Ziyosfera

Prafula Chandra Ray haqida

Прафула Чандра Рай—(1861-йил 2-август Жессори тумани, 1944 йил 16-август Калкутта шаҳри) Кимёгар, педагог, тарихчи, саноатчи ва хайриячи. У кимё бўйича (классикдан кейинги давр) биринчи замонавий ҳинд тадқиқот мактабини яратди ва Ҳиндистонда кимё фанининг отаси ҳисобланади.

Ҳаёти

Оилавий фон

Прафулла Чандра Рей Жессор туманида туғилган. У Каястҳа заминдори Хариш Чандра Райчовудҳурининг (вафот этган 1893) ва унинг рафиқаси Бҳубанмоҳини Девининг (вафот этган1904) учинчи фарзанди ва маҳаллий талуқдорнинг оғли эди. Рей етти ака-укадан бири бўлиб, тўртта ака-ука — Жнанендра Чандра, Налини Канта, Пурна Чандра ва Будда Дев ва иккита сингиллари — Индумати ва Беламатилардир.

Рейнинг катта бобоси Маниклал Британиянинг Шарқий Ҳиндистон компаниясининг Кришнанагар ва Жессор туман коллектори қўл остида ишлаган ва компания хизматида катта бойлик тўплаган. Отасининг лавозимини эгаллаганидан сўнг, Анандлал ўғли Хариш Чандрани Кришнагар ҳукумат коллежига замонавий таълим олиш учун юборди .Коллежда Ҳариш Чандра инглиз, санскрит ва форс тилларини пухта ўрганди, аммо охир-оқибат у оиласини боқиш учун ўқишни тугатишга мажбур бўлди. Либерал ва маданиятли Ҳариш Чандра ўз қишлоғида инглиз тилида ўрта таълим ва аёллар таълимига кашшоф бўлиб, ўғил болалар ва қизлар учун ўрта мактаб ташкил этди.

Болалик ва эрта таълим

Рей 1876 йилда Калкуттага кўчиб ўтди ва Браҳмо ислоҳотчиси Кешуб Чандра Сен томонидан ташкил этилган Алберт мактабига қабул қилинди. Ўтган икки йил давомида ўз-ўзини ўзи диққат билан ўрганиши туфайли ўқитувчилари уни ўзига тайинланган синфдаги бошқа талабаларга қараганда анча олдинга силжиганлигини аниқлашди. Бу даврда у Сеннинг якшанба оқшомидаги ваъзларида қатнашди ва Сулабҳа Самачардан чуқур таъсирланди. 1878-йилда у мактабга кириш имтиҳонини (матриcулатион имтиҳонлари) Биринчи бўлимда топширди ва Пандит Ишвар Чандра Видясагар томонидан ташкил этилган Метрополитан Институтига (кейинчалик Видясагар коллежи) ФА (Биринчи санъат) талабаси сифатида қабул қилинди. Институтда инглиз адабиёти ўқитувчиси таниқли ҳинд миллатчиси ва Ҳиндистон Миллий Конгрессининг бўлажак президенти Сурендранат Банержи бўлиб, унинг ғоялари, жумладан, хизматнинг қадрига урғу бериш ва Ҳиндистонни ёшартириш учун доимо интилиш заруриятига эътибор қаратган шахс эди. ва бу қадриятларни юрагига сингдирган Рейда унутилмас таассурот қолдирди. Сендан чуқур таъсирланган бўлса-да, Рей Сеннинг раҳбарлиги остидаги Браҳмо Самаждан кўра демократикроқ муҳитни афзал кўрди. Натижада, 1879 йилда у Садҳаран Браҳмо Самажга қўшилди. Гарчи Рей бу босқичга қадар биринчи навбатда тарих ва адабиётга эътибор қаратган бўлса-да, кимё ўша пайтда ФА даражасида мажбурий фан эди. Метрополитан институти ўша пайтда фан курслари учун ҳеч қандай шароит яратмаганлиги сабабли, Рей Президентлик коллежида ташқи талаба сифатида физика ва кимё маърузаларида қатнашган .У айниқса , Ҳиндистондаги илк тадқиқот кимёгарларидан бири бўлган илҳомлантирувчи ўқитувчи ва эксперименталист Александр Педлер томонидан ўқитиладиган кимё курсларига жалб қилинган . Кўп ўтмай экспериментал илм-фанга мафтун бўлган Рей кимёни ўз карерасига айлантиришга қарор қилди, чунки у мамлакатининг келажаги кўп жиҳатдан унинг илм-фандаги тараққиётига боғлиқлигини тушунди. Тажрибага бўлган иштиёқи уни синфдошининг турар жойида кимё бўйича лаборатория ташкил этишга ва Педлернинг баъзи намойишларини такрорлашга олиб келди; бир марта, носоз аппарат шиддатли портлаши натижасида жароҳатдан аранг қутулиб қолди. У 1881-йилда ФА имтиҳонини иккинчи бўлим билан топширди ва бу соҳада олий таълим олиш мақсадида Калкутта университетининг БА (Б-курс) даражасига кимё факултети талабаси сифатида қабул қилинди. Лотин ва франсуз тилларини ўрганиб, ФА даражасида мажбурий фан бўлган санскрит тилини „адолатли ўзлаштириш“ га эришган Рей бакалавриат имтиҳонида ўқиётганда Гилчрист мукофоти стипендиясига ариза топширган; стипендия камида тўртта тилни билишни талаб қилди. Бутун Ҳиндистон бўйлаб имтиҳондан сўнг Рей иккита стипендиядан бирини қўлга киритди ва бакалавр даражасига ўқишга кирди. асл даражасини тугатмасдан Эдинбург университетида талаба бўлди. У 1882 йилнинг августида 21 ёшида Буюк Британияга сузиб кетди.

