Португалиядаги аёллар Португалиянинг 1976-йилги конституциясига биноан португалиялик эркаклар билан тўлиқ ҳуқуқий тенгликни олди, бу эса ўз навбатида 1974-йилги инқилоб натижасида юзага келди. Португалияда биринчи марта аёлларга 1931-йилда Салазарнинг Эстадо Ново бошқаруви остида овоз беришга рухсат берилди, лекин эркаклар билан тенг шартларда эмас. Кейинчалик Эстадо Ново остида аёлларнинг сайлов ҳуқуқи икки марта кенгайтирилди. Биринчи марта 1946-йилда ва иккинчи марта 1968-йилда Марсело Каэтано даврида 2137-сонли қонун сайлов мақсадларида эркаклар ва аёллар тенглигини эълон қилди. 1990-йилларнинг бошларига келиб, Португалиянинг кўплаб аёллари профессионал бўлишди, жумладан, шифокорлар ва адвокатлар, кўпчилик офис ходимлари ва фабрика ишчиларидан аёллар бўлишган.[1]

Тарихи

Аёлларнинг хулқ-атворини идрок этишга таъсир қилувчи ижтимоий ва диний меъёрлар аёлларнинг ижтимоий табақасига боғлиқ эди, бу нафақат жамиятнинг улардан кутганлиги нуқтаи назаридан, балки уларнинг мустақиллиги ва танлов қилиш қобилияти, қонуний ҳимоя ва қадр-қимматга эга бўлган имтиёзларга боғлиқ эди.Таълим олиш барча аёллар учун мавжуд эмас эди. Жамиятдаги тенгсизлик нафақат эркаклар ва аёллар, балки турли хил ижтимоий ва иқтисодий мақомдаги аёллар ўртасида ҳам мавжуд эди. Бу масалалар ижтимоий мунозарада фақат 1700-йилларнинг бошидан бошлаб ўз ўрнини эгаллади ва " аёллар ҳақидаги мунозара " (франсузча: қуэрелле дес феммес) ҳақида жуда кам далиллар мавжуд.[2]

Биринчи Португалия Республикаси

Аёллар ҳаракати биринчи Португалия Республикаси даврида 1914-йилда ташкил этилган Cонселҳо Наcионал дас Мулҳерес Португуэсас ташкил этилиши билан бошланган деб ҳисобланади.

Португалия Республикасининг сайлов қоидалари жинсини кўрсатмасдан, „21 ёшдан ошган, ўқиш ва ёзишни биладиган ва оила бошлиғи бўлган Португалия фуқаролари“ учун овоз бериш ҳуқуқини кўрсатди. Каролина Беатрис Ангело қонуннинг ноаниқлигидан ва ундан овоз бериш учун фойдаланган. У болали оила бошлиғи эди ва ўқиш ва ёзишни биларди, шунинг учун у Португалияда овоз берган биринчи аёл бўлди. Республика режими аёлларнинг овоз беришини истамади ва қонунни тезда ўзгартирди. 1913-йилда қонунлар жинсни ўз ичига олган ва айниқса аёлларнинг сайлов ҳуқуқини рад этиш учун ўзгартирилди. Афонсо Костанинг 1913-йилдаги Сайлов кодекси Каролина Беатриз Анжелога 1911-йилда овоз беришга рухсат берган бўшлиқни ёпди.[3]

Эстадо Ново режими (1933—1974)

Мария Тереза Каркомо Лобо сиёсатчи ва ҳуқуқшунос Португалияда лавозимни эгаллаган биринчи аёл бўлди

Португалияда 1933-йилдан 1974-йилгача амалда бўлган Эстадо Ново авторитар сиёсий режим даврида ҳам аёллар ҳуқуқлари чекланган эди.

