Poʻlat

Пўлат
Темир-углерод қотишма фазалари
	Феррит; Аустенит; Сементит ; Графит;
Темир-углерод қотишма структуралари
	Ледебурит; Мартенсит; Перлит ; Сорбит; Троостит; Бейнит;
По`латлар
	Конструкциявий по`лат (0,8 % гача C); Асбобсозлик по`лати (~2 % гача C); Зангламайдиган по`лат (хром билан лигерланган); Иссиққа чидамли по`лат; Мустаҳкамлиги юқори по`лат;
Чо`янлар
	Оқ чо`ян (мо`рт, таркибида ледебурит бор ва графит мавжуд эмас); Кулранг чо`ян (графит пластина шаклида); Болг`аланувчан чо`ян (графит парчалари) ; Мустаҳкамлиги юқори чо`ян; Ярим чо`ян (графит ва ледебуритдан иборат);

Бу атаманинг бошқа маънолари ҳам мавжуд. Қаранг: Пўлат (маънолари).

Пўлат — темирнинг углерод (2%) ва бошқа элементлар билан қотишмаси. Одатдаги техник пўлатнинг таркиби — 0,05—1,5% углерод, 0,4% гача кремний, 0,1 — 1% марганец, 0,08% гача олтингугурт, 0,1% гача фосфор ва 96,92—99,27% темирдан иборат. Саноатда ишлаб чиқариладиган пўлатлар таркибида доимий қўшилмалар: кремний Си, марганец Мп, олтингугурт С ва фосфор Р бўлади. Пўлатнинг чўяндан фарқи шуки, чўян таркибида углерод 2% дан ортиқ, доимий қўшилмалар ҳам кўпроқ бўлади. Пўлат тобланганда унинг физик-механик хоссалари кескин ўзгаради, қаттиқлиги ва мустаҳкамлиги ортади, болғаланувчан бўлиб қолади (қаранг Пўлатни тоблаш). Кимёвий таркибидаги углерод ва легирловчи элементлар миқдо-рига қараб, пўлат углеродли ва легирланган хилларга бўлинади. Углеродли пўлатга (таркибида углероддан ташқари 0,7% гача марганец, 0,37% гача кремний, 0,04% гача олтингугурт ва 0,035% гача фосфор бўлади) қурилиш ва машинасозлик пўлати; асбобсозлик пўлати киради. [[Легирланган пўлат жумласига кам (легирловчи элементлар 2,5% гача), ўртача (легирловчи элементлар 2,5—10% гача), юқори легирланган (легирловчи элементлар 10% дан ортиқ) пўлатлар киради (қаранг [[Легирланган пўлат). Ишлатилишига қараб, қурилиш (прокат) ва машинасозлик (конструксион), асбобсозлик, алоҳида хоссали хилларга бўлинади. Алоҳида хоссали пўлат зангламайдиган ва кислота-бардош, иссиқбардош, ейилиш ва емирилишга чидамли, магнит хусусиятли ва бошқа сифатларга эга бўлади.

Пўлат суюқ, пластик ва қагтиқ ҳолатда ишлаб чиқарилиши мумкин, лекин асосан, суюқ ҳолатда ишлаб чиқарилади. Суюқ пўлат конвертер, мартен печи, электр печи, тигел ва бошқа печларда оли-нади. Пластик пўлат пудлинглаб олинади (қаранг Пудлинглаш). Қаттиқ ҳолатдаги пўлат темир рудасини барабан шаклидаги печларда қайтариб ёки электролиз қилиб олинади.

Хом ашё сифатида домна чўяни ва темир-терсаклар ишлатилади. Улар печда қиздирилади. Кимёвий реаксия натижасида чўян ва темир-терсаклар таркибидаги С, Си, Мп, Р ва С оксидла-ниб темирнинг кайтарилиши натижа-сида пўлат ҳосил бўлади. Лозим бўлса (мас, легирланган пўлат олишда), пўлат тарки-бига зарур кимёвий элементлар қўшилади. Фосфор ва олтингугурт пўлатнинг хоссаларига салбий таъсир этгани са-бабли пўлат улардан тозаланади (рафина-сияланади). Бунда асос ҳарактерли флюсдан фойдаланилади.