Британиядаги талаба (1882-1888)

Эдинбургда Рей кимё бўйича ўқишни Жон Гибсон қўл остида бошлади . У бакалавр даражасини олди. Эдинбургдаги талабалик йилларида Рей ўзининг тарих ва сиёсацҳуносликка бўлган кучли қизиқишини оширишда давом этди, таниқли муаллифлар, жумладан Русселенинг " Л’Инде дес Ражас " , Ланоенинг " Л’Инде cонтемпораине ", " Ревуэ дех деух мондес " асарларини ўқиди . У шунингдек, Фаwcеттнинг сиёсий иқтисод ва Ҳиндистон молиясига оид иншолар китобини ўқиди . 1885 йилда у университет томонидан ўтказилган „Ҳиндистон қўзғолондан олдин ва кейин“ мавзусидаги энг яхши иншо учун иншо танловида қатнашди . Унинг Британия ҳукуматини унинг реакцион муносабати оқибатларидан огоҳлантирган тақдимоти энг яхши ёзувлардан бири сифатида баҳоланди ва яқинда тайинланган университет директори ва профессор Уилям Муир томонидан юқори баҳоланди. Рейнинг иншоси Британияда кенг тарқалди. Мақоланинг нусхасини таниқли нотиқ ва Бирмингем парламентининг либерал аъзоси Жон Брайт ўқиб чиқди. Бригҳтнинг Рейга ҳамдардлик билан жавоби бутун Британиянинг етакчи газеталарида „Жон Брайтнинг ҳинд талабасига мактуби“ сарлавҳаси остида чоп этилди. Кейинги йили Рей ўз мақоласини „Ҳиндистон ҳақида эссе“ деб номланган рисола сифатида нашр этди, бу ҳам муаллифнинг Британия сиёсий доираларида катта эътиборни қозонди.

Бакалавр даражасини олгандан сўнг, Рей докторантурада ўқишни бошлади . Унинг диссертациялар бўйича маслаҳатчиси Крум Браун органик кимёгар бўлса-да, Рей бу соҳадаги тадқиқотлар органик кимёга нисбатан чекланган ютуқларга эришаётган бир пайтда ноорганик кимёга қизиқди. Мавжуд ноорганик кимё адабиётларини кенг кўламда кўриб чиққандан сўнг, Рей ўз диссертациясининг мавзуси сифатида қўш тузлардаги структуравий яқинликларнинг ўзига хос хусусиятларини ўрганишга қарор қилди. Ушбу соҳада Рей металл қўш сулфатларни тадқиқ қилишни танлади.

