Poykend sahifasining manbasini koʻrish

'''Poykend''', Poykand — qad. [[karvon]] yoʻli ustida qad koʻtargan [[shahar]] harobasi ([[miloddan avvalgi IV asr|miloddan avvalgi 4]]-[[miloddan avvalgi III asr|3]]-[[XI asr|milodiy <nowiki>XI</nowiki> asr]]lar). [[Buxoro]]dan 44&nbsp;km janubi-gʻarbda, [[Jondor tumani|Jondor]] va [[Qorakoʻl tumani|Qorakoʻl tumanlari]] tutashgan xududda joylashgan. [[Oʻrta asr]] yozma [[manba]]larida shahar Boykand, [[Xitoy]] [[solnoma]]larida esa Bi [[nom]]lari bilan tilga olinadi. Uning nomlari „Quyi shahar“ maʼnosini anglatadi. Poykend tashqi [[devor]]larining nihoyatda [[mustahkamlik|mustahkamligi]]dan shahar ilk oʻrta asrlarda „Shahristoni Roʻin“, yaʼni „Jezdan qurilgan shah-riston“ (Jez shahar) nomi bilan shuh-rat topgan.

Poykend oʻtmishda 4 qism: 1) [[darvoza]]li [[ark]] ([[maydon]]i 1 [[gektar|ga]]); 2) darvozali ichki [[shahriston]] (maydoni 11 ga); 3) darvozali tashki shahriston (maydoni 6 ga); 4) [[sharq]], [[gʻarb]] hamda [[janub|jan.]] tomonlarida qad koʻtargan (maydoni 100 ga dan oshiqroq) ulkan ra-bodlardan iborat boʻlgan. Arqsa qad. [[ibodatxona|ibo-datxona]], [[podshoh]] [[saroy (qasr)|saroy]]i, [[IX asr|9]]-[[X asr|<nowiki>X</nowiki> asr]]larda qad koʻtargan koshinkor mehrobli jome mayejidi, ichki va tashki shahristonlarda [[savdogar]] va [[hunarmand]]larning turar joy, [[mahalla]]-koʻylari, ichki [[bozor]], [[ustaxona|us-taxona]], nonvoyxona va [[dorixona]]lar kabi [[bino]] va inshootu korxonalar joylashgan. Shaharning [[rabod]] qismida esa 50 dan ortiq [[naus]] ([[ossuariy|ostodon]]lar xilxonasi)lardan iborat [[otashparastlik|otashparastlar]]ning [[qabriston]]i (nekropol), tashki bozor va bir necha ([[Narshaxiy]]ning koʻrsatishicha, mingdan ortiq) [[rabot]]lar, yaʼni [[karvonsaroy]]lar qad koʻtargan. Manbalarda qayd etilishicha, [[islomiyat]] davrida ham P. nauslari ochiqboʻlgan. Otashparastlar oʻz marhumlari ustuxonlarini hatto, Buxoro shahridan P. nauslariga eltib dafn etganlar.

Ayrim maʼlumotlarning guvohlik berishicha, P. qad. Buxoro hukmdorlarining [[qarorgoh]]i boʻlgan. Har bir pod-sho oʻzi uchun bu shaharda oʻrdugoh barpo etgan. [[Eftaliylar davlati]] hukmronligi davrida ([[V asr|<nowiki>V</nowiki> asr]]ning 2yarmi va [[VI asr|<nowiki>VI</nowiki> asr]] boshlari) u [[poytaxt]]ga aylantirilgan. Nar-shaxiyning yozishicha, shahar [[aholi]]sining aksariyati savdogar boʻlib, ular Xitoy va dengiz boʻyi mamlakatlari bilan savdo qilganlar va juda davlatmand boʻlgan. Shu boisdan arab geograflari [[Ibn Hurdodbeh Abulqosim Ubaydulloh Ibn Abdulloh|Ibn Hurdodbeh]] va [[Ibn al-Faqih]]lar P.ni „Madina at-tujjor“, yaʼni „Savdogarlar shahri“ nomi bilan taʼrif etadilar.