1933-йилда Португалия конституциявий референдумида аёлларга Португалияда биринчи марта овоз бериш ҳуқуқи берилди. Биринчи Республика даврида аёлларнинг овоз бериш ҳуқуқи, феминистик даъволарга қарамай, қўлга киритилмаган эди — аммо ўрта маълумот уларнинг сайлов ҳуқуқи учун шарт эди, эркаклар эса фақат ўқиш ва ёзишни билишлари керак эди.[4]

Кейинчалик Эстадо Ново остида аёлларнинг сайлов ҳуқуқи икки марта кенгайтирилди. Биринчи марта 1946-йилда ва иккинчи марта 1968-йилда Марсело Cаэтано даврида 2137-сонли қонун сайлов мақсадларида эркаклар ва аёллар тенглигини эълон қилди. 1968-йилги сайлов қонуни эркаклар ва аёллар ўртасида ҳеч қандай фарқ қилмади[5][6], гарчи ўқиш имкониятига эга бўлган умумий қоида 1976-йилгача аёлларнинг овоз беришини тизимли чеклашларга олиб келди[7]

Шунингдек, Эстадо Ново остида Мария Тереза Каркомо Лобо сиёсатчи ва ҳуқуқшунос Португалияда лавозимни эгаллаган биринчи аёл бўлди.[8][9] У, шунингдек, ХИ қонунчилик даврида Биринчи Португалия Республикаси Миллий Ассамблеясининг депутати бўлган.

Оилавий ҳаёт

Асосий дин Рим-католиклик бўлган мамлакат сифатида Португалия оилавий ҳаётга нисбатан анъанавий равишда консерватив бўлиб келган. Ажралиш 1975-йилда қонунийлаштирилган. 1982-йилда зино декриминаллаштирилди[10] Ажралиш тўғрисидаги қонунлар 2008-йил октабр ойида қайта кўриб чиқилди, ажрашиш тўғрисидаги янги қонун бу жараённи либераллаштирганда (қаранг : Португалиядаги ажралиш қонуни). 21-асрда оила динамикаси янада либерал бўлди, биргаликда яшаш машҳур бўлди ва туғилиш ва никоҳ ўртасидаги боғлиқлик пасайди. 2019-йилда туғилганларнинг 56,8 фоизи турмушга чиқмаган аёлларга тўғри келди.[11] Аксарият Ғарб мамлакатлари сингари, Португалия ҳам туғилишнинг паст даражаси билан шуғулланиши керак: мамлакат 1980-йиллардан бери туғилишнинг пастки ўринбосарлигини бошдан кечирмоқда.[12]

2012-йилда биринчи никоҳ ёши аёллар учун 29,9 ёш ва эркаклар учун 31,4 ёшни ташкил этди.[13] Биргаликда яшовчилар Португалияда де-факто касаба уюшмалари билан боғлиқ қонунларга мувофиқ ҳуқуқларга эга.

Аборт

Португалиядаги аборт тўғрисидаги қонунлар 2007-йил 10-апрелда, Португалиядаги аборт бўйича референдумдан кейин либераллаштирилди. Аборт ҳомиладорликнинг биринчи ўн ҳафтасида талаб бўйича, кейинги босқичларда эса фақат аниқ сабабларга кўра (зўрлаш, туғма нуқсонлар хавфи, аёлнинг соғлиғига хавф туғдириш) мумкин. Бироқ, қонуний абортни олиш кўпинча амалда қийин, чунки кўплаб шифокорлар аборт қилишдан бош тортишади (буни виждонан рад этиш моддаси бўйича қилишга рухсат берилади), чунки Португалия католик анъаналари сезиларли таъсир кўрсатадиган мамлакат бўлиб қолмоқда.[14]

Саломатлик

Португалияда оналар ўлими даражаси 8,00 ўлим / 100 000 тирик туғилган (2010-йил ҳолатига кўра). Бу жаҳон стандартлари бўйича паст, лекин ҳали ҳам кўплаб бошқа Ғарб давлатларидан юқори.[15] Португалияда ОИВ/ОИТС даражаси катталар орасида (15-49 ёш) 0,6 % ни ташкил этади, бу Европадаги энг юқори кўрсаткичлардан биридир.[16] 2001-йилдан бошлаб, Португалиядаги муҳожирлар бепул тиббий хизмат, шу жумладан ҳомиладорлик ва туғруқдан кейинги даврда бепул парвариш, шунингдек, оилани режалаштириш муассасаларидан фойдаланиш ҳуқуқига эга. 

