Ziyosfera

Polsha ayollari

(Polshada ayollardan yoʻnaltirildi)
Bar graph showing the gender pay gap in European countries
Евростат −2014 маълумотларига кўра, Европа Иттифоқига аъзо давлатларда ўртача соатлик иш ҳақи бўйича гендер фарқи .[1] Полша Европа Иттифоқида гендер бўйича энг паст маош фарқига эга.

Полша аёлларининг характерини Полша тарихи, маданияти ва сиёсати шакллантиради.[2] Полша феминистик фаолликнинг узоқ тарихига эга ва Европада аёлларнинг сайлов ҳуқуқини жорий қилган биринчи давлатлардан бири эди. Бунга католик черковининг консерватив ижтимоий қарашлари ҳам кучли таъсир кўрсатади.

Ҳозирги Полша ҳудудидаги аёлларнинг тарихи жуда кўп илдизларга эга ва Полшадаги Рим католиклигидан кучли таъсирланган. Полшадаги феминизм узоқ тарихга эга ва анъанавий равишда ХВИИИ асрнинг Маърифат давридан бошлаб, биринчи тўлқин феминизмидан бошлаб етти даврга бўлинган.[3] Дастлабки тўртта дастлабки давр Полшанинг хорижий бўлинишларига тўғри келди, бунинг натижасида 123 йил давомида суверен Полша давлати йўқ қилинди.[4]

1918–1939-йиллар

Полша аёлларга қонуний ҳуқуқларни берган биринчи давлатлардан бири эди: аёлларнинг сайлов ҳуқуқи 1918-йилда[5] мамлакат мустақилликка эришгандан сўнг, 123 йиллик бўлиниш ва чет эл ҳукмронлиги давридан кейин кучга кирди. 1932-йилда Полша никоҳда зўрлашни ноқонуний деб эълон қилди. Аёллар ҳуқуқлари бўйича давлат сиёсати яхшиланганига қарамай, полшалик аёллар ҳали ҳам турли даражадаги камситишларга дуч келишди. Полша жамиятида " шиша шифт " тушунчаси урушлараро даврда шаклланган.[6] Аёллар эркаклар билан асосан яхши маошли, нуфузли лавозимлар учун рақобат қилишлари керак эди.[6] Камроқ маошлар, биринчи навбатда, аёл ходимларнинг жисмоний меҳнат самарадорлигининг пастлиги натижаси бўлган, аммо кейинчалик аёллар тенг даражада самарали бўлган бошқа тармоқларда ҳам жорий этилган.[6]

Коммунизм

Коммунистик даврда аёлларга гўёки тенг қонуний ҳуқуқлар берилди ва расмий ҳукумат риторикаси гендер тенглигини қўллаб-қувватлаш эди, аммо бошқа коммунистик давлатларда бўлгани каби, эркаклар ҳам, аёлларнинг ҳам фуқаролик ҳуқуқлари шунчаки рамзий эди, чунки тизим авторитар эди. Эркак ҳокимиятига амалда бўйсунишига қарамай, аёллар коммунистик режим даврида баъзи ютуқларга эришдилар, масалан, таълим олиш имконияти яхшиланди ва меҳнатга тенг равишда жалб қилинди. Коммунистик даврда аёлларнинг аҳволини яхшилашга аҳоли сонининг кўпайишига интилиб, социалистик туғилиш тарафдори позицияси сезиларли даражада таъсир кўрсатди.[7] Пронаталистик сиёсат „туғруқ таътиллари учун сахий нафақалар ва бола тарбиясига давлат ҳиссалари“ орқали амалга оширилди.[7] Полшадаги ҳарбий вазиятдан сўнг, феминистик ғояларни муҳокама қиладиган биринчи нашрлар жамоат соҳасида пайдо бўлди, улар баъзан ҳақиқий ижтимоий вазият учун қопқоқ деб ҳисобланган.[6] Жамият асосан феминизмни Полша маданияти ва менталитетига ёт мафкура сифатида қабул қилди.[6] Коммунистик лидерлар Полшадаги аёллар социалистик ижтимоий жараёнлар натижасида тенг ҳуқуқларга эга бўлишларини даъво қилишди ва бу баёнотдан Полшада нима учун феминизм етишмаслиги ва бунга эҳтиёж йўқлигини тушунтириш учун ишлатган.[6]

