Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Polisaxaridlar

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
(Polisaharidlardan yoʻnaltirildi)
Селлюлозанинг 3Д тузилиши, бета-глюкан полисахарид
Амилаза глюкозанинг чизиқли полимери бўлиб, асосан а(1→4) боғлар билан боғланган. У бир неча минглаб глюкоза бирикмаларидан иборат бўлиши мумкин. Бу крахмалнинг иккита компонентидан бири, иккинчиси амилопектиндир.

Полисахаридлар — моносахаридлар қолдиғидан тузилган юқори молекулали углеводлар. Полисахаридлар ҳайвон, ўсимлик ва микроорганизмларда кенг тарқалган биополимерларнинг асосий гуруҳидан бири; улар организмда турли функсияларни бажаради. Кўплаб тарқалган полисахаридларнинг умумий формуласи CнҲ2мОм. Полисахаридларга моносахаридлар ёки уларнинг ҳосилаларидан ҳосил бўлган конденсатланиш полимерлари деб қаралади. Полисахаридлар моносахаридлар таркибига кўра, гомополисахаридлар ва гетерополисахаридларга бўлинади.

Полисахаридлар таркибида 20 дан ортиқ турли моносахаридлар борлиги аниқланган. Шулардан асосийлари: гексоза, пентоза, аминосаҳар, дезоксисаҳар, урон кислотадир.

Полисахаридлардан селлюлоза, крахмал ва гуммилар айниқса кўп ишлатилади. Бижғитиш саноатида (қаранг Бижғиш) ёпишти-рувчи модда, плёнка ва тола тайёрлашда хом ашё сифатида қўлланади[1].

Полисахаридлар ёки поликарбонгидратлар озиқ-овқатда энг кўп учрайдиган углеводлардир. Улар бир-бирига гликозид боғланишлар билан боғланган моносахаридлардан ташкил топган, узун занжирли полимерик углеводлардир. Ушбу углевод сув билан реаксияга киришиши мумкин (гидролиз) амилаза ферментлари ёрдамида катализатор сифатида таркибий шакарларни (моносахаридлар ёки олигосахаридлар) ҳосил қилади. Уларнинг тузилиши чизиқлидан юқори тарвақайлаб кетгангача. Мисол учун крахмал, гликоген ва галактоген каби сақлаш полисахаридлари ва целлюлоза ва хитин каби структуравий полисахаридларни ўз ичига олади.

Полисахаридлар кўпинча жуда хилма-хил бўлиб, такрорланувчи бирликнинг озгина модификациясини ўз ичига олади. Тузилишига қараб, бу макромолекулалар моносахаридларнинг қурилиш блокларидан, фарқли хусусиятларга эга. Улар аморф ёки ҳатто сувда эримайдиган бўлиши мумкин[2].

Агар полисахариддаги барча моносахаридлар бир хил бўлса, уларнигомополисахарид ёки гомогликан деб аталади, аммо бир нечта моносахаридлар мавжуд бўлса, улар гетерополисахаридлар ёки ҳетерогликанлар деб аталади.

Табиий сахаридлар одатда моносахаридлар деб аталадиган оддий углеводлардан иборат бўлиб, умумий формуласи (CҲ2О)н бўлиб, бу ерда н уч ёки ундан кўп. Моносахаридларга мисоллар глюкоза, фруктоза ва глицералдегидлар бўлиши мумкин[3]. Полисахаридлар эса Cх(Ҳ2О)й нинг умумий формуласига эга, бунда х одатда 200 дан 2500 гача бўлган катта сондир. Полимер магистралидаги такрорланувчи бирликлар олтита углеродли моносахаридлар бўлса, одатда бўлгани каби, умумий формула (C6Ҳ10О5)н га соддалашади, бу ерда одатда 40 ≤ н ≤ 3000 га тенг.