Бир неча йиллар давомида фан табиатда минерал тузлар сифатида пайдо бўлган кўплаб қўш сулфатларни (ўша пайтда „витриоллар“ деб ҳам аталади) тан олди. Икки валентли металлар сулфатларининг бир валентли металл сулфатлари билан 1:1 нисбатда табиий бирикмаси уларнинг асл таркибий турларидан кимёвий жиҳатдан фарқ қилувчи қўш сулфатларнинг ҳосил бўлишига олиб келади. 1850-йилларга келиб, бир қатор қўш сулфатлар, жумладан, аммонийли темир (ИИ) сулфат ёки Карл Фридрих Моҳр томонидан „Моҳр тузи“ сунъий равишда синтез қилинган эди.. Баъзи кимёгарлар, шу жумладан битта Воҳл, кейинчалик кўплаб икки томонлама ва кўп қаватли сулфатларни, шу жумладан тахмин қилинган „учлик-дубл“ ва „тўрт-жуфт“ тузилмаларни ажратиб олганликларини даъво қилишди. Тахминларга кўра, булар И турдаги иккита қўш сулфатнинг (иккивалентли металл Мб билан фарқ қиладиган) маълум интеграл нисбатларда бирлашиши натижасида янги молекуляр қўш тузлар ҳосил бўлган. Ўша тажрибаларни такрорлашга уринган бошқа одамлар буни амалга оширишга қодир эмаслиги ҳақида хабар беришди. Рей муаммони ҳал қилишидан олдин, 1886 йилда Персивал Спенсер, Умфревил Пикеринг ва Эмили Астон ўз мақолаларида Воҳлнинг экспериментал топилмаларини тушунтириб бўлмайдиган деб ҳисоблаб, икки ва юқори тартибли сулфат тузлари аниқ тузилмалар сифатида мавжуд эмас деган хулосага келишди. Рей бундай топилмалар Воҳлнинг тадқиқотларини шубҳа остига қўйганини таъкидлаган бўлса-да, у „позиция ноаниқ ва кейинги тадқиқотлар талаб қилинган“ деб асослади.

Рейга „Умид“ мукофоти берилди, бу унга докторлик диссертациясини тугатгандан сўнг яна бир йил давомида ўз тадқиқоти устида ишлаш имконини берди.. Талабалик даврида у 1888 йилда Эдинбург университети кимё жамиятининг вице-президенти этиб сайланди.

Фаолияти

Бирла саноат ва технология музейи бог'ида жойлашган Прафулла Чандра Рей бюсти Илмий тадқиқот

Симоб нитрити Тахминан 1895 йилда Прафулла Чандра нитрит кимёсини кашф қилиш соҳасида ўз ишини бошлади, бу жуда самарали бўлди. 1896 йилда у янги барқарор кимёвий бирикма: симоб нитритини олиш ҳақида мақола чоп этди. Бу иш турли металларнинг нитритлари ва гипонитритлари, аммиак нитритлари бўйича кўп сонли тадқиқот ишларига йўл очди. Прафулла Прафулла Чандра 1896 йилда ортиқча симоб ва суюлтирилган нитрат кислота реакцияси билан сариқ кристалл қаттиқ модданинг пайдо бўлишини пайқади . Афсуски, кўпгина манбалар буни симоб нитрит ўрнига симобли нитрат деб нотўғри таърифлайди. Иштирок этган ион реаксиялари:

2Ҳг 0 → Ҳг 2 2+ + 2э − (ортиқча симоб борлигида аниқ реаксия)

НО 3 — + 4Ҳ + + 3э — → НО(↑) + 2Ҳ 2 О

НО 3 — + 2Ҳ + + 2э — → НО 2 — + Ҳ 2 О

Ҳг 2 2+ + 2НО 2 — → Ҳг 2 (НО 2) 2 (↓)(сариқ кристаллар)