Пўлатни қайтариш, яъни унинг таркибидаги кислород миқдорини камайтириш учун суюқ пўлатга қайтарувчилар (таркибида Мп, Си, Ал, Cа бўлган қотишмалар) қўшилади. Улар темир ок-сиди таркибидаги кислород билан бирикиб, уни тозалайди. Қайтариш диффузия ёрдамида ҳам бажарилиши мумкин. Бу усулда кукун ҳолида майдаланиб тош-қол (шлак) устига солинган қайтарувчилар тошқолда эриб, таркибидаги те-мирни қайтаради. Бу эса, тақсимланиш қонунига биноан, пўлат таркибидаги темирнинг ҳам қайтарилишига сабаб бўлади. Пўлат ишлаб чиқариш тайёр ггўлатни ковшлар ёрдамида махсус металл қолипларга куйиш билан якунланади.

Дунё миқёсида пўлат ишлаб чиқариш барча металлар умумий миқдорининг 20—25 фоизини ташкил этади. Пўлат қурилиш, машинасозлик, асбобсозлик ва бошқа соҳаларда қўлланиладиган асосий материал ҳисобланади.^[1]

Пўлат (полс. стал, нем. Стаҳл) — темир ва углерод (ва бошқа унсурлар) деформацияланувчан (болғаланувчан) қотишмаси, таркибидаги углерод миқдори 2,14 % дан ошмайди ва 0,02 % дан кам эмас. Углерод темир қотишмаларида мустаҳкамлик ва қаттиқлик хусусиятларини ошириб, пластиклик ва ёпишқоқлик хусусиятларини пасайтиради. Пўлат — машинасозлик, транспорт, қурилиш ва бошқа кўп соҳаларда муҳим материал ҳисобланади. Асбоблозлик пўлатлари ўзининг осон кесилувчанлиги билан ажралиб туради.

Классификация

Пўлатлар конструкциявий ва асбобсозлик турларига бо'линади

Пўлатнинг тавсифи

Зичлиги — (7,7-7,9)*10³ кг/м³;

Солиштирма оғирлиги — (7,7-7,9) г/cм³;

Эриш температураси — 1300—1400 C ;

Пўлатларнинг турлари

Пўлат маркаси	Топлаш	Қаттиқлиги
35	нормаллашиш	163—192 ҲБ
40	яхшиланиш	192—228 ҲБ
45	нормаллашиш	179—207 ҲБ
45	яхшиланиш	235—262 ҲБ
40Х	яхшиланиш	235—262 ҲБ
40Х	яхшиланиш+эл. токи билан закалка	45-50 ҲРC; 269—302 ҲБ
40ХН	яхшиланиш	235—262 ҲБ
40ХН	яхшиланиш+эл. токи билан закалка	48-53 ҲРC; 269—302 ҲБ
35ХМ	яхшиланиш	235—262 ҲБ
35ХМ	яхшиланиш+эл. токи билан закалка	48-53 ҲРC; 269—302 ҲБ
35Л	нормаллашиш	163—207 ҲБ
40Л	нормаллашиш	147 ҲБ
45Л	яхшиланиш	207—235 ҲБ
40ГЛ	яхшиланиш	235—262 ҲБ

Пўлат ишлаб чиқариш

Давлатлар	2007-йилда, минг тонна	Жаҳон бўйича, %
Дунё бўйича	1344265	100 %
Осиё	754574	56,1 %
Африка	18764	1,4 %
Яқин шарқ	16452	1,2 %
Европа Иттифоқи (27)	210186	15,6 %
Европа Иттифоқи (15)	175609	13,1 %
Қолган Европа давлатлари	30452	2,3 %
Океания	8745	0,7 %
Шимолий Америка	132834	9,9 %
МДҲ (6)	124006	9,2 %
Жанубий Америка	48251	3,6 %

Яна қаранг

Чўян

Манбалар

↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган.

Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин.
Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак.

[1] ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

[1]