Пост-коммунизм

Полшада коммунизмнинг қулаши мамлакат сиёсати ва иқтисодиётининг силкинишини, шунингдек, дастлабки иқтисодий ва ижтимоий беқарорликни англатарди. Социализмдан кейинги ишчи кучида аёллар асосан оилавий ҳаётга кўпроқ мос келадиган таълим ва таълим турларини танлаш (одатда кам ҳақ тўланади), камситиш ва гендер стереотиплари каби омиллар туфайли паст иқтисодий устуворлик ва енгил саноат тармоқларини эгаллаган.[8] Гендер бандлик тенгсизлигининг бу модели кўпчилик томонидан аёлларнинг оиладаги асосий роли, шунингдек, чуқур илдиз отган Полша маданияти ва патриархал тузум анъаналари натижаси сифатида қаралди.[8] Ўтиш даври айниқса аёллар учун қийин кечди, гарчи эркаклар ҳам салбий таъсир кўрсатди. 2017-йил ҳолатига кўра, 20-64 ёшдаги аёлларнинг бандлик даражаси 63,6 фоизни, эркакларники эса 78,2 фоизни ташкил этди.[9] Полша консерватив мамлакат имиджига эга бўлса-да, кўпинча Ғарб оммавий ахборот воситаларида шундай тасвирланган, у аслида бизнесда профессионал аёллар ва аёлларнинг сони кўп,[10] ва Европа Иттифоқидаги энг паст гендер иш ҳақи фарқларидан бирига эга.[11] Полшадаги замонавий аёллар дуч келадиган тўсиқлардан бири абортга қарши қонундир . „Полша она“ фигураси билан бирга аборт чекловлари аёлларни кўп фарзандли бўлишга ундаш учун қўлланади.[8][12] Бу мафкура аёлларнинг ўрни уйда, деган қарашни мустаҳкамлайди.[8] Полша онасининг рамзи – бу поляк онгида мустаҳкамланган ва миллатнинг нотинч тарихи билан шаклланган стереотип.[12] Узоқ давом этган ишғол даврида миллий ўзликни сақлаш мас’улияти „фарзанд тарбияси“ асосий вазифаси бўлган оналар зиммасига тушди.[12] Қаттиқ қонунчилик ва консерватив сиёсий нутққа қарамай, Полша Европада туғилиш даражаси энг паст кўрсаткичлардан бирига эга.[13]

Замонавий Полшадаги аёлларнинг мавқеини сиёсий саҳна ва черковнинг жамиятдаги роли контекстида тушуниш керак. Бу, айниқса, репродуктив ҳуқуқлар билан боғлиқ. Полша Рим католиклиги кучли таъсир ўтказадиган давлат бўлиб, дин кўпинча сиёсат ва ижтимоий қарашларни шакллантиради. Қонун ва адолат, қисқартирилган ПиС, Полшадаги миллий-консерватив,[14][15] ва христиан-демократик[16][17] сиёсий партиядир . Сеймда 237 ва Сенатда 66 ўринга эга бўлиб, ҳозирда у Полша парламентидаги энг йирик партия ҳисобланади.

Полша 2004-йилдан бери Европа Иттифоқининг (Европа Иттифоқи) бир қисмидир. Шундай қилиб, у Европа Иттифоқи кўрсатмаларига бўйсунади. Европа Иттифоқининг бир қисми сифатида Полша ижтимоий жиҳатдан „Ғарбий“ қарашларга таъсир қилади, аммо мамлакатнинг ғарбий ва шарқий қисмлари – " Полша А ва Б " ўртасида минтақавий фарқлар мавжуд. Полшада ҳам муҳим қишлоқ аҳолиси бор: тахминан 40%,[18] бу чуқур консерватив.[19]

Қадимги Полша одатлари

Қадимги Полша урф-одатлари ижтимоий мавқеига қараб фарқ қилар эди. Бошқа Европа анъаналаридан келиб чиққан полшалик урф-одатлар Полшага одатда бошқа мамлакатларга қараганда кечроқ келган.[20] Ўрта асрлар табақасининг аёлларга бўлган муносабатини рицарлик мисолида кўрсатади. Бу ғояда аёлга деярли илоҳий сиғинишга асосланган эди ва ҳар бир рицар ўз " хоними " га эга бўлиши керак эди.[20] Рицарлар ўз хонимлари устидан ҳомийлик қилишга мажбур бўлишди.[20] Полшадаги аёллар ижтимоий йиғилишларда тарихан миллатнинг руҳи сифатида қабул қилинган.[20] Аёл анъанавий равишда юқори ижтимоий мавқега эга эди. Қизларга паннй деб мурожаат қилиш ('аёллар'), бу полякча пан сўзидан келиб чиққан („жаноб“) чłопcй фарқли ўлароқ ('ўғил болалар'), бу чłоп сўзидан келиб чиққан ('деҳқонъ) аёлларга кўрсатилган ҳурмат белгиси.[20] Эмансипация ҳаракатидан анча олдин, Полшадаги аёллар, асосан, эркакларни уйдан узоқлаштирган кўплаб можаролар ва таҳдидлар туфайли муҳим ижтимоий ролга эга эдилар.[20] Сиёсий ва иқтисодий вазият аёллардан ўзини ўзи таъминлаш ва жасур бўлишни талаб қилди.[20] Полша аёллар кийимлари ҳам ўтмишда бутунлай бошқача эди. ХВИ аср ўрталарида кийим-кечаклар турли хил безак ва аксессуарларни ўз ичига олган.[20] Аёллар бош кийимларига безакли гулчамбарлар, пардалар ва турли шляпалар кирган. Ўша даврдаги аёллар кийимининг диққатга сазовор элементлари орасида олтин ва марваридлар билан безатилган „узун, шойи кўйлаклар“, шунингдек, „ауреат шиппаклари“ бор эди.[20]