Бу натижа биринчи марта Бенгалнинг Осиё жамияти журналида чоп этилган. Хлорид ва кумуш нитрит ўртасида аммонийнинг икки марта силжиши орқали аммоний нитритнинг соф шаклда синтези ПC Райнинг муҳим ҳиссаларидан биридир. У соф аммоний нитритнинг ҳақиқатан ҳам барқарор эканлигини кўплаб тажрибалар орқали исботлади ва кейин уни 60 ° C да парчаланмасдан сублимация қилиш мумкинлигини тушунтирди. Лондонда кимё жамиятининг конференциясида у натижани тақдим этди. Нобел мукофоти совриндори Уилям Рамсай уни эришган муваффақияти билан табриклади. 1912 йил 15 августда Натуре журналида „моддий шаклдаги аммоний нитрит“ ва „бу жуда қочқин туз“ буғининг зичлигини аниқлаш ҳақидаги хабар чоп этилди. У кўплаб бундай бирикмаларни икки марта силжиш билан тайёрлади. РНҲ 3 Cл + АгНО 2 → РНҲ 3 НО 2 + АгCл У 1924 йилда янги ҳинд кимё мактабини очди. Рей 1920 йилги Ҳиндистон фан конгрессининг сессиясининг президенти эди .У синтетик ноорганик кимёгар бўлиб, органик молекулалар ва аниқроқ тио-органик бирикмаларга реаксиялар бўйича фаол тадқиқотлар олиб борган. Уни машҳур қилган дастлабки иш ноорганик ва органик нитритлар кимёсига асосланган эди. Британиялик кимёгари Генри Армстронг шундай деди: "Сиз аста-секин ўзингизни „нитритлар устаси“га айлантирганингиз жуда қизиқ ва сиз улар синф сифатида беқарор жисмлар бўлишдан узоқ эканлигини аниқлаганингиз. Прафулла Чандра 1916 йилда Президентлик коллежидан нафақага чиқди ва Калкутта университети фан коллежига (шунингдек, Ражабазар илмий коллежи номи билан ҳам танилган) қўшилди . Бу ерда ҳам у ўзига хос гуруҳга эга бўлди ва у олтин, платина, иридий ва бошқаларнинг меркаптил радикаллари ва органик сулфидлар билан бирикмалари устида ишлай бошлади. 1936 йилда, 75 ёшида у фаол хизматдан нафақага чиқди ва фахрий профессор бўлди . Бундан анча олдин, 1921 йилда 60 ёшни тугатгандан сўнг, у ўзининг бутун маошини ўша кундан бошлаб Калкутта университетига кимёвий тадқиқотларни давом эттириш ва кимё кафедрасини ривожлантиришга сарфлаш учун бепул совға қилди. У 1920 йилга келиб кимёнинг барча соҳаларида 107 та мақола ёзган.

Адабий асарлар ва қизиқишлар

У кўплаб ойлик журналларда, хусусан, илмий мавзуларда бенгал тилида мақолалар ёзган. У 1932 йилда ўзининг „Бенгал кимёгарининг ҳаёти ва тажрибаси“ автобиографиясининг биринчи жилдини нашр этди ва уни Ҳиндистон ёшларига бағишлади. Ушбу асарнинг иккинчи жилди 1935 йилда нашр этилган.1902 йилда у „Энг қадимги даврлардан ХВИ аср ўрталаригача бўлган ҳинд кимёси тарихи“ нинг биринчи жилдини нашр этди . Иккинчи жилд 1909 йилда нашр этилган. Асар қадимий санскрит қўлёзмалари ва шарқшуносларнинг асарлари орқали кўп йиллик изланишлар натижасидир . У Садҳаран Браҳмо Самаж , Браҳмо Қизлар Мактаби ва Ҳиндистон Кимё Жамиятининг фаровонлиги учун мунтазам равишда пул хайрия қилди . 1922 йилда у кимё соҳасидаги энг яхши иш учун бериладиган Нагаржуна мукофотини таъсис этиш учун пул хайрия қилди. 1937 йилда Зоология ёки ботаника соҳасидаги энг яхши иш учун бериладиган Ашутош Мукҳержи номидаги яна бир мукофот унинг хайрия ҳисобига таъсис этилди. Эътироф ва унвонлар

Ачаря Прафулла Чандра Рейнинг имзоси

Рей Ҳиндистоннинг 1961 йилги маркасида

Прафулла Чандра Рейнинг 150 йиллиги муносабати билан Колката шаҳридаги Сcиэнcе Cитй шаҳрида (2011 йил 2 август) кўргазмаси бўлиб ўтди .

