсларидан – юқори девон-қуйи карбон даврига мансуб оҳактошлар ва доломитлар массивидан иборат. Бу блок ўрта-юқори карбон даврига оид янги тоғ жинслари устида ёриқлар бўйлаб кўтарилган. У ташқи кўринишидан унча ўзгармаган бўлса-да, 300 миллион йиллик тарихи давомида кечки девон-эрта карбон даврининг қалин карбонат қатлами чуқур қисмларида сезиларли ўзгариш ва трансформацияларга учраган. Сўнгги герсин орогениясида, кечки карбон, перм, илк триас даврида (325−240 миллион йил аввал) Ғарбий Тян-Шаннинг бу қисмида фаол вулқон фаолияти кузатилган. Бу жараён герсинидлар – Ғарбий Тян-Шандан Қизилқум, Оролбўйи, Орол денгизи, Шимолий Оролбўйи орқали кенг ёй шаклида чўзилган ва Урал герсинидлари билан туташган тоғ бурмали тизимларини ҳосил қилиш билан якунланган.
Ўрта триасдан (240 миллион йил аввал) Ғарбий Тян-Шан герсинидларининг жадал емирилиши бошланган, уларнинг текисланиши ва йил давомида нам ва қурғоқчил даврлар алмашиб турадиган илиқ нам иқлим ҳукмрон бўлган кенг Турон пасттекислигига айланиши содир бўлган. Бундай иқлим ҳозирги кунда Африка саванналарида ва Ҳиндистондаги Декан ясситоғлигида кузатилади. Бу давр ўрта-кечки триасни (240−203 миллион йил) қамраб олади. Бундай иқлим нураш жараёнларининг жадал ривожланишига ва оқиш, кулранг-оқ аллитли (бокситли) нураш қобиғининг ҳосил бўлишига имкон яратган. Пўлатхон платосида бу қобиқ платони ташкил этувчи оҳактошлар ва доломитларда ривожланган. Нураш жараёнларига иқлимдан ташқари, оҳактошлар ва доломитларнинг кўмилган органик моддалар билан бойиши ҳам қулайлик туғдирган. Бу эса нураш жараёнларини кучайтирган ва карст ҳосил бўлишининг ривожланишига ёрдам берган. Платода нурашнинг аллитли қобиғининг қалинлиги 15 метрга етади ва у алоҳида бўлаклар шаклида сақланиб қолган. Бу қобиқ замонавий тупроқ қатлами ривожланган юпқа лёсс қатлами билан қопланган.
Юра даврида (203−135 миллион йил аввал) йилнинг нам ва қурғоқчил фасллари алмашинмайдиган илиқ, нам иқлим боксит ҳосил бўлиш жараёнларининг сўнишига олиб келди. Бироқ карст ҳосил бўлиши сақланиб қолди ва ҳатто кечки юра давридаги қурғоқчилик ҳамда бўр даврининг ярим қуруқ иқлими (135−65 миллион йил аввал) бу жараённи тўхтатмади. Шунингдек, қадимги бурмали ва сўнгги герсин даври ғарбий Тян-Шаннинг кейинги текисланиш жараёни ҳам давом этди.
Ўрта юра даврида (170 миллион йил аввал) бошланган Дунё океани сатҳининг кўтарилиши қадимги Тетис океанининг денгиз ҳавзасини Ўрта Осиёнинг жануби-ғарби ва ғарбидан текисланган ғарбий Тян-Шанга аста-секин яқинлашишига сабаб бўлди. Кечки бўр трансгрессияси натижасида денгиз кечки турон даврида (92−88 миллион йил аввал) Тошкент атрофи ҳудудига ва Оқсоқота дарёсининг чап қирғоғигача етиб борди[5].
Палеоген даврида трансгрессиянинг янада кенгайиши билан эоцен даврида (53−37 миллион йил аввал) илиқ саёз денгиз ҳавзаси (чуқурлиги 12−15 метргача) Оқсоқота дарёсининг юқори оқимига ва унинг шарқий ўнг ирмоғи – Нурекотагача етиб борди. Эоцен денгизининг қирғоқ чизиғи, чамаси, Пўлатхон платосидан 6−10 километр ғарбда жойлашган эди.