Спортдаги аёллар

Полша аёллари мамлакат спортида алоҳида ўрин эгаллади. Ҳар йили ўтказиладиган энг оммабоп спортчилар танловида энг кўп ғалаба қозонган учта ўринни аёллар эгаллаган. Энг кўзга кўринган полшалик аёл спортчилар орасида Жустйна Коwалcзйк, Ирена Сзеwинска ва Станисłаwа Wаласиэwиcз бор . 2016-йилги Рио Ёзги Олимпиада ўйинларида Полшани 101 нафар спортчи аёл ҳимоя қилди. Улар Полша учун ўн бир медалдан саккизтасини, шу жумладан иккита олтин медални қўлга киритди.

Полша тарихидаги таниқли аёллар

Полшанинг илк тарихидаги муҳим аёллар қаторига Светослава (баъзан Мағрур Сигрид ёки Гунҳилда билан аташади; Сторрада номи билан ҳам танилган), Биринчи Миэсзко ва Богемиядан Добраванинг қизи; Катарзйна Жагиэллонка (шунингдек, Кетрин Ягиэлло ёки Катаррина Жегеллониcа номи билан ҳам танилган); Добраванинг ўзи (Миэсзко И нинг рафиқаси), Богемия герцогининг қизи; Венгрия қиролининг қизи қиролича Ядвига (Ҳедвиг)[21] ва Полша қироличаси ва Сигисмунд ИИ Августнинг турмуш ўртоғи Барбара Радзивил, Ягеллон сулоласининг охирги эркак монархи. Маърифат даврида иккита аёл ажралиб туради: Барбара Сангушко, стюардесса, ёзувчи ва хайриячи ва унинг набираси Текла Тереза Лубиэнска, ёзувчи ва магнатлар сулоласининг онаси. Эмилиа Платер ноябр қўзғолони билан боғлиқ эрта инқилобчи эди. Мусиқа соҳасида бастакор ва пианиночи Мария Шимановска Санкт-Петербургдан Лондонгача эътирофга сазовор бўлди. Мари Склодовска ХИХ аср охирида Франсияга кўчиб ўтган Нобел мукофоти совриндори олим эди. Габриэла Заполска, Элиза Орзешкоwа, Мария Дąброwска, Зофия Наłкоwска, Мария Паwликоwска-Яснорзеwска ва Зузанна Гинcзанка 19 ва ХХ аср Полша адабиётининг муҳим аёл сиймолари ҳисобланади. ХХ аср бошларида Полшанинг мустақиллик ҳаракатида кўплаб таниқли аёллар ҳисса қўшган. Улар орасида фаол ва ҳарбий офицер Александра Загорска, Иккинчи Жаҳон уруши махфий агенти Кристйна Скарбек ва унутилган Ванда Герц, шунингдек, антикоммунистик бирдамлик (Солидарноść) ҳаммуассиси Анна Валентинович бор эди.). Вислава Шимборска полшалик шоир ва 1996-йилда Нобел мукофоти лауреати эди. Таниқли полшалик аёл рассомлар орасида Олга Бознанска, Анна Билиńска, Тамара де Лемпиcка, Зофия Стрйженска, Магдалена Абаканович ва Алина Сзапоcзников бор .

Полшада аборт

2020-йилда Полша конституциявий суди ҳомила нуқсонлари туфайли аборт қилишни конституцияга зид деб топди.[22]

Полшада аборт қилиш энди ноқонуний ҳисобланади, зўрлаш ҳоллари ва аёлнинг ҳаёти ёки соғлиғи хавф остида бўлиши бундан мустасно.[23][24]