Орден ва унвонлар

•Ҳиндистон империяси ордени ҳамроҳи (CИЭ; 1912 йил Туғилган кун шарафи рўйхати) •Рицар бакалавр (1919 йил Янги йил мукофотлари рўйхати) •Академик унвонлар ва стипендиялар •Эдинбург университетининг Фарадай олтин медали (1887) •Бенгал Қироллик Осиё жамияти (ФРАСБ) аъзоси •Кимёвий жамият аъзоси (ФCС; 1902) •Германия Академиясининг фахрий аъзоси , Мюнхен (1919) •Ҳиндистон Миллий Фанлар Институти (ФНИ; 1935) асосчиси. •Ҳиндистон фанни ривожлантириш ассоциацияси аъзоси (ФИАС; 1943)

Фахрий докторлар

•Калкутта университетининг фахрий фалсафа доктори даражаси (1908). •Фахрий Д.Сc. Дурҳам университети дипломи (1912) •Фахрий Д.Сc. Банарас Ҳинду университетининг илмий даражаси (1920) •Фахрий Д.Сc. Дакка университетининг илмий даражаси (1920 ва 28 июл 1936) •Фахрий Д.Сc. Оллоҳобод университети илмий даражаси (1937) Бошқа

Калкутта корпорацияси томонидан 70 йиллиги муносабати билан табрикланган (1932) Карачи корпорацияси томонидан тақдирланган (1933) Мйменсингҳ, Коротиа коллежи (ҳозирги Ҳукумат Саадат коллежи) дан Жнанабариди унвони (1936) Калкутта корпорацияси томонидан 80 йиллиги муносабати билан табрикланган (1941) Қироллик Кимё Жамиятининг (РСC) Кимёвий ёдгорлик лавҳаси, Эвропадан ташқарида биринчи бўлиб (2011). Ҳиндистонлик кинорежиссёр Харисадхан Дасгупта 1961 йилда кимёгар ҳақида Ачаря Прафулла Чандра Рей номли ҳужжатли филмни суратга олди.

Адабиётлар

  1. „Кимё жамияти маълумотлари“. Кимёвий жамиятнинг материаллари . 18 (254): 160. 1902 йил.
  2. „Некролоқ: Сер Прафулла Чандра Рей“. Ҳиндистон кимё жамияти журнали . ХХИ : 253-260. 1944 йил.
  3. Ума Дасгупта (2011). Фан ва замонавий Ҳиндистон: институционал тарих, C. 1784-1947 . Пеарсон #Эдуcатион Ҳиндистон. п. 137. ИСБН 978-81-317-2818-5.
  4. Мажумдар, Сисир К. (2011). „Ачаря Прафулла Чандра Рей: олим, ўқитувчи, муаллиф ва ватанпарвар тадбиркор“ (ПДФ) . Ҳиндистон фан тарихи журнали . 46 (3): 523-533. Асл нусхадан (ПДФ) 2017-йил 1-декабрда архивланган . 2018 -йил 8-июлда олинди .
  5. Чаттержи, Сантимай (1985). „Ачаря Прафулла Чандра Рей: афсонанинг ўсиши ва пасайиши“. #Фан ва маданият . 51 (7): 213-227.
  6. Ж. Лоурдусами (2004). Бенгалда фан ва миллий онг: 1870-1930 . Шарқий Блаcксwан. 145-бет. ИСБН 978-81-250-2674-7.
  7. Рей, Приядаранжон (1944). „Прафулла Чандра Рей: 1861-1944“ (ПДФ) . Ҳиндистон Миллий Фанлар #Академияси аъзоларининг биографик хотиралари . 1 : 58-76.
  8. Босе, Дебендра Моҳан (1962). „Ачаря Прафуллачандра Рей: тадқиқот“. Фан ва маданият . 28 (11): 493-500.
  9. Чакравортй, Анимеш (2015). „Ачария Прафулла Чандра Рейнинг докторлик тадқиқотлари“ (ПДФ) #Ҳиндистон фан тарихи журнали . 50 (3): 429-437. дои : 10.16943/ижҳс/2015/в50и4/48315 .
  10. Рей, Прафулла Чандра (1937). маcаритра আত্মচরিত[ Автобиография ] (ПДФ) (бенгал тилида). Калкутта. п. 43.
  11. Патрик Петитжан; Кетрин Жами ; Анне Мари Мулин (1992). Фан ва империялар: Илмий ривожланиш ва Европа кенгайиши ҳақида тарихий тадқиқотлар . Спрингер. 66-бет. ИСБН 978-0-7923-1518-6.
  12. Саманта, Субҳас; Госвами, Среэбрата; Чакравортй, Анимеш (2011 йил феврал). „Симоб нитрити ва симобли нитратнинг асосий ҳосиласи ҳақида“ (ПДФ) . Ҳиндистон кимё журнали . 50А (2): 137-140. ИССН 0975-0975 .
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Prafula_Chandra_Ray_haqida" dan olindi