Poi Kalon: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Poi Kalon | Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | ||
# | {{Diqqatga sazovor joy | ||
|asl nomi =Poyi Kalon | |||
|tasvir = | |||
|tasvir2 = | |||
|logo = | |||
|tasvir kengligi= | |||
|logotip_kengligi= | |||
|izoh =Poyi Kalondagi madrasa va minorali hovli | |||
|JoyXarita = | |||
|koordinatalar= {{coord|39.77602253186687|N|64.41488770962752 |E|type:landmark_region:UZ-KH|display=inline,title}} (koordinatalar shu koʻrinishda joylanadi) /--> | |||
|joylashuvi =[[Buxoro]], [[Oʻzbekiston]] | |||
|konfessiya =islom | |||
|yeparxiya = | |||
|turi = <!-- istirohat bogʻi, turistik markaz, ziyoratgoh--> | |||
|arxitektura uslubi =Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi | |||
|loyiha muallifi = | |||
|arxitektor = | |||
|haykaltarosh = | |||
|meʼmor = | |||
|asoschi =Arslonxon | |||
|ilk eslanishi = | |||
|asos solinishi = | |||
|asosiy sanalar =1127-yil, 1514-yil, 1536-yil | |||
|tugatilishi = | |||
|qurilish boshlanishi =XII asr | |||
|qurilish yakunlanishi =1915-yil | |||
|binolar = {{Diqqatga sazovor joy/Binolar|[[Minorai Kalon]]|[[Masjidi Kalon]]|[[Mir Arab madrasasi]]|[[Amir Olimxon madrasasi]]||||||||||||}} | |||
|chegaralari = | |||
|mashhur kishilari = | |||
|yodgorliklar = | |||
|qarovchi = | |||
|holati = | |||
|balandligi = | |||
|qurilish materiali = | |||
|sayti = | |||
|mapframe = <mapframe zoom=16 latitude =39.77602253186687 longitude = 64.41488770962752 align=center width=250 height=250 text="{{PAGENAMEBASE}} xaritada">{ | |||
"type": "FeatureCollection", | |||
"features": [ | |||
{ | |||
"type": "Feature", | |||
"properties": { | |||
"marker-color": "#cfe3ff", | |||
"marker-size": "small", | |||
"marker-symbol": "complex" | |||
}, | |||
"geometry": { | |||
"type": "Point", | |||
"coordinates": [ | |||
64.41488770962752 , | |||
39.77602253186687 | |||
] | |||
} | |||
} | |||
] | |||
}</mapframe> | |||
|Commons = Po-i-Kalyan | |||
}} | |||
'''Poyi Kalon''' ([[Forscha]]: پای کلان – Toʻgʻridan-toʻgʻri tarjimasi: "katta oyoq' „) – [[Minorai Kalon]] etagida joylashgan meʼmoriy ansambl hisoblanadi. Majmua [[XII asr|XII]] – [[XVI asr|XVI asrlarda]] qurilgan uchta inshootdan, jumladan, Kalon minorasi, [[Masjidi Kalon|Kalon masjidi]] va [[Mir Arab madrasasi|Mir Arab madrasasidan]] tashkil topgan. Poyi Kalon bosh Registon maydonida joylashgan va u [[Buxoro|Buxoroning]] markaziy meʼmoriy ansamblidir. Poyi Kalon – Fors tilidan tarjima qilinganda ,,yaqinroq, yaqinida“ degan maʼnolarni anglatgan. Bundan tahqari, xalq tilida „Poyi masjid/Kalon madrasasi“ yoki boʻlmasa „hovli yaqinidagi, masjid/Madrasa yaqinida“ degan atamalar bilan ham uchrab ataladi. | |||
== Tarixi == | |||
Minorali qal’a [[Jome masjid|masjid]] VIII asrda arablar tomonidan <nowiki/>[[Movarounnahr]] egallab olinishidan oldin Buxorodagi [[Buxoro arki|shahar qalʼasi]] etagida joylashgan boʻlgan. XII asrga kelib, [[Arslonxon Muhammad]] tomonidan shaharni qayta tashkil etish rejasi tuzilgan. Markaziy koʻchalardan hisoblangan ''Bu-Laysa'' koʻchasidagi shahar saroyi demontaj qilinib, oʻsha paytda xarobaga aylangan [[Ark|qal’a]] qayta tiklangan hamda shahar masjidi koʻchirilgan. Qoʻrgʻondan taxminan bir yuz ellik metr janubi-sharqda yangi masjid, yonida esa minora qurililgan. [[Narshaxiy]]ning fikriga koʻra minora – „chiroyli ishlagan“<ref name="autogenerated1">Muxammed Narshaxi. Istoriya Buxari. perevod I. S. Lishina. Tashkent. 