Таълим

Аёлларда саводхонлик даражаси эркакларникига нисбатан ҳамон паст: саводхонлик даражаси аёлларда 94 % (15 ёш ва ундан катта, 2011-йил маълумотлари), эркакларда эса 97 %.[17] 19-асрда вазият анча ёмон эди. Португалиядаги аёлларнинг бўйсуниш мақоми ва таълим имкониятларини яхшилаш билан шуғулланган биринчи аёллар қаторига Каролина Михаэл де Васконселос, Мария Карвалю, Элис Пестана, Элис Модерно, Антониа Пусич ва Гиомар Торресао киради.[18] Франсиска Вуд Португалиядаги биринчи феминистик газетани яратган ва у кўп аёллар тенгликдан манфаатдор эмаслигини тушунган, аммо у уларнинг амбицияларининг етишмаслигини аёлларга таълим олиш имконияти йўқлиги билан боғлаган.[19]

Оиладаги зўравонлик

Португалияда уйдаги зўравонлик ноқонуний ҳисобланади. Бу Португалия Жиноят кодексининг 152-моддасида алоҳида кўриб чиқилган.[20] Йиллар давомида бир неча бор ўзгартиришлар киритилган мақолада шундай дейилган: „Кимки, такрорий ёки такрорланмасдан, жисмоний ёки руҳий зўравонлик, шу жумладан, тан жазоси, озодликдан маҳрум қилиш ва жинсий зўравонлик қўлласа: а) турмуш ўртоғига ёки собиқ — турмуш ўртоғи; б) ҳуқуқбузар бирга яшамаган бўлса ҳам, бир хил ёки бошқа жинсдаги шахсга; c) биринчи даражали умумий авлоднинг авлодига; ёки д) ўта ночор шахсга. ёши, ногиронлиги, касаллиги, ҳомиладорлиги ёки иқтисодий қарамлиги сабабли жиноятчи билан бирга яшаган шахс; жазоланади“.[21] Португалия аёлларга нисбатан зўравонлик ва оиладаги зўравонликнинг олдини олиш ва унга қарши курашиш тўғрисидаги конвенсияни ҳам ратификация қилган.[22] Аёлларга нисбатан зўравонлик ҳақида аниқ маълумот олиш қийин, аммо 2008-йилда чоп этилган тадқиқотга кўра, аёлларнинг 38 фоизи 18 ёшдан бошлаб жисмоний, психологик ва/ёки жинсий зўравонликка дучор бўлган[23]

Сиёсатдаги аёллар

Анъанага кўра, Португалияда, бошқа мамлакатларда бўлгани каби, сиёсат эркаклар мулки ҳисобланган. Бироқ, сўнгги йилларда аёллар кўпроқ жалб қилинган. 2014-йил ҳолатига кўра, парламентда 31,3 фоиз аёллар бор.[24]