Қоида тариқасида, полисахаридлар ўндан ортиқ моносахарид бирликмаларидан иборат модда. Олигосахаридлар эса учтадан ўнтагача моносахарид бирликмаларини ўз ичига олади, аммо аниқ конвенцияга кўра бироз фарқ қилади. Полисахаридлар биологик полимерларнинг муҳим синфидир. Уларнинг тирик организмлардаги функсияси одатда тузилиш ёки сақлаш билан боғлиқ. Крахмал ўсимликлар сақлайдиган полисахарид сифатида ишлатилади, амилоз ва шохланган амилопектин шаклида бўлади. Ҳайвонларда тузилиш жиҳатидан ўхшаш глюкоза полимери зичроқ тарқалаб кетган гликогендир, баъзида „ҳайвон крахмали“ деб ҳам аталади. Гликогеннинг хоссалари уни тезроқ метаболизация қилиш имконини беради, бу ҳаракатланувчи ҳайвонларнинг фаол ҳаётига мос келади. Бактерияларда улар бактериал кўп ҳужайралиликда муҳим рол ўйнайди[4].

Селлюлоза ва хитин структуравий полисахаридларга мисолдир. Целлюлоза ўсимликлар ва бошқа организмларнинг ҳужайра деворларида ишлатилади ва Ердаги энг кўп органик молекула ҳисобланади[5]. У қоғоз ва тўқимачилик саноатида муҳим рол ўйнаши ва кўплаб мақсадларга эга раён (вискоз жараёни орқали), селлюлоза асетат, селлюлоид ва нитроселулоза ишлаб чиқариш учун хом ашё сифатида ишлатилади. Читин шунга ўхшаш тузилишга эга, азотни ўз ичига олган, бу унинг кучини оширади. У артроподларнинг экзоскелетларида ва баъзи замбуруғларнинг ҳужайра деворларида жойлашган. Бундан ташқари, жарроҳлик ипларини ўз ичига олган. Полисахаридларга каллоза ёки ламинарин, хризоламинарин, ксилан, арабиноксилан, маннан, фукоидан ва галактоманнанлар ҳам киради.

Функсия

Тузилиши

Озиқланиш, полисахаридларни умумий энергия манбаларидир. Кўпгина организмлар крахмалларни глюкозага осонгина парчалаши мумкин; аммо, кўпчилик организмлар целлюлоза ёки селлюлоза, хитин ва арабиноксиланлар каби бошқа полисахаридларни метаболизация қила олмайди. Ушбу углевод турлари баъзи бактериялар ва протистлар томонидан метаболланиши мумкин. Кавш қайтарувчи ҳайвонлар ва термитлар, масалан, целлюлозани[6].

Ушбу мураккаб полисахаридлар тез ҳазм бўлмаса ҳам, улар одамлар учун муҳим озиқ-овқат элементлари ҳисобланади. Хун толаси деб аталадиган бу углеводлар ҳазм қилишни яхшилайди. Хун толасининг асосий таъсири, ошқозон-ичак тракти таркибидаги моддалар табиатни ўзгартириш ва бошқа кимёвий моддаларнинг сўрилишини таминлашдир[7][8]. Эрийдиган толалар ингичка ичакдаги сафро кислоталари билан боғланади, бу уларнинг танага киришини камайтиради, бу ўз навбатида қондаги холестерин даражасини пасайтиради[9]. Эрийдиган толалар, шунингдек, шакарнинг сўрилишини сусайтиради, овқатдан кейин шакар реаксиясини камайтиради, қондаги липидлар даражасини нормаллаштиради ва йўғон ичакда ферментлангандан сўнг, кенг кўламли физиологик фаолликка эга ён маҳсулот сифатида қисқа занжирли ёғ кислоталарини ишлаб чиқаради. Эримайдиган толалар диабет хавфини камайтириш билан боғлиқ бўлсада, уни содир бўлиш механизми номаълум[10].

Ҳали расмий равишда муҳим макронутриэнт сифатида тавсия этилмаган (2005-йил ҳолатига кўра), хун толаси диэйта учун муҳим деб ҳисобланади, кўплаб ривожланган мамлакатларнинг назорат органлари тола истеъмолини оширишни тавсия қилади[7][8][11][12].