P. oʻz [[tarix]]i [[jarayon]]ida [[Buxoro vohasi|Buxoro voha-si]]ning nafaqat yirik savdo markazlaridan biri sifatida, balki tutgan geografik oʻrni jihatidan Gʻarbiy [[Sugʻd]]ning siyosiy hayotida strategik tomondan muhim ahamiyatga ega boʻlgan. [[Voha]]ning janubi-gʻarbiy chegarasida harbiy istehkom sifatida bino qilingan P. ilk oʻrta asrlarda Buxoro viloyatining atrofi yagona [[mudofaa inshootlari|mudofaa inshooti]] — [[Kanpir devor|Kan-pir devor]] bilan oʻrab olingunga qadar u jan.gʻarb, [[dasht]] hududlaridan mutta-sil sodir boʻladigan [[koʻchmanchilik|koʻchmanchi]] [[qabila]]larning chopkunlarini qaytarish va tashqi dushman hujumlarining yoʻlini toʻsib, ularga dastlabki zarbalarni berishda mustahkam harbiy [[qarorgoh|qaror-goh]] vazifasini oʻtagan. Uning mudofaa inshootlari nihoyatda mustahkam qurilgan boʻlib, zamonasining har qanday qamaliga bardosh bera olgan.

P. arki, ichki va tashqi shahristonlarining har biri alohida qalin (3,5– 5 m) va baland devorlar halqasi bilan oʻralgan. Devor boʻylab har 60 m masofada va [[tashqi burchak]]larda baland (11,5-12,5 m) 2 qavatli [[burj (qurilma)|burj]]lar oʻrnatilib, darvoza atrofi mudofaa inshootlari (labirint) bilan mustahkamlangan. Shahar devorlari va burjlari har 1,6 m oraligʻi boʻylab shaxmat uslubida 3 qator nishon [[tuynuk]]lari (tirkash) oʻrnatilgan.

674 yilda P. [[Arab xalifaligi]] [[lashkar]]-boshisi [[Ubaydulloh Ibn Ziyod|Ubaydulloh ibn Ziyod]] tomo-nidan fath etiladi. 707 yilda esa P. xalifalikning [[Xuroson]] voliysi [[Qutayba ibn Muslim|Kutay-ba ibn Muslim]] tomonidan [[qamal]] qili-nadi. P.liklar qattiqturib arablarga qarshilik koʻrsatadilar. Qamal 50 kun davom etadi. Kuch bilan P.ni qoʻlga kiri-ta olmagan arablar shahar devori os-tidan lahim ([[tunnel]]) qazib ichkariga bostirib kiradilar. P. arablar kuliga oʻtadi. P.liklar kattagina boj toʻlab Qutayba bilan sulh tuzadilar. Biroq shaharliklarning qoʻzgʻoloni oqibatida P. qayta egallanib, vayron etiladi. Juda katta miqdorda [[oltin]] va [[kumush]]dan yasalgan [[but]] va [[jom]]lar bilan bir qatorda koʻplab [[qurol-yarogʻlar|qurolyarogʻ]] hamda harbiy [[anjom|an-jomlar]] [[oʻlja]] [[tarz]]ida olinadi. Qutayba [[askar]]lari bu qurol-aslahalarning bir qismi bilan qurollanib oladilar. [[Tabariy]]nyant yozishicha, shaharning boyligidan arablar hayratga tushganlar. Xat-to, eritilgan oltinkumush anjomlar va butlarning tosh qolipidan 150 ming<nowiki />[[misqol]] miqdorda yombi ajratib olingan.