Сиёсатдаги аёллар рекордлари

  • Овоз берган биринчи аёл : Каролина Беатрис Ангело 1911-йилги таъсисчилар сайловида сайлов ҳуқуқи бўйича қонунлардаги бўшлиқдан фойдаланган ҳолда
  • Биринчи аёл депутатлар : Домитила де Карвалю, Мария Гвардиола ва Мария Кандида Паррейра 1934-йилги умумий сайловда, Эстадо Ново диктатураси остидаги биринчи сайлов.
  • Вазирлар маҳкамасининг биринчи аёл аъзоси : Тереза Лобо, Давлат котибининг соғлиқни сақлаш ва ёрдам бўйича ўринбосари (1970—1973)
  • Биринчи аёл давлат котиблари : Лоурдес Белчиор ва Лоурдес Пинтасилго, мос равишда Маданият ва илмий тадқиқотлар бўйича давлат котиби ва ижтимоий хавфсизлик бўйича Давлат котиби (1974-йил май-июл).
  • Биринчи аёл вазир : Лоурдес Пинтасилго, ижтимоий ишлар вазири (1974-йил июл-сентабр).
  • Демократик сайловларда биринчи аёл номзодлар : 1975-йилги таъсис сайловларида номзодлар.
  • Демократик тарзда сайланган биринчи аёл депутатлар : 1975-йилда сайланган 21 та аёл депутатлар.
  • Парламент қўмитасининг биринчи аёл раиси : София де Мелло Брейнер (ПС), Конституция муқаддимаси таҳрири қўмитаси раиси, 1975-йил.
  • Биринчи элчи : Лоурдес Пинтасилго, Португалиянинг ЙУНЕСКОдаги элчиси (1975—1981).[25]
  • Биринчи аёл мерлар : Алда Сантос Виктор (Вагос, CДС), Франcелина Чамбел (Сардоал, ПС), Жудите Мендес Абреу (Коимбра, ПС), Лурдес Бреу (Эстаррежа, ППД/ПСД) ва Одете Изабел (Меалҳада, ПС), сайланган. 1976.[26][27][28]
  • Биринчи аёл судя : Рут Гарcес 1977-йилда.[29]
  • Биринчи аёл бош вазир : Лоурдес Пинтасилго (1979—1980).
  • Парламент гуруҳининг биринчи аёл раҳбари : Яшиллар гуруҳи раҳбари Изабел Кастро ва Халқ партияси гуруҳи раҳбари Мария Хосе Ногуэйра Пинто.
  • Биринчи аёллардан иборат парламент гуруҳи : Яшиллар гуруҳи (1995—1999).
  • Парламентнинг биринчи аёл спикери : Ассунсан Эстевес, Республика Ассамблеяси Президенти (2011—2015).
  • Минтақавий ассамблеянинг биринчи аёл спикери : Ана Луис, Азор ассамблеяси президенти (2012-йилдан).
  • Энг узоқ вақт хизмат қилган аёл депутат : Роза Алберназ, социалистлар учун 38 йил (1980—2018) депутат.[30]