Сақлаш полисахаридлари

Крахмал

Крахмал глюкоза полимери бўлиб, глюкопиранозаларнинг алфа -боғланишлари билан боғланган. У амилаза (15-20 %) ва амилопектин (80-85 %) аралашмасидан иборат. Амилаза бир неча юзлаб глюкоза молекулаларининг чизиқли занжиридан иборат. Амилопектин эса бир неча минг глюкоза бирликларидан ташкил топган тарвақайлаб кетган молекуладир. Крахмаллар сувда эримайди. Улар алфа -боғланишларни (гликозид боғларини) бузиш орқали ҳазм бўлади. Одамларда ҳам, бошқа ҳайвонларда ҳам амилазалар мавжуд, шунинг учун улар крахмални ҳазм қилишлари мумкин. Картошка, гуруч, буғдой ва маккажўхори инсон рационида крахмалнинг асосий манбалари ҳисобланади. Бу ўсимликларда крахмални бўлиши, ўсимликлар таркибидаги глюкоза боғлиқдир.

Гликоген

Гликоген ҳайвон ва қўзиқорин ҳужайраларида иккиламчи узоқ муддатли энергия захираси бўлиб, асосий энергия заҳиралари, ёғ тўқималарида сақланади. Гликоген, биринчи навбатда, жигар ва мушаклар томонидан ишлаб чиқарилади, лекин мия ва ошқозон ичидаги гликогенез орқали ҳам амалга оширилиши мумкин[13].

Гликоген крахмалга ўхшайди, ўсимликлардаги глюкоза полимери баъзан ҳайвонларнинг крахмаллари деб аталади[14], тузилиши ўхшаш, крахмалга қараганда кўпроқ тармоқланган ва ихчамроқ. Гликоген а (1→4) гликозид боғлари билан боғланган, шохлари а (1→6) полимердир. Гликоген кўплаб ҳужайралардаги ситозолситоплазмада гранулалар шаклида топилади ва глюкоза айланишида муҳим рол ўйнайди. Гликоген глюкозага тўсатдан эҳтиёжни қондириш учун тезда сафарбар қилиниши мумкин бўлган энергия захирасини ҳосил қилади, аммо у камроқ ихчам ва триглицеридларга (липидларга) қараганда энергия захираси сифатида дарҳол мавжуд. 

Жигар гепатоцитларида гликоген 8 фоизгача (100-120) ташкил қилиши мумкин[15]. Фақат жигарда сақланадиган гликоген бошқа органларга ҳам кириши мумкин. Мушакларда гликоген мушак массасининг бирдан икки фоизигача консентрацияда топилади. Танадаги гликоген миқдори, айниқса мушаклар, жигар ва қизил қон ҳужайраларида[16][17][18] — жисмоний фаоллик, базал метаболизм тезлиги ва интервалгача рўза тутиш каби овқатланиш одатларига қараб ўзгаради. Кичкина миқдорда гликоген буйракларда, ҳатто ундан ҳам кичикроқ миқдорда мия ва оқ қон ҳужайраларининг маълум глиал ҳужайраларида мавжуд. Бачадон ҳам ҳомиладорлик даврида эмбрионни озиқлантириш учун гликогенни сақлайди[15].

Гликоген глюкоза қолдиқларининг тарвақайлаб кетган занжиридан иборат модда. У жигар ва мушакларда сақланади.

  • Бу ҳайвонлар учун энергия заҳираси.
  • Бу ҳайвон организмида сақланадиган углеводларнинг асосий шакли.
  • У сувда эримайди. Ёд билан аралашганда жигарранг-қизил рангга айланади.
  • Бундан ташқари, гидролизда глюкоза ҳосил қилади.

Галактоген

Галактоген энергия сақлаш вазифасини бажарадиган галактозанинг полисахаридир[20]. Бу полисахарид фақат кўпайиш учун хосдир ва фақат урғочи салянгоз репродуктив тизимидаги албумин безида ва тухумларнинг перивителлин суюқлигида мавжуд. 

Галактоген эмбрионлари ва туғилган чақалоқларнинг ривожланиши учун энергия захираси бўлиб хизмат қилади, ўсмирлар ва катталарда гликоген билан алмаштирилади[21].

Инулин

Инулин-фруктозадан ташкил топган табиий полисахаридли мураккаб углевод бўлиб, инсон ҳазм қилиш ферментлари томонидан тўлиқ парчалана олмайдиган, ўсимликлардан олинган озиқ моддадир. Инулинлар фруктанлар деб номланувчи хун толалари синфига киради. Инулин баъзи ўсимликлар томонидан энергия сақлаш воситаси сифатида ишлатилади ва одатда илдиз ёки илдизпояларда топилади. Инулинни синтез қиладиган ва сақлайдиган ўсимликларнинг кўпчилиги крахмал каби углеводларнинг бошқа шаклларини сақламайди. Қўшма Штатларда 2018-йил озиқ-овқат ва фармацевтика идораси инулинни ишлаб чиқарган ва озиқ-овқат маҳсулотларини озуқавий қийматини ошириш учун хун толасини таркибий қисм сифатида тасдиқлаган[22].