<nowiki>IX</nowiki> asrning oxirgi choragi va <nowiki>X</nowiki> asr mobaynida P. va uning [[dehqonchilik]] vohasi ravnaq topadi. Ichki va tashqi savdo munosabatlari kengayib kulollik, shishasozlik, [[koshinkorlik]], misgarlik va [[binokor]]lik taraqqiy etadi. [[Ilm-fan]], ayniqsa, fiqhshunoslik rivojlanib, bir guruh P.lik fiqhshunos [[olim]]lar yetishib chiqadi. Ammo [[somoniylar]] hukmronligi barham topgach, <nowiki>XI</nowiki> asrda P.ning sugʻorish tarmoklari suvsizlikdan qurib qoladi. Oqibatda shahar boʻshab, harobaga aylanadi. <nowiki>XII</nowiki> asrning 1-choragida [[Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon]] hukmronligi davrida P. qayta tiklanib va uning atrofi qayta obodonlashtiriladi. Sha-har aholisi yana gavjumlashib, kurkam turar joylar, podshoh uchun esa muhta-sham saroy quriladi. P.ning suv taʼminotini yaxshilash maqsadida Qo-rakoʻl daryosidan uz. 1 farsaxli kanal qazib chiqarish uchun harakat qili-nadi. Biroq, kanal qazilib tugatilmay qoladi. P. suvsizlikdan <nowiki>XII</nowiki> asrning 2yarmida butunlay qurib yana vayro-naga aylanadi.

P. shahri harobalari arxeologik jihatdan dastlab 1903-yilda R.Pampelli, 1913-14 yillarda L. A. Ziminlar tomonidan oʻrganilgan. Buxoro vohasi [[shaharsozlik]] madaniyatining yuzaga kelishi va rivojlanish tarixini oʻrganish munosabati bilan oʻtgan asrning 80-90 yillarida P. harobalarida keng koʻlamda mut-tasil [[arxeologik qazish]] ishlari amalga oshirildi. Arxeologik tadqiqotlarni tashkil etish maqsadida 1980-yilda [[Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Arxeologiya instituti]] va Rossiya [[Ermitaj|Davlat Ermitaji]]ning maxsus qoʻshma arxeologik ekspeditsiyasi ([[Muhammadjonov Abdulahad Raqimjonovich|A.Muhammadjonov]] rahbarligida) tashkil etildi. Bu ekspeditsiya aʼzolari (G. L. Semenov, J.Mirzaahmedov, Sh. Odilov va boshqalar) koʻp yillarga [[rejalashtirish|rejalashtirgan]] arxeologik qazishlarni to hozirgi kunga qadar davom ettirmoqdalar. I.tlar va arxeologik qazishlar natijasida P. [[yodgorlik|yodgorligi]]ning umumiy tarixiy topografiyasi oʻrganilib, rejalari chizmalarga tushirildi. Unda qad. koʻtargan ilk chegara istehkomi, soʻngra shahar qiyofasini shakllantirgan baland va qalin mustahkam mudofaa devorlar bilan oʻralgan ark, 4 tomonida bir nechta darvozalar (eni 3,5 m) oʻrnatilgan va qator burjli devorlar qad koʻtargan ichki va tashqi Shahriston hamda saxn boʻylab koʻplab karvonsaroy va nausli nekropol joylashgan ulkan rabodlarning yuzaga kelishini tarixiy bosqichlari va madaniy qatlamlarining qalinligi belgilandi. P.ning qad. qismi — arkning os-tida madaniy qatlam qariyb 18 m ga borsa, ichki va tashqi shahristonlari ostida esa uning qalinligi 4-4,5 m dan oshmaydi. Arkning quyi qatlamida qavd etilgan topilmalar miloddan avvalgi <nowiki>IV—III</nowiki> asrlar, ichki shahristonning ostki qatlami topilmalari milodiy <nowiki>III—IV</nowiki> asrlar va tashqi shah-ristonning quyi qatlami va topilmalari esa <nowiki>IV—V</nowiki> asrlar bilan sanaladi. Arxeologik topilmalarning guvohlik berishicha, P.da hayot miloddan avvalgi <nowiki>IV</nowiki> asrdan to milodiy <nowiki>XI</nowiki> asrgacha, yaʼni 1500-yil davomida kechgani maʼlum boʻldi.