Кечки эоцен охири – эрта олигоцен бошларида (37−33,7 миллион йил аввал) денгиз ҳавзаси Герцийдан кейинги мезозой-палеоген (эоцен) Ғарбий Тяншан пенепленини бутунлай тарк этди. Бу улкан воқеа Ўрта Осиёнинг шарқий қисми тарихида туб бурилиш нуқтаси бўлди. Бу Ҳиндистон континентал плитасининг Помир минтақасидаги Евроосиёнинг жанубий чеккасига сурилиши билан боғлиқ бўлиб, Ғарбий Тяншаннинг Герцийдан кейинги мезозой-эоцен пенепленининг шарқий қисмини – ёш Герцийдан кейинги Турон платформасининг шарқий қисмини ёш бурма-блокли Ғарбий Тяншанга айланишига олиб келди. Ер пўстидаги кучланишлар Помирдан аста-секин шимолга ва шимоли-ғарбга ўтиб, Турон платформасидаги пенепленнинг янги ҳудудларини қамраб олди. Яъни мезозой-эоцен даврида (240−33,7 миллион йил аввал) пенепланацийланган бурмали герсинидлар аста-секин ўрта-кечки олигоцен-антропоген даври (33,7 миллион йил аввал – ҳозирги вақтгача) неотектоник Ғарбий Тян-Шанга айланди. Бироқ, у энди фақат бурмали эмас, балки бурма-блокли бўлди, чунки тоғлар Ер стратисферасининг турли ўлчамдаги блокларининг кўтарилиши натижасида ҳосил бўлди. Ёш бурма-блокли Ғарбий Тян-Шан тизма чўққилари кўпинча қадимги мезозой-эоцен пенепланининг у ёки бу даражада сақланиб қолган қолдиқларини ўзида мужассам этган. Улар қисман янги эрозия ва денудация жараёнлари ҳамда бошқа жараёнлар таъсирида емирилган.
Ёш неотектоник, аллақачон алп босқичидаги Ғарбий Тян-Шаннинг шаклланишида стратосфера бўлакларининг кўтарилиши асосан герсин ва ундан ҳам қадимги даврнинг ёшартирилган ёриқларида, камроқ ҳолларда эса янги ҳосил бўлган ёриқларда содир бўлган. Неотектоник босқичда (ўрта-кечки олигоцендан ҳозирги кунгача) ёш вертикал ҳаракатларнинг (чўкиш ва кўтарилиш) амплитудаси 10−12 км га етади (Фарғона водийси ва унинг тоғли чегаралари мисолида, пасайган тоғ оралиғидаги чуқурликлар ҳамда уларни ўраб турган баланд тоғ тизмаларининг баландликлари таққосланса).
Ёшартирилган қадимги ёриқлар бўйлаб кўчиш амплитудаси миоцен даврида (23,5−5,3 миллион йил аввал) 500 метрга, плиоцен-антропоген даврида (5,3 миллион йил аввалдан ҳозирги кунгача) эса 700 метрга етади. Янги ҳосил бўлган ёш ёриқлар бўйлаб ҳаракатланиш миоцен-антропоген давомида 2500−3000 метрга етади.
Миоцен даврининг охирига келиб, Пўлатхон платосининг атрофдаги ҳудуддан нисбий баландлиги 450−500 метрга, атрофдаги тоғларнинг баландлиги эса 1000−1500 метрга етган. Иқлим иссиқ ва қуруқ бўлган. Доимий сув оқимлари ҳали мавжуд бўлмаган ва паст тоғлар этакларида вақтинчалик сув оқимлари ва сел материалларидан елпиғичсимон ётқизиқлар ҳосил бўлган. Уларнинг қалинлиги 700−800 метрга етган.