Манбалар

  1. ↑ „Португал-Wомен (дата ас оф 1993)“. Монгабай.cом. Қаралди: 3-ноябр 2013-йил.
  2. ↑ Жоҳнсон, Р. (2018). 
  3. ↑ Ҳерр, Р.; Пинто, А. C. (Эдс.). (2012).
  4. ↑ Адãо, Áуреа; Ремéдиос, Мариа Жосé (23-май 2006-йил). „Тҳе эдуcатионал нарративитй ин тҳе фирст период оф Оливеира Салазар'с говернмент. Wомен'с воиcес ин тҳе Натионал Ассемблй (1935—1945)“. Ҳисторй оф Эдуcатион: Жоурнал оф тҳе Ҳисторй оф Эдуcатион Соcиэтй. 34-жилд, № 5. 547–559-бет. дои:10.1080/00467600500221315.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  5. ↑ Миранда, Профессор Жорге — „Эсcритос вáриос собре диреитос фундаментаис“, паг 12, ИСБН 9789728818623
  6. ↑ Ин тҳе оригинал „Сãо элеиторес да Ассемблеиа Наcионал тодос ос cидадãос португуэсес, маиорес оу эманcипадос, қуэ саибам лер э эсcревер португуêс э нãо эстежам абрангидос пор қуалқуэр дас инcапаcидадес превистас на леи; э ос қуэ, эмбора нãо саибам лер нем эсcревер португуêс тенҳам жá сидо алгума вез реcенсеадос ао абриго да Леи н.º 2015, де 28 де Маио де 1946, десде қуэ сатисфаçам ос реқуиситос нела фихадос“.
  7. ↑ Антó, Мариа; Алмеида, ниа де Фигуэиредо Пирес де (19-июн 2017-йил). „Wомен Маёрс ин Португал: А Cасе Студй ин Политиcал Репресентатион анд Cитизеншип“. Ревиста де Соcиологиа э Полíтиcа. 26-жилд, № 68. 27–42-бет. Қаралди: 2022-03-16.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  8. ↑ „Мариа Тереса Cáрcомо Лобо“. ПÚБЛИCО (22-декабр 2018-йил).
  9. ↑ „Морреу а примеира мулҳер а ассумир фунçõэс говернативас эм Португал“ (14-декабр 2018-йил).
  10. ↑ „Аборто нãо деве сер ума приоридаде да инвестигаçãо cриминал“. публиcо.пт. Қаралди: 17-июн 2016-йил.
  11. ↑ „ПОРДАТА - Ливе биртҳс оуциде оф марриаге, wитҳ паренц cо-ҳабитинг ор нот (%) ин Португал“. пордата.пт. Қаралди: 6-август 2018-йил.[сайт ишламайди]
  12. ↑ „Фертилитй ин Португал: а Маcро/Миcро Эcономиc Перспеcтиве / Прожеcц фундед бй натионал сcиэнcе агенcиэс / Прожеcц / Ресеарч оутпут / Wелcоме - CЕФАГЕ“. Уэвора.пт. 2017-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-июн 2016-йил.
  13. ↑ {{Веб манбаси}} андозасидан фойдаланишда сарлавҳа= параметрини белгилашингиз керак. „{{{титле}}}“. Қаралди: 18-феврал 2015-йил.[сайт ишламайди]
  14. ↑ „Ин Португал, абортион легал бут манй доcторс рефусе то перформ тҳем“. wбез.орг. 18-феврал 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-июн 2016-йил.
  15. ↑ „Тҳе Wорлд Фаcтбоок“. cиа.гов. 18-апрел 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-июн 2016-йил.
  16. ↑ „Тҳе Wорлд Фаcтбоок“. cиа.гов. 21-декабр 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-июн 2016-йил.
  17. ↑ „Тҳе Wорлд Фаcтбоок“. cиа.гов. 24-ноябр 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-июн 2016-йил.
  18. ↑ Бермудез, Силвиа. А Неw Ҳисторй оф Ибериан Феминисмс (инглизча). Университй оф Торонто Пресс, 5-феврал 2018-йил. ИСБН 978-1-4875-1029-9. 
  19. ↑ Бермудез, Силвиа. А Неw Ҳисторй оф Ибериан Феминисмс (инглизча). Университй оф Торонто Пресс, 5-феврал 2018-йил — 102-бет. ИСБН 978-1-4875-1029-9. 
  20. ↑ Министрй оф Жустиcе. "Бреакинг тҳе силенcе – унитед агаинст доместиc виоленcе": 29тҳ Cоунcил оф Эуропе Cонференcе оф Министерс оф Жустиcе - Репорт фром Португал. Диреçãо-Герал да Полíтиcа де Жустиçа — 2-бет. 
  21. ↑ Артиcле 152 реадс ин Португуэсе: Артиго 152.
  22. ↑ „Листе cомплèте“. cоэ.инт. Қаралди: 17-июн 2016-йил.
  23. ↑ „WАВЕ Нетwорк“. wаве-нетwорк.орг. 18-август 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-июн 2016-йил.
  24. ↑ „Wомен ин Парлиаменц: Wорлд Cлассифиcатион“. ипу.орг. Қаралди: 17-июн 2016-йил.
  25. ↑ Лемос, Исабел да Cонcеиçãо. Ас Мулҳерес на Cарреира Дипломáтиcа – 1974 а 2004 (португалча). Лисбоа: ИСCТЕ-ИУЛ, 2009-йил июл — 2, 39 э 41–44-бет. Қаралди: 2022-йил 18-август (2022-йил 15-мартда асл нусхадан архивланган). 
  26. ↑ Балдаиа, Барбара. „Элес қуэ се атревам!“ (португалча). ТСФ (8-март 2018-йил). 2022-йил 18-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-феврал 2020-йил.
  27. ↑ Лопес, Маргарида Сантос. „Мулҳерес ао подер лоcал, жá!“ (португалча). Мáхима (30-сентабр 2017-йил). Қаралди: 10-феврал 2020-йил.[сайт ишламайди]
  28. ↑ „Мулҳерес а мандар нас аутарқуиас, проcурам-се. Эм 1976 эрам cинcо, ҳоже сãо 31“ (португалча). Эхпрессо (17-октабр 2017-йил). Қаралди: 10-феврал 2020-йил.
  29. ↑ Агêнcиа Луса. „Морреу Рутҳ Гарcêс, примеира жуíза португуэса“ (португалча). РТП Нотícиас (10-июн 2006-йил). Қаралди: 10-феврал 2020-йил.
  30. ↑ Агêнcиа Луса. „Депутада соcиалиста Роса Алберназ ренунcиа ао мандато э é субституíда пор Антóнио Cардосо“ (португалча). Диáрио де Нотícиас (19-декабр 2018-йил). Қаралди: 10-феврал 2020-йил.

Қўшимча адабиётлар