Arkda qad. ibodatxona, jome masjid va podshoh saroyi harobalari, ichki shahristonda dorixona (<nowiki>VIII</nowiki> asr), bir qancha ulkan tandirlar oʻrnatilgan shahar nonvoyxonasi, tashqi shahristonda kulollik, shishasozlik kabi hunarmandlarning mahalla-koʻylari, 4 tomoni supali markazida sandali bor yotoqxo-na, oshxona, omborxona va tashnobli tahoratxonali moʻʼjazgina bir qavatli hovlijoylarning harobalari qazib ochildi. P.ning rabod qismida kulollik, shishasozlik va temirchilik us-taxonalari-yu xumdon va qoʻralari hamda 50 dan ortiq nauslarning qol-dikdari bilan bir qatorda P.dan Buxoroga tomon yoʻnalgan karvon yoʻli (kengligi 20 m)ning 2 yoqasi boʻylab joylashgan 20 dan ortiq karvonsaroylarning vayronalari qayd etilib, ulardan bir nechtasi qazib ochildi. 8- <nowiki>X</nowiki> asrlarga mansub bunday mehmonxona va qoʻnoqxonalar murabaa (75x75m) shakdda xomgʻishtlardan bino qilingan. Tashqi devorning 4 burchagi doira shaklida burjlar bilan mustahkamlangan. Hovlisining markazida tuyalarga ortilgan yuklar tushiriladigan 1 yoki 2 uzun supa ishlangan. Karvonsaroy qaramaqarshi tomonlarida 2 darvoza (3–5 m) oʻrna-tilgan. Mehmonxonaning 4 tomoni boʻylab 60 dan ortiq supali, sandalli 1 yoki 2 xonali yotoqxonalar, oʻchokli yoki tandirli ovqatxona, tashnobli tahorat yoki gʻuslxona va omborxonalar joylashgan. Saroyning shimoli-gʻarbiy burchagida otashparastlarning otashkadali ibodatxonasi bino qilingan. Xonalarning tomi ravoqsimon shaklda yopilib, markaz qismida sopol quvurlardan moʻrkonlar oʻrnatilgan.

Arxeologik qazishlar jarayonida P. yodgorligidan turli xil topilmalar: sirli va sirsiz sopol koʻza va tovoqlar, shisha idishlar, jez va temir bu-yumlar, qurolyarogʻlar, shuningdek, turli sanalarda zarb etilgan chaqa tan-galar (Xitoy, Sosoniy, Umaviy va Ab-bosiylarning fuluslari; Buxoro, Samarqand, Marv, Fargʻona, Axsikat va Isfijob zarbxonalarida zarb etilgan Somoniy va Qoraxoniylarning tangalari hamda Hirotda zarb etilgan Gʻaz-naviylarning 1 dona oltin dinori) topildi. Topilmalarning kattagina qismi hozirgi vaqtda P. yodgorligi yaqinida tashkil etilgan „Arxeologiya muzeyi“ zallarida namoyish etilgan.

== Adabiyot ==
* Abu Bakr Muhammad ibn Jaʼfar Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966, 1993; Muhammadjonov A. R., Odilov Sh. T., Mirzaxmedov J. K., Semenov G. L., Gorodishe Paykend. K probleme izucheniya srednevekovogo goroda sredney Azii, T., 1988; Raskopki v Paykende v 2001 godu, Sankt-Peterburg, 2002.

Abdulahad Muhammadjonov.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}
{{Oʻzbekistonning turistik diqqatga sazovor joylari}}

{{chala}}

[[Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston tarixi]]
[[Turkum:Buxoro viloyati]]
[[Turkum:Oʻzbekistondagi Butunjahon merosi roʻyxatiga nomzodlar]]