Progress

Прогресс (лот. прогрессус — олдинга ҳаракатланиш) — ривожланишнинг қуйидан юқорига борадиган йўналиши. "П." тушунчаси бутун бир системага, унинг айрим элементлари ёки пара-метрларига нисбатан ҳам қўлланади. Прегреснинг акси. "П." тушунчаси дастлаб, асосан, жамият тарихига нисбатан қўлланган. Қад. дунёда кўпчилик олимлар жамият тарихини вокеаларнинг шунчаки оддий такрорланиши, давра бўйлаб (Платон, Аристотел), ҳатто "олтин давр"дан қуйига қараб (Сенека, Гесиод) ҳаракатдан иборат, деб билганлар. Уйғониш даврида иж-тимоий муносабатлар ва фаннинг нисбатан тез ривожланиши билан П.нинг илм соҳасида мавжудлиги ҳақида фиқолар пайдо бўла бошлади (Ф. Бекон, Р. Декарт). Кейинчалик П. тушунчаси иж-тимоий муносабатларга нисбатан ҳам татбиқ этила бошланди (А. Тюрго, Ж.А. Кондорсе ва бошқалар). Лекин бу даврда П. жуда секин рўй берадиган органик эволюсия тарзида тасаввур қилинган. Гегел асарларида П. тушунчаси идеалистик пози-сиядан туриб, чуқур ёритиб берилган. Тирик табиатга нисбатан П. тушунчаси 18—19 а.ларда кенг қўллана бошланди.

П.нинг моҳиятини тушуниб олишда, айникса, Ж. Б. Ламаркнннг тирик орга-низмлар тузилишининг аста-секин му-раккаблашиб бориши ҳамда Ч.Дарвиннинг эволюсион таълимоти катта аҳамиятга эга бўлди.

П. нисбий хусусиятга эга. Бу тушунчани анорганик табиатда содир бўлиб турадиган сиклик ҳодисаларга ва коинотга нисбатан татбиқ этиб бўлмайди. Чунки коинот учун абадий диалектик ўзгариш хос бўлиб, материя тўхтовсиз бир ҳолатдан иккинчисига ўтиб туради. П. коинотнинг айрим қисмларида мавжуд бўлган конкрет шароит билан боғлиқ. Масалан, ҳаётнинг пайдо бўлиши учун муайян физик ва кимёвий шаро-итлар мавжуд бўлиши керак. П. ривожланиш суръатининг тезлашувидан иборат. Бутун бир системанинг прогрессив ривожланиши унинг айрим элементлари, алоқалари ва функсияларини ҳам ўз ичига олади. П. анорганик ва органик табиат ҳамда кишилик жамияти учун ҳам хос. Анорганик табиатда П. анорганик объектлар тузилишининг мураккаблашиб бориши натижасида ҳаётнинг пайдо бўлишидан иборат.

Органик табиатда. П. организмлар ва улар системаларининг эволю-сияси, яъни аста-секин такомиллашувидан иборат. Ч. Дарвин асарларида П. организмларнинг ташқи муҳит шаро-итига тобора мослашиб бориши ва яшаш учун курашда ғолиб чиқиши шаклида талқин қилинади. Дарвин фикрича, П. биринчидан, организмлар тузилишининг мураккаблашиб бориши; иккинчидан, унинг айрим органларининг сод-далашуви оркали боради. Кейинчалик П. тушунчасининг мазмунига бирмунча аникдик киритилиб, бу жараён биологик ва морфо-физиологик П.га ажратила бошланди. Биологик П. — муайян гуруҳ (тур, уруғ)нинг яшаш шароитига мослашиши туфайли индивидларнинг сон жиҳатдан ортиши, ареалининг кенга-йиши ва янги гурухдар ҳосил қилиши-дир. Морфо-физиологик П. — мослашув туфайли ҳосил қилинган янги белги ва хусусиятларнинг кўпайиб, ўзаро гармоник қўшилишидан иборат.

Ижтимоий П. — жамиятнинг қуйи даражаси ва шаклларидан юқори даражаси ва шаклларига қараб узлук-сиз ривожланиши, тараққиёт. Ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланиши заминида рўй берадиган ижтимоий П. ўз шакли ва суръати жиҳатидан турлича бўлган зиддиятли жараёнлардан иборат.