Плиоцен-антропогенда тектоник ҳаракатларнинг шиддати ва тоғларнинг кўтарилиш тезлиги кескин ортади. Уларнинг баландлиги 3000 м ва ундан ортиққа етади. Тоғларда музликлар ва доимий сув оқимлари пайдо бўлади: Чатқол, Кўксу, Писком. Улар қўшилиб Чирчиқни ҳосил қилади, унга бироз пастроқда Угом ва Оқсоқота қуйилади. Тоғ олди текисликларида иқлим қуруқ, аммо салқинроқ бўлиб қолади, қадимги филлар, жирафалар, кийиклар, дашт кемирувчилари ва тошбақалар ҳаёт кечиради. Дашт ўсимликлари пайдо бўлади, Пўлатхон платоси ҳозирги 2700−2800 м баландликка етади.
Пўлатхон платоси – ноёб табиат ёдгорлиги, 240 миллион йил давомида барча табиий офатлардан деярли ўзгармаган қадимий юзаси билан омон қолган қадимги постгерсин мезозой-эоцен пенепленининг кичик бир қисми.
Вақт ўтиши билан карбонат қатлами емирила бошлади: аввал ер юзасидаги кечки девон-эрта карбон қатламининг юқори қисми нураш қобиғига айланди, кейинчалик парчаланиш ва эриш натижасида қалин карбонат қатлами ичида карст жадал ривожлана бошлади[6].
Карстнинг шаклланиш тарихида, мавжуд бўлган кам сонли кузатувлар ва экспедициялар маълумотларига кўра, қуйидаги босқичларни ажратиш мумкин:
- Ўрта триас-олигоцен босқичи (240−23,5 миллион йил аввал). У тахминан 300−350 м чуқурликкача етди. Унинг ғорлари миоценнинг бошларида (23,5 миллион йил олдин) очилган ва ер юзасига чиқарилган бўлиб, ҳозирги вақтда 2500−2700 м баландликдаги жарликнинг юқори қаватида кўринади. Эҳтимол, бундай ғорларнинг ривожланиш чуқурлиги 2823 м – 2500 м = 323 м, яъни платонинг ҳозирги сатҳидан тахминан 300−350 м бўлиши мумкин.
- Миоцен босқичи (23,5−5,3 миллион йил аввал). У мутлақ белгилари 2000−2400 м бўлган жарликлар билан белгиланади. Жарликлардаги ғорлар очилмаган, уларнинг тармоғи, эҳтимол, ер юзасидан 2823 м – 2000 м = 823 м чуқурликкача ривожланган.
- Плиоцен-антропоген босқичи ҳозирги кунгача давом этиб, 1700−2000 м баландликдаги жарликлар ҳосил бўлишида намоён бўлади. У ясситоғнинг шимолий, жануби-шарқий ва жануби-ғарбий ёнбағирларида 1600−1800 м баландликдаги кўплаб булоқлар билан ажралиб туради. Бу булоқлар карст ғорлари жойлашган энг қуйи қатламлардан оқиб чиқса керак. Уларнинг нисбатан қисқа вақт ичида шаклланиши, эҳтимол, катта ҳажмдаги ғорларнинг пайдо бўлишига имкон бермаган.
Шундай қилиб, фаол карстнинг ясситоғ юзасидан ривожланиш чуқурлиги 1000−1200 м атрофида бўлади. Карст ҳосил бўлишининг бошланғич жараёнлари (пассив карст) маҳаллий эрозия базиси – жануби-ғарбий ёнбағирда Азалсой бўйлаб 1500 м гача, шимолий ёнбағирда Қораарча бўйлаб 1200 м гача, жануби-шарқий ёнбағирда Теракли бўйлаб 1100 м гача ва ундан паст бўлган сув оқимларидаги сув сатҳи билан белгиланади[7].
Жайлауч сойлиги
Ясситоғнинг энг баланд нуқтасидан жануби-шарқ йўналишида, Оқбулоқ ва Теракли дарёлари қўшилишидан ҳосил бўлган учбурчакка жуда ўхшаш тузилма (Жайлауч қўриқхонаси) жойлашган. Бу тузилма бироз пастроқ баландликларда (тахминан 2000−2200 метр атрофида) бўлиб, қадимги текисланиш юзаси излари яхши сақланиб қолган. У ташқи кўриниши жиҳатидан Пўлатхон платосига жуда ўхшайди, бироқ ўлчамлари бироз кичикроқ. Худди Пўлатхон платосидек, у нисбатан текис, плато билан бир хил томонга қияланган ва Оқбулоқ, Теракли ҳамда Тошкескен (Каинсой, Теракли дарёсининг ўнг ирмоғи) дарёлари томонга тик жарликлар ҳосил қилган. Бироқ у ўрта карбон даврининг гранитоидларидан (магматик тоғ жинсларидан) ташкил топган. Бу жинслар ўз хусусиятлари билан Пўлатхон платосининг карбонат қатламидан кескин фарқ қилади ва карст жараёнларининг ривожланиши учун ноқулай ҳисобланади.