Галерея

Манбалар

Махсус

  1. ↑ „Тҳе ситуатион ин тҳе ЭУ“. Эуропеан Cоммиссион. Қаралди: 2011-йил 12-июл.
  2. ↑ „Полиш wомен“. полишмарриаге.орг. Қаралди: 2013-йил 2-ноябр.
  3. ↑ Модернизм и феминизм. Постаcиэ кобиэcе w литературзе полскиэж и обcеж (пл) Łоч: . Лублин: Wйдаwниcтwо Униwерсйтету М.Cуриэ-Скłодоwскиэж, 2001 — 44-бет. 
  4. ↑ Давиэс, Норман. Год'с Плайгроунд: а ҳисторй оф Поланд, Ревисед, Охфорд: Cларендон Пресс, 2005. 
  5. ↑ „wомен'с суффраге | Дефинитион, Ҳисторй, Cаусес, Эффеcц, Леадерс, & Фаcц“. Энcйcлопедиа Британниcа.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Крзйżаноwска, Наталиа. Кобиэтй w (полскиэж) сферзе публиcзнеж (пл), Торуń, 2012. ИСБН 9788377801628. ОCЛC 830511460. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Фодор, Эва; Гласс, Чристй; Каwачи, Жанетте; Попесcу, Ливиа (2002–2012). „Фамилй полиcиэс анд гендер ин Ҳунгарй, Поланд, анд Романиа“. Cоммунист анд Пост-Cоммунист Студиэс. 35-жилд, № 4. 475–490-бет. дои:10.1016/с0967-067х(02)00030-2. ИССН 0967-067Х.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Łободзиńска, Барбара (2000–2001). „Полиш wомен'с гендер-сегрегатед эдуcатион анд эмплоймент“. Wомен'с Студиэс Интернатионал Форум. 23-жилд, № 1. 49–71-бет. дои:10.1016/с0277-5395(99)00090-4. ИССН 0277-5395.
  9. ↑ „Эуростат - Таблес, Грапҳс анд Мапс Интерфаcе (ТГМ) табле“. эc.эуропа.эу.
  10. ↑ „Wомен ин бусинесс 2015 ресулц“. Грант Тҳорнтон Интернатионал Лтд. Ҳоме. 2019-йил 13-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-август.
  11. ↑ „Гендер эқуалитй“. Эуропеан Cоммиссион.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Имбиэроwиcз, Агниэсзка (1 Жуне 2012). „Тҳе Полиш Мотҳер он тҳе Дефенсиве? Тҳе Трансформатион оф тҳе Мйтҳ анд Иц Импаcт он тҳе Мотҳерҳоод оф Полиш Wомен“. Жоурнал оф Эдуcатион Cултуре анд Соcиэтй. 2012-жилд, № 1. 140–153-бет. 2020-07-05да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 17 Жулй 2018.
  13. ↑ „Эуростат - Таблес, Грапҳс анд Мапс Интерфаcе (ТГМ) табле“. эc.эуропа.эу.
  14. ↑ Ҳлоуšэк, Вíт. Оригин, Идеологй анд Трансформатион оф Политиcал Партиэс: Эаст-Cентрал анд Wестерн Эуропе Cомпаред. Ашгате Публишинг, 2010 — 196-бет. 
  15. ↑ Нодсиэcк. „Поланд“. Партиэс анд Элеcтионс ин Эуропе. Қаралди: 2012-йил 28-март.
  16. ↑ Лоббйинг дер катҳолисчен Кирче: Дас Эинфлусснетз дес Клерус ин Полен (де) Ҳиэрлеманн: . Спрингер-Верлаг, 2005 — 131-бет. ИСБН 978-3531146607. 
  17. ↑ „Уненцчлоссене алс Зüнглеин ан дер Wааге“ (де). Неwс ОРФ. Қаралди: 2015-йил 24-май.
  18. ↑ „CИА - Тҳе Wорлд Фаcтбоок -- Фиэлд Листинг - Урбанизатион“. Cентрал Интеллигенcе Агенcй. 2009-йил 11-февралда асл нусхадан архивланган.
  19. ↑ Смитҳ, Алех Дувал. „Ин деэпест рурал Поланд, политиcс ис шапед бй лове оф чурч … анд ҳатред оф Брусселс“. Тҳе Гуардиан (2015-йил 24-октябр).
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 20,6 20,7 20,8 Косински, Wаcлаw. Зwйcзаже тоwарзйскиэ w даwнеж Полсcе. (пл). Сандомиэрз, 1921. 
  21. ↑ „Wомен ин Поланд'с Эарлй Ҳисторй“. 2018-йил 26-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 2-ноябр.
  22. ↑ ҳттпсСтафф анд агенcиэс ин Wарсаw. „Поланд рулес- абортион- дуэ- то- фоэтал- дефеcц- унcонститутионал“. Тҳе Гуардиан (2020-йил 22-октябр).
  23. ↑ „Поланд: Натионwиде протесц агаинст фуртҳер рестриcтионс то абортион“. Амнестй Интернатионал (2018-йил 17-январ).
  24. ↑ Домоноске. „Полиш Wомен Ҳолд 'Блаcк Мондай' Стрике То Протест Пропосед Абортион Бан“. НПР (2016-йил 4-октябр). Қаралди: 2016-йил 5-октябр.

Асосий

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Polsha_ayollari" dan olindi