Prinsip sahifasining manbasini koʻrish

'''Prinsip''' (tamoyil, [[negiz]], [[asos]]) – bu xatti-harakat yoki baholash uchun qoʻllanma boʻlgan [[taklif]] yoki [[qiymat]]. Qonunda bu amal qilinishi shart yoki odatda amal qilinadigan qoida hisoblanadi. U ixtiyoriy ravishda bajarilishi yoki tabiat qonunlari yoki biror tizimning tuzilishi kabi narsalarning muqarrar natijasi boʻlishi mumkin. Bunday tizimning prinsiplari uning foydalanuvchilari tomonidan tizimning asosiy xususiyatlari yoki moʻljallangan maqsadini aks ettiruvchi vosita sifatida tushuniladi. Agar bu prinsiplardan birortasi eʼtibordan chetda qoldirilsa, tizimdan samarali foydalanish yoki uni qoʻllash imkonsiz boʻlib qoladi<ref>Alpa, Guido (1994). [http://digitalcommons.law.ggu.edu/annlsurvey/vol1/iss1/2/ Huquqning umumiy tamoyillari.] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180108174808/https://digitalcommons.law.ggu.edu/annlsurvey/vol1/iss1/2/ |date=2018-01-08 }} Xalqaro va qiyosiy huquqning yillik tadqiqoti, jild 1: 1, 2-modda. Golden Gate universiteti huquq fakultetidan.</ref>. <nowiki/>[[IBM]]ning 360/370 faoliyat prinsiplarida koʻrsatilganidek, tizim aniq prinsiplarga asoslanishi va amalga oshirilishi kerak.
[[Fayl:Statua Iustitiae.jpg|thumb|Koʻr-koʻrona adolat tushunchasi axloqiy prinsipdir<ref>Jeykobi, Jeff. [http://archive.boston.com/bostonglobe/editorial%20opinion/oped/articles/2009/05/10/lady%20justices%20blindfold/ „Adolat xonimning koʻzlari bogʻlangan“. ] Boston.com. 2009-yil 10-may.</ref>.]]
Prinsiplarga misollar quyidagilar: turli sohalardagi [[entropiya]], fizikadagi eng kam harakat prinsipi, tavsiflovchi, keng qamrovli va fundamental qonunlardagi prinsiplar; xulq-atvorning meʼyoriy qoidalarini shakllantiruvchi doktrinalar yoki farazlar; davlat boshqaruvida din va davlatning ajratilishi; molekulyar biologiyaning markaziy dogmasi; axloqdagi adolat va hokazo.

Umumiy ingliz tilida bu soʻz qoida va boshqaruvga ishora qiluvchi muhim va umumlashtirilgan atama boʻlib, uning yoʻqligi „prinsipsizlik“ deb atalib, shaxsning nuqsonini bildiradi. Shuningdek, bu atama biror voqelik maʼlum bir idealdan yoki meʼyordan chetga chiqqanligini ifodalash uchun ham ishlatilishi mumkin.

== Qonun sifatida ==
=== Axloqiy qonun sifatida ===
[[Fayl:Socrates BM GR1973.03-27.16.jpg|thumb|Suqrot oʻzining axloqiy prinsiplariga xiyonat qilishdan koʻra, qatl qilinishni afzal koʻrdi<ref>[http://philosophy.lander.edu/ethics/socrates.html „Suqrotning axloqi“. ] Arxivlangan 2018-05-01 Wayback Machine Philosophy da.</ref>.]]
Prinsip muayyan jamiyatdagi shaxslarning xulq-atvorini yoʻnaltiruvchi va boshqaruvchi qadriyatlarni ifodalaydi. „Prinsip asosida ish tutish“ oʻz axloqiy eʼtiqodlariga muvofiq harakat qilishni anglatadi<ref>[http://www.nytimes.com/2017/10/24/us/politics/jeff-flake-transcript-senate-speech.html „Toʻliq transkript: Jeff Fleykning Senatdagi nutqi.“ ] New York Times. 2017-yil 24-oktabr.</ref>. Prinsiplar bolalik davrida [[Sotsializm|sotsializatsiya]] jarayoni orqali oʻzlashtiriladi. Bunda shaxslarning cheklangan erkinlik prezumpsiyasi mavjud boʻladi. Namunaviy prinsiplarga „Oʻng qoʻl qoidasi“, „Oltin qoida“ va „Oʻrta meʼyor taʼlimoti“ kabilar kiradi.

=== Yuridik qonun sifatida ===
U hokimiyat, umuman, davlat vakolatlariga boʻysunuvchi jamiyat hayotini tashkil etuvchi yozma meʼyorlarni shakllantiradigan qadriyatlar majmuini ifodalaydi. Qonun huquqiy majburiyatni, majburlash usulida belgilaydi; shuning uchun u shaxslar erkinligini cheklaydigan harakatning prinsipial sharti sifatida ishlaydi.

=== Ilmiy qonun sifatida ===
[[Arximed]]ning suzuvchanlikni joyidan siljitilgan suvning ogʻirligi bilan bogʻlaydigan qonuni fandagi qonunning ilk namunalaridan biridir. [[Thomas Robert Malthus|Malthus]] tomonidan ishlab chiqilgan yana bir dastlabki qoida aholi prinsipi boʻlib, hozir Malthus prinsipi deb yuritiladi. Biologlar turlarni nomlashda aniqlik uchun ustunlik prinsipi va binom nomenklaturasi prinsipidan foydalanadilar. Fizikada, xususan kosmologiyada kuzatiladigan koʻplab prinsiplar mavjud boʻlib, ular oʻrtachalik prinsipi, antropik prinsip, nisbiylik prinsipi va kosmologik prinsipni oʻz ichiga oladi. Boshqa mashhur prinsiplarga [[kvant mexanika]]sidagi noaniqlik prinsipi hamda matematikadagi kabutar uyasi prinsipi va superpozitsiya prinsipi kiradi.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Atamalar]]