Нураш
Нураш ва эрозия натижасида, ясситоғ юзасидаги тошлар ноодатий ва ажойиб шаклларга кирган.
Зайдман ғорини тадқиқ этиш
1988-йилги экспедиция
Зайдман ғорининг кириш қисми 80-йилларнинг бошида Тимофеев томонидан топилган. (спелеолог ўзи кўплаб ғорларни кашф этган, Тошкент шаҳридаги Марказий пионерлар уйида болалар туризми тўгарагини бошқарган). Бироқ у воронкани қазиш учун жамоага эга эмас эди. Новосибирскликларга бу ҳақда маълумот берилган[8].
1988-йилда ўша пайтдаги энг йирик Новосибирск клубларидан бири (Алоқа институти спелеоклуби) Пўлатхон платосига катта экспедиция уюштирди. Экспедицияга Сергей Сафонов раҳбарлик қилган. Экспедицияда 20 га яқин одам қатнашди. Уларнинг деярли барчаси тажрибали ғоршунос бўлса-да, қидирув экспедицияси кўпчилиги учун янги соҳа бўлган. Плато илгари ҳам ўрганилган, аммо экспедиция аниқ кириш жойларини топа олмаган. Новосибирск экспедицияси эътиборини тошлар билан тўлдирилган иккита чуқурликка қаратди. Тешиклардан бирида уч кунлик қазишмалардан сўнг 11 метрли қудуққа тушиб, 4 метрлик зинага етиб келишди. Икки кун давомида навбатдаги, бу сафар кичикроқ тошлардан иборат тўсиқни тозалагач, экспедиция „рус меандри“ деб ном олган жойга дуч келди. Бу жой ниҳоятда тор, эгри-бугри бўлиб, деярли кенгайтиришнинг иложи йўқ эди. Меандрни ўтишда асосий ҳисса Александр Зайдман ва Аркадий Гайдамакга тегишли бўлди. Ниҳоят, тана ҳолатларининг тахминан ўнта комбинациясидан иборат усул топилди. Бу усул туфайли ғорнинг меандр ортидаги қисмига киришнинг имкони пайдо бўлди. Кейинчалик кўплаб (деярли барча) тажрибали спелеологлар бу комбинацияни мустақил равишда, йўл кўрсатувчисиз такрорлай олмадилар. Фақат тошкентликлар ўта олишди, лекин бу ҳам биринчи уринишда эмас эди. Улар кейинчалик тан олишганидек, агар нарида тешик борлигини ва у „ҳаволаб турганини“ аниқ билмаганларида, ҳеч қачон унга киришга ҳаракат қилмаган бўлардилар. Тошкент экспедициясидаги 10 кишидан фақат тўрттаси тор жойдан ўта олди, бунда экспедициянинг энг нозик аъзоси 7 метрлик масофани 2,5-3 соат давомида босиб ўтди.
1988-йилги экспедиция тахминан 30 метр чуқурликда, нимага осилганлиги номаълум бўлган улкан тош устида ва биринчи ҳақиқий қудуқ тепасида якунланди. Тош жуда хатарли кўринишга эга эди, шу сабабли экспедиция унинг тагига тушмасликка қарор қилди.
