Prunus serrulata sahifasining manbasini koʻrish

{| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%"
! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb (180,250,180)" |''Prunus serrulata''
|-
| colspan="2" style="text-align: center" |[[Fayl:Cerisier_du_Japon_Prunus_serrulata.jpg|frameless]]
|-
| colspan="2" style="text-align: center; font-size: 88%" |
|- style="text-align: center; background-color: rgb (180,250,180)"
|-
! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb (180,250,180)" |Ilmiy tasniflash
|-
|
|Oʻsimliklar
|-
|
|Yuksak oʻsimliklar
|-
|
|Gulli oʻsimliklar
|-
|
|Ikki urugʻpallalilar
|-
|
|[[Rosids]]
|-
|
|[[Rosales]]
|-
|
|[[Rosaceae]]
|-
|
|''[[Prunus]]''
|-
|
|[[Prunus subg. Cerasus|''Prunus <span style="font-style:normal;">subg.</span> Cerasus'']]
|-
|
|[[Prunus sect. Cerasus|''P. <span style="font-style:normal;">sect.</span> Cerasus'']]
|-
|
|<div class="species" style="display:inline">'''''P.&nbsp;serrulata'''''</div>
|-
! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb (180,250,180)" |Binar nomi
|-
| colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Prunus serrulata''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">[[John Lindley|Lindl.]]</div>
|- style="text-align: center; background-color: rgb (180,250,180)"
|-
! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb (180,250,180)" |Sinonimlar
|-
| colspan="2" style="text-align: left" |
* ''Cerasus serrulata'' <small>(Lindl.</small><small>) Loudon</small>
* ''Prunus angustissima'' <small>Nakai</small>
* ''Prunus chikusiensis'' <small>Koidz.</small>
* ''Prunus heteroflora'' <small>Miyoshi</small>
* ''Prunus jamasakura'' <small>Siebold ex Koidz.</small>
* ''Prunus koidzumii'' <small>Makino</small>
* ''Prunus leveilleana'' <small>Koehne</small>
* ''Prunus mutabilis'' <small>Miyoshi</small>
* ''Prunus ogawana'' <small>Makino</small>
* ''Prunus paramutabilis'' <small>Nakai</small>
* ''Prunus pudibunda'' <small>Koidz.</small>
* ''Prunus rotundipetala'' <small>Nakai</small>
* ''Prunus sieboldii'' <small>Koidz.</small>
* ''Prunus sontagiae'' <small>Koehne</small>
* ''Prunus superflua'' <small>Koidz.</small>
* ''Prunus tenuiflora'' <small>Koehne</small>
* ''Prunus tokugawana'' <small>Makino</small>
* ''Prunus veitchii'' <small>Koehne</small>
* ''Prunus mesadenia'' <small>Koehne</small>
* ''Prunus quelpaertensis'' <small>Nakai</small>
|}
'''''Prunus serrulata''''' yoki '''yapon gilosi''' [[Yaponiya]], [[Xitoy]] va [[Koreya|Koreyada]] tabiiy ravishda oʻsadigan gilos daraxti [[Tur (biologiya)|turi]] boʻlib, Yaponiyada endemik boʻlgan Prunus speciosa (Oshima olchasi) dan olingan [[Nav|navga]] tegishli<ref name="Prunus">[http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?kempercode=a915 Prunus serrulata]</ref>. Tarixiy jihatdan yaponlar bir nechta yovvoyi turlarning murakkab chatishishi natijasida hosil boʻlgan gilos daraxtlarini tanlab koʻpaytirish orqali koʻplab navlarni ishlab chiqdilar. Bu navlar butun dunyoda bezak sifatida oʻstiriladi. Ulardan Oshima gilosiga asoslangan murakkab turlararo duragaylar tomonidan ishlab chiqarilgan '''navlar ''Cerasus'' Sato-zakura guruhi''' sifatida ham tanilgan<ref name="katsuki2015137">Toshio Katsuki. (2015) ''Sakura''. p.137 [[Ivanami Shoten|Iwanami Shoten]]. {{ISBN|978-4004315346}}</ref><ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Origins of