Структуравий полисахаридлар

Баъзи муҳим табиий структуравий полисахаридлар

Арабиноксиланлар

Арабиноксиланлар ўсимликларнинг бирламчи ва иккиламчи ҳужайра деворларида жойлашган ва иккита шакарнинг кўполимерлари, арабиноза ва ксилоза. Улар инсон саломатлигига ҳам фойдали таъсир кўрсатиши мумкин[23].

Селлюлоза

Ўсимликларнинг таркибий қисми асосан селлюлозадан ҳосил бўлади. Ёғоч асосан селлюлоза ва лигниндан иборат бўлиб, қоғоз ва пахта эса деярли соф селлюлозадир. Селлюлоза бир-бирига бета-боғланишлар билан боғланган такрорий глюкозадан иборат полимердир. Одамларда ва кўплаб ҳайвонларда бета-боғланишни бузадиган фермент йўқ, шунинг учун улар селлюлозани ҳазм қилмайди. Термитлар каби баъзи ҳайвонлар ҳам селлюлозани ҳазм қилишлари мумкин, чунки уларнинг ичакларида ферментга эга бактериялар мавжуд. Селлюлоза сувда эримайди. Ёд билан аралаштирилганда ранги ўзгармайди. Гидролизда у глюкоза ҳосил қилади. Бу табиатдаги энг кўп углевод. 

Полисахаридлар учун кимёвий идентификация тестлари

Даврий кислота, Счифф доғи (ПАС)

Ҳимояланмаган виcинал диол ёки аминокискаридли полисахаридлар ижобий даврий кислота, Счифф доғини (ПАС) беради. ПАС билан бўялган полисахаридлар рўйхати узоқ. Эпителиядан келиб чиққан мусинлар ПАС билан бўялган бўлсада, бириктирувчи тўқимадан келиб чиққан мусинлар шунчалик кўп кислотали алмаштиришларга эгаки, уларда ПАС билан реаксияга киришиш учун етарли даражада гликол ёки аминокислоталар мавжуд эмас.


Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ Эссентиалс оф Глйcобиологй. Cолд Спринг Ҳарбор Лабораторй Пресс, 1999. ИСБН 978-0-87969-560-6. 
  3. ↑ Биочемистрй, 3рд, Бенжамин Cуммингс, 1999. ИСБН 0-8053-3066-6. 
  4. ↑ „Модулатион оф баcтериал мултиcеллуларитй виа спатио-спеcифиc полйсаccхариде сеcретион“. ПЛОС Биологй. 18-жилд, № 6. 2020-йил июн. э3000728-бет. дои:10.1371/жоурнал.пбио.3000728. ПМC 7310880. ПМИД 32516311. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  5. ↑ Биологй, 4тҳ, НЙ: Бенжамин Cуммингс, 1996 — 23-бет. ИСБН 0-8053-1957-3. 
  6. ↑ „Турнинг Wасте Инто Фоод: Cеллулосе Дигестион – Дартмоутҳ Ундерградуате Жоурнал оф Сcиэнcе“. ситес.дартмоутҳ.эду. Қаралди: 18-сентабр 2021-йил.
  7. ↑ 7,0 7,1 „Диэтарй Референcе Интакес фор Энергй, Cарбоҳйдрате, фибер, Фат, Фаттй Аcидс, Чолестерол, Протеин, анд Амино Аcидс (Маcронутриэнц) (2005), Чаптер 7: Диэтарй, Фунcтионал анд Тотал фибер.“. УС Департмент оф Агриcултуре, Натионал Агриcултурал Либрарй анд Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес, Институте оф Медиcине, Фоод анд Нутритион Боард. 2011-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган.
  8. ↑ 8,0 8,1 „Диэтарй фибер: ҳоw дид wе гет wҳере wе аре?“. Аннуал Ревиэw оф Нутритион. 25-жилд. 2005. 1–8-бет. дои:10.1146/аннурев.нутр.25.121304.131658. ПМИД 16011456.
  9. ↑ „Ҳеалтҳ бенефиц оф диэтарй фибер“ (ПДФ). Нутритион Ревиэwс. 67-жилд, № 4. 2009-йил апрел. 188–205-бет. дои:10.1111/ж.1753-4887.2009.00189.х. ПМИД 19335713. 2017-08-10да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2017-10-25. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  10. ↑ „Метаболиc эффеcц оф диэтарй фибер cонсумптион анд превентион оф диабетес“. Тҳе Жоурнал оф Нутритион. 138-жилд, № 3. 2008-йил март. 439–42-бет. дои:10.1093/жн/138.3.439. ПМИД 18287346. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  11. ↑ „Сcиэнтифиc Опинион он Диэтарй Референcе Валуэс фор cарбоҳйдратес анд диэтарй фибре“. ЭФСА Жоурнал. 8-жилд, № 3. 25-март 2010-йил. 1462-бет. дои:10.2903/ж.эфса.2010.1462.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  12. ↑ „Аре фунcтионал фоодс редефининг нутритионал реқуиременц?“. Апплиэд Пҳйсиологй, Нутритион, анд Метаболисм. 33-жилд, № 1. 2008-йил феврал. 118–23-бет. дои:10.1139/Ҳ07-134. ПМИД 18347661. 2011-10-13да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  13. ↑ Анатомй анд Пҳйсиологй. МcГраw-Ҳилл, 2007. 
  14. ↑ "Анимал старч". Мерриам Wебстер. ҳттп://www.мерриам-wебстер.cом/медиcал/анимал%20старч. Қаралди: 11-май 2014-йил. 
  15. ↑ 15,0 15,1 Биологй: Эхплоринг Лифе. Бостон, Массачусетц: Пеарсон Прентиcе Ҳалл, 2006. ИСБН 978-0-13-250882-7. 
  16. ↑ „Глйcоген метаболисм ин тҳе нормал ред блоод cелл“. Блоод. 40-жилд, № 6. 1972-йил декабр. 836–43-бет. дои:10.1182/блоод.В40.6.836.836. ПМИД 5083874. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  17. ↑ „Глйcоген Cонтент анд Релеасе оф Глуcосе фром Ред блоод cеллс оф тҳе Сипунcулан Wорм Тҳемисте Дйсcрита“. Жоурнал оф Эхпериментал Биологй. 129-жилд. 20-январ 1987-йил. 141–149-бет. дои:10.1242/жеб.129.1.141. Қаралди: 21-июл 2017-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  18. ↑ „Ан импровед қуантитативе ассай оф глйcоген ин эрйтҳроcйтес“. Анналс оф Cлиниcал Биочемистрй. 39-жилд, № Пт 6. 2002-йил ноябр. 612–3-бет. дои:10.1258/000456302760413432. ПМИД 12564847. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  19. ↑ Эхерcисе пҳйсиологй: энергй, нутритион, анд ҳуман перформанcе, 6тҳ, Липпинcотт Wиллиамс & Wилкинс, 2006 — 12-бет. ИСБН 978-0-7817-4990-9. 
  20. ↑ „Cарбоҳйдратес анд cарбоҳйдрате метаболисм ин Моллусcа“, Чемиcал Зоологй. Неw Ёрк: Аcадемиc Пресс, 1972 — 219–244-бет. 
  21. ↑ „Беитраг зур Кеннтнис дес Глйкоген унд Галактогенгеҳалтес беи Ҳелих поматиа“. З. Биол. 92-жилд. 1932. 319–324-бет.
  22. ↑ „Тҳе Деcларатион оф Cертаин Исолатед ор Сйнтҳетиc Нон-Дигестибле Cарбоҳйдратес ас Диэтарй Фибер он Нутритион анд Супплемент Фаcц Лабелс: Гуиданcе фор Индустрй“. Фоод анд Друг Администратион (14-июн 2018-йил).
  23. ↑ „Арабинохйланс анд ҳуман ҳеалтҳ“. Фоод Ҳйдроcоллоидс. 42-жилд. 15-декабр 2014-йил. 239–243-бет. дои:10.1016/ж.фоодҳйд.2013.07.022.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()


Ҳаволалар