1989-йилги экспедиция
1989-йил 7-мартда Александр Зайдман Кавказдаги Адашганлар ғорида фожиали тарзда ҳалок бўлди. 4–6 кишидан иборат ташаббускор гуруҳ қолди, улар кейинги бир неча йил ичида ғорни кесиб ўтишни ўзларининг асосий вазифаси қилиб қўйдилар. 1989-йилда 10 кишилик гуруҳ (улардан 4 нафари ишчи) ясситоғга кўтарилди. Экспедицияга Валентин Гоголев бошчилик қилди. Ўзлари билан олиб кетган арқон ва илгаклар захираси жуда тез тугади: 3 та янги қудуқдан ўтиб, тахминан 90 метр чуқурликда тўхтагач, гуруҳ барча ишларни бевосита ғорда тўхтатишга мажбур бўлди. Экспедициянинг асосий мақсади барибир амалга оширилди — гуруҳ ғорнинг чиндан ҳам давом этишига ишонч ҳосил қилди, ниҳоят оддий тик қисмга етиб борди ва катта (кейинчалик ма’лум бўлишича, 70 метр чуқурликдаги) қудуқ устида тўхтади.
1990-йилги экспедиция
Новосибирскка етиб келган тадқиқотчилар гуруҳи бошқа клублар билан фаол музокаралар олиб боришни бошлади, бунга Добров ва Мишин ҳам қўшилди. Кейинги (1990) йили Добров ва Мишинни булғор экспедицияси кутиб олди. Мишин билан ҳамкорлик қилган клуб ясситоғда ишлашга ва вертолёт учун ҳақ тўлашга розилик билдирди. Натижада, июл ойида 40 га яқин киши ясситоғга жўнатилди. Аммо, тез орада ма’лум бўлдики, бутун экспедицияда бор-йўғи 7 нафар ишчи бор экан. Ушбу экспедиция давомида гуруҳ тахминан 370 метр чуқурликка етиб, навбатдаги поғонада тўхтади. Экспедиция якунида ғорнинг Александр Зайдман хотирасини абадийлаштириш учун муносиб эканлиги тўғрисида қат’ий қарор қабул қилинди ва унга Зайдман номи берилди. Булғорлар туфайли ғорда кўплаб халқаро номлар пайдо бўлди. Жумладан, булғорлар томонидан „Рус меандри“ деб номланган жой, ғорнинг вертикал қисмига кириш эшиги вазифасини бажарувчи „Враца“ ёриғи (булғорчада „дарвоза“ ма’носини англатади ва улар келган шаҳарнинг номи), шунингдек, Булғор қудуғи шулар жумласидандир. Улар сабабли мазкур ғор Совет Иттифоқида СРТ усули билан ўрганилган дастлабки ғорлардан бирига айланди.
Ясситоғга кейинги экспедиция икки ойдан сўнг ўтказилди. Бу Владимир Долгий бошчилигидаги Тошкентдан келган гуруҳ бўлган.
1991-йилги экспедиция
1991-йил июн ойининг бошларида Новосибирск, Тошкент ва Москва спелеоклублари вакилларидан иборат жуда кучли экспедиция ясситоғга тушди. Экспедицияга Валентин Мишин раҳбарлик қилди. Беш йиллик раҳбарлик тажрибасига эга бўлган тўрт киши, яна ўн нафар 4-5 йиллик катта тажрибага эга бўлган экспедициячилар бор эди. Экспедиция муваффақияциз бошланди: ғорда қорнинг кўп эриши натижасида катта сув тошқини юз берди, гуруҳ а’золари турли касалликларга чалинишди, беш киши маҳаллий ўсимликдан куйиб, таналарида катта-катта пуфакчалар билан юришга мажбур бўлди. Деярли ҳеч қандай натижа қўлга киритилмади. Фақатгина илгари эришилган чуқурликка етиб бориш ва „рус меандри“дан сўнг жойлашган „штон“ деб аталувчи қисмни ўрганиш каби ягона масала ҳал этилди, холос. Ўша йилнинг август ойида ясситоғга янги экспедиция келди. Экспедицияга Олег Добров раҳбарлик қилди. Илк бор „ишчи“ одамлар сони бошқа аҳолининг умумий сонидан анча кўп эди, бу эса яхши натижа берган кўринади. Илгари ўтилмаган калибр „туб“да ўтказилди, бироқ бу узунлик ва чуқурликни сезиларли даражада оширмади. Ма’лум бўлдики, биринчи калибрдан сўнг кичик галерея мавжуд экан, янги калибр эса мутлақо ўтиб бўлмайдиган экан. Уни кавлаш бефойда, фақат портлатиш керак бўлади. Ғорнинг пастки қисми яссиланиб, фақатгина маҳаллий чўпонларга маълум бўлган булоқлар кўринишидаги чиқиш жойига тобора яқинлашмоқда. Гўё ғор ўзининг мумкин бўлган барча чуқурлигини эгаллаган кўринарди. Ер ости таянч лагери қурилиб, ғорнинг пастки қисми батафсил текширилди. Ниҳоят, ғорнинг ўзи ҳамда кириш жойини мавжуд манбалар билан боғлаш учун унинг юзасининг ҳам тўлиқ топографик харитаси тузилди - бу экспедиция билан ғорнинг ҳозирда ма’лум бўлган қисмини ўрганиш якунланди. Шундай қилиб, 1988-йилдан 1991-йилгача бўлган тўрт ёзги мавсум давомида 6 та экспедиция ўтказилиб, 506 метр чуқурликка эришилди.