1897. sit. po L. I. Rempel. Iskusstvo srednego Vostoka.</ref> ammo u mustahkam qilib qurilmagan. Qurilish ishlari tugagandan soʻng, minora masjid ustiga qulab tushgan va uning uchdan ikki qismini vayron boʻlgan. 1121-yilga kelib yangi masjid, [[1127|1127-yilda]] esa minora qayta qurilgan. Mazkur [[Minorai Kalon|minora]] hozirgacha saqlanib qolingan. | |||
XV asrda Arslonxon masjidi oʻrnida hozirgi [[Masjidi Kalon]] qurilgan boʻlib, uning bezaklari 1514-yilda yakunlangan. Bu haqda bino fasadidagi yozuvda bitib qoʻyilgan. Ansamblning hozirgi koʻrinishi 1536-yil [[Ubaydullaxon]]ning ishonchli odami [[yaman]]lik [[Mir Arab]] maslahati bilan bunyod etilgan. Miri Arab vafotidan keyin qabri uning nomidagi [[madrasa]] hovlisida qad rostlagan va [[Ubaydullaxon]]ning oʻzi ham shu yerga dafn etilgan. | |||
== Arxitektura xususiyatlari == | |||
=== Tartibi va joylashuvi === | |||
Maydon [[Registon (Buxoro)|Buxoro Registoni]] yonida joylashgan va uning shimoliy eshigi shaharning markaziy koʻchalaridan biriga tutashgan. [[Masjidi Kalon|Masjid]] va [[Mir Arab madrasasi|madrasa]] fasadlari bir-biriga qarama-qarshi joylashgan boʻlib, ular bir ''qoshni'' tashkil qiladi. | |||
=== Minorai Kalon === | |||
{{Main|Minorai Kalon}} | |||
Minorai Kalon yoki Buxoro katta minorasi maydondagi eng qadimiy bino boʻlib, u 1127-yilda Arslonxon tomonidan qurilgan va deyarli 900 yil davomida hech qachon taʼmirlanmagan. Minora Buxorodagi eng baland binolardan biri hisoblanadi. Uning balandligi 46,5 metr, pastki diametri esa 9 metrni tashkil qiladi. Konstruksiyaning oʻzi [[Konus|konussimon shaklda]] hamda tepasida fonar oʻrnatilgan. Minora ajoyib va noodatiy usulda bezatilgan boʻlib, silindrsimon korpusi tekis va relyefli toshli chiziqlar bilan qoplangan. Ushbu usulning afzalligi shundaki, har qanday yorugʻlikda ham inshoot oʻzining yumaloqligini ochib beradi. Chiroqning [[Gumbaz|gumbazi]] saqlanib qolinmagan. | |||
=== Masjidi Kalon === | |||
{{Main|Masjidi Kalon}} | |||
{{Keng tasvir|Inner courtyard of Kalyan Mosque.jpg|700px|Kalon masjidining ichki hovlisi, Poyi Kalon majmuasi, Buxoro, Oʻzbekiston}} | |||
Kalon masjidi ({{Lang-uz|Juma masjid}}, yana Kalon – „Ulugʻ masjid“ ham deb ataladi) – [[qoraxoniylar]] masjidi hisoblangan Buxoro qal’a masjidi vayron boʻlgandan soʻng uning oʻrniga qurilgan. Qurilishi [[1514|1514-yilda]] yakunlangan, [[Samarqand]]dagi [[Bibixonim jome masjidi]]dan keyin Markaziy Osiyoda ikkinchi yirik masjid hisoblanadi. Ushbu masjid Temuriylar meʼmorligi anʼanalari asosida yaratilgan hamda sirlangan [[mozaika]]lar bilan bezatilgan<ref name="ab">{{Книга|заглавие=История народов Узбекистана|ответственный=Авт.: чл.-кор. АН УзССР А. А. Семенов, акад. Ю. В. Готье, В. И. Пичета и др. ; Под ред. чл.-кор. АН СССР заслуж. деятеля науки УзССР С. В. Бахрушина и канд. ист. наук В. Я. Непомнина и В. А. Шишкина|место=Ташкент|издательство=Изд. АН УзССР|год=1947|том=2: От образования государства шейбанидов до Великой Октябрьской социалистической революции|страницы=63|страниц=512}}</ref>. | |||
=== Mir Arab madrasasi === | |||
{{Main|Mir Arab madrasasi}} | |||
[[Fayl:Closeup_of_Mir-i-Arab_Madrasa.jpg|thumb|225x225px| [[Buxoro|Buxorodagi]] Mir Arab madrasasidagi murakkab koshin ishlariga nazar.]] | |||
[[Fayl:Bukhara03.jpg|left|thumb|345x345px| Mir Arab Ivan [[Madrasa|madrasasi]].]] | |||
Mir Arab madrasasi („arab amiri“) – 1535—1536-yillarda [[Ubaydullaxon]] tomonidan [[Yaman]] [[Shayx|shayxi]] Abdulloh uchun qurilgan madrasa hisoblanadi. Bino ancha katta − 111 hujra va ikkita xoch shaklidagi zalni oʻz ichiga oladi: birinchisi masjid va maʼruza zali sifatida ishlatilgan, ikkinchisi esa Ubaydullaxon va yamanlik Abdulla hamda boshqalarning qabri boʻlgan<ref name="aa">{{Книга|автор=Воронина, В. Л.|часть=Архитектура Средней Азии XVI-XVII вв|заглавие=Всеобщая история архитектуры|ответственный=Под ред. Ю. С. Яралова (отв. ред.) и др|место=Москва|издательство=изд-во Акад. архитект. СССР|год=1969|том=8: Архитектура стран Средиземноморья, Африки и Азии VI-XIX вв|страницы=307-309|страниц=491}}</ref>. | |||
== Qiziq faktlar == | |||
* [[Mir Arab madrasasi]]ni qurish uchun mablagʻ yigʻish maqsadida [[Ubaydullaxon]] 3 ming asirdagi [[Forslar|forsni]] [[Qullik|qullikka]] sotib, olingan pulni yamanlik Abdullohga bergan<ref name="autogenerated2">[http://slovari.pda.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%B8%D0%B5%20%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%20%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%BE%D0%B8-%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD/ Poi-Kolyan]{{Oʻlikhavola|date=dekabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. | |||
== Yana qarang == | |||
* [[Labihovuz ansambli]] | |||
== Manbalar == | |||
{{Manbalar}} | |||
== Havolalar == | |||
* [http://fotostudio.com.ua/travel/uzbekiston/buxara-poi-kalon/index.html Poi Kalyan majmuasi fotosuratlari] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210919043915/https://fotostudio.com.ua/travel/uzbekiston/buxara-poi-kalon/index.html |date=2021-09-19 }} | |||
{{Oʻzbekistonning turistik diqqatga sazovor joylari}} | |||
[[Turkum:Oʻzbekiston tarixi]] | |||
[[Turkum:Qoraxoniylar meʼmorchiligi]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
| Poi Kalon | |
|---|---|
| Poyi Kalon | |
| Joylashuvi | Buxoro, Oʻzbekiston |
| Koordinatalar | 39°46′34″N 64°24′54″E / 39.77602253186687°N 64.41488770962752°E (koordinatalar shu koʻrinishda joylanadi) /--> |
| Konfessiya | islom |
| Arxitektura uslubi | Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi |
| Asoschi | Arslonxon |
| Asosiy sanalar | 1127-yil, 1514-yil, 1536-yil |
| Qurilish boshlanishi | XII asr |
| Qurilish yakunlanishi | 1915-yil |
| Binolar | Minorai Kalon • Masjidi Kalon • Mir Arab madrasasi • Amir Olimxon madrasasi |
 Poi Kalon xaritada | |
 Poi Kalon Vikiomborda | |
Poyi Kalon (Forscha: پای کلان – Toʻgʻridan-toʻgʻri tarjimasi: "katta oyoq' „) – Minorai Kalon etagida joylashgan meʼmoriy ansambl hisoblanadi. Majmua XII – XVI asrlarda qurilgan uchta inshootdan, jumladan, Kalon minorasi, Kalon masjidi va Mir Arab madrasasidan tashkil topgan. Poyi Kalon bosh Registon maydonida joylashgan va u Buxoroning markaziy meʼmoriy ansamblidir. Poyi Kalon – Fors tilidan tarjima qilinganda ,,yaqinroq, yaqinida“ degan maʼnolarni anglatgan. Bundan tahqari, xalq tilida „Poyi masjid/Kalon madrasasi“ yoki boʻlmasa „hovli yaqinidagi, masjid/Madrasa yaqinida“ degan atamalar bilan ham uchrab ataladi.
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Minorali qal’a masjid VIII asrda arablar tomonidan Movarounnahr egallab olinishidan oldin Buxorodagi shahar qalʼasi etagida joylashgan boʻlgan. XII asrga kelib, Arslonxon Muhammad tomonidan shaharni qayta tashkil etish rejasi tuzilgan. Markaziy koʻchalardan hisoblangan Bu-Laysa koʻchasidagi shahar saroyi demontaj qilinib, oʻsha paytda xarobaga aylangan qal’a qayta tiklangan hamda shahar masjidi koʻchirilgan. Qoʻrgʻondan taxminan bir yuz ellik metr janubi-sharqda yangi masjid, yonida esa minora qurililgan. Narshaxiyning fikriga koʻra minora – „chiroyli ishlagan“[1] ammo u mustahkam qilib qurilmagan. Qurilish ishlari tugagandan soʻng, minora masjid ustiga qulab tushgan va uning uchdan ikki qismini vayron boʻlgan. 1121-yilga kelib yangi masjid, 1127-yilda esa minora qayta qurilgan. Mazkur minora hozirgacha saqlanib qolingan.
XV asrda Arslonxon masjidi oʻrnida hozirgi Masjidi Kalon qurilgan boʻlib, uning bezaklari 1514-yilda yakunlangan. Bu haqda bino fasadidagi yozuvda bitib qoʻyilgan. Ansamblning hozirgi koʻrinishi 1536-yil Ubaydullaxonning ishonchli odami yamanlik Mir Arab maslahati bilan bunyod etilgan. Miri Arab vafotidan keyin qabri uning nomidagi madrasa hovlisida qad rostlagan va Ubaydullaxonning oʻzi ham shu yerga dafn etilgan.
Arxitektura xususiyatlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Tartibi va joylashuvi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Maydon Buxoro Registoni yonida joylashgan va uning shimoliy eshigi shaharning markaziy koʻchalaridan biriga tutashgan. Masjid va madrasa fasadlari bir-biriga qarama-qarshi joylashgan boʻlib, ular bir qoshni tashkil qiladi.
Minorai Kalon
[tahrir | manbasini tahrirlash]Minorai Kalon yoki Buxoro katta minorasi maydondagi eng qadimiy bino boʻlib, u 1127-yilda Arslonxon tomonidan qurilgan va deyarli 900 yil davomida hech qachon taʼmirlanmagan. Minora Buxorodagi eng baland binolardan biri hisoblanadi. Uning balandligi 46,5 metr, pastki diametri esa 9 metrni tashkil qiladi. Konstruksiyaning oʻzi konussimon shaklda hamda tepasida fonar oʻrnatilgan. Minora ajoyib va noodatiy usulda bezatilgan boʻlib, silindrsimon korpusi tekis va relyefli toshli chiziqlar bilan qoplangan. Ushbu usulning afzalligi shundaki, har qanday yorugʻlikda ham inshoot oʻzining yumaloqligini ochib beradi. Chiroqning gumbazi saqlanib qolinmagan.
Masjidi Kalon
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Kalon masjidi (oʻzbekcha: Juma masjid, yana Kalon – „Ulugʻ masjid“ ham deb ataladi) – qoraxoniylar masjidi hisoblangan Buxoro qal’a masjidi vayron boʻlgandan soʻng uning oʻrniga qurilgan. Qurilishi 1514-yilda yakunlangan, Samarqanddagi Bibixonim jome masjididan keyin Markaziy Osiyoda ikkinchi yirik masjid hisoblanadi. Ushbu masjid Temuriylar meʼmorligi anʼanalari asosida yaratilgan hamda sirlangan mozaikalar bilan bezatilgan[2].
Mir Arab madrasasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Mir Arab madrasasi („arab amiri“) – 1535—1536-yillarda Ubaydullaxon tomonidan Yaman shayxi Abdulloh uchun qurilgan madrasa hisoblanadi. Bino ancha katta − 111 hujra va ikkita xoch shaklidagi zalni oʻz ichiga oladi: birinchisi masjid va maʼruza zali sifatida ishlatilgan, ikkinchisi esa Ubaydullaxon va yamanlik Abdulla hamda boshqalarning qabri boʻlgan[3].
Qiziq faktlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Mir Arab madrasasini qurish uchun mablagʻ yigʻish maqsadida Ubaydullaxon 3 ming asirdagi forsni qullikka sotib, olingan pulni yamanlik Abdullohga bergan[4].
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Muxammed Narshaxi. Istoriya Buxari. perevod I. S. Lishina. Tashkent. 1897. sit. po L. I. Rempel. Iskusstvo srednego Vostoka.
- ↑ История народов Узбекистана. Ташкент: Изд. АН УзССР, 1947 — 63-bet.
- ↑ Воронина, В. Л. „Архитектура Средней Азии XVI-XVII вв“, . Всеобщая история архитектуры. Москва: изд-во Акад. архитект. СССР, 1969 — 307-309-bet.
- ↑ Poi-Kolyan[sayt ishlamaydi].
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Poi Kalyan majmuasi fotosuratlari (Wayback Machine saytida 2021-09-19 sanasida arxivlangan)
.jpg)