Ғор ўша пайтда СССРдаги энг чуқур 20 та ғорлар қаторига кирди.
Ҳайвонот дунёси
Нисбий узоқлиги ва бориш қийинлиги туфайли, ясситоғга фақат сайёҳлик гуруҳлари ва маҳаллий чўпонларгина ташриф буюради. Ҳайвонот дунёси Тошкент вилоятининг машҳур дам олиш жойларига қараганда яхшироқ сақланиб қолган. Ясситоғда юмронқозиқлар ва Мензбирнинг суркаларидан иборат колония жойлашган бўлиб, у ерда тулкилар уларни овлайди. Пўлатхон платоси деворларини ташкил этган қоялар тоғ эчкилари учун бошпана вазифасини ўтайди, баъзан айиқ излари ва тезаклари учрайди, чамаси, ясситоғда оқ тирноқли айиқ ҳам бўлиши мумкин[9].
Афсоналар
Ясситоғнинг сивилизациядан узоқлиги ва ўзига хос ташқи кўриниши туфайли платога сирли хусусиятлар берилади, ҳатто бу ерда НУЖ кузатилгани ҳақида ма’лумотлар ҳам бор. Афсоналарга кўра, ўрта асрларда ясситоғнинг табиий ҳимояланганлиги туфайли у ерда бозор жойлашган экан. Бу афсоналарни тасдиқлаш учун, ясситоғ атрофидаги дарёлардан ўша даврга тегишли олтин иплар ва тангалар топилган. „Пўлатхон“ сўзининг келиб чиқиши ҳам афсоналар билан йўғрилган[10].
Галерея
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Измерено с помощью программы Гоогле Эартҳ
- ↑ „Список пещер глубиной от 300 до 550 м“. 2012-йил 18-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 28-феврал.
- ↑ По материалам Республиканской научной конференсии „Современниэ проблеми связи геодинамики, магматизма и оруднения“ 18-19 сентября 2012 года. Институт геологии и геофизики им. Х. Абдуллаэва. Ташкент.
- ↑ "Теоретическиэ предпосилки литолого-геохимических прогнозов осадочних месторождений". Издателство „Фан“ Узбекской ССР. 1986 год.
- ↑ Попов В.Н. Западный Тянь-Шань. — Москва: Физкультура и спорт, 1978..
- ↑ Шпора Д. Л. Комплексниэ литолого-гидрогеохимическиэ исследования при поисках восходящих рифтових вод. Ташкент, издателство „Фан“ 1986 год
- ↑ Колбинцев А. По дорогам Узбекистана. — Ташкент: Узбекистан, 1977..
- ↑ Данний раздел написан по „воспоминаниям участника экспедиции Аркадия Злобинского“.[сайт ишламайди] на сайте эхтремал.уз
- ↑ Медведи скореэ всего поднимаюця с Караарчи и эё притоков, один участок которой (неподалёку от теснин) носит туристическоэ самоназваниэ „медвежий угол“
- ↑ Олег Белков. „Записки путешественника. "Встречи на тропах западного Тянь-Шаня"“. 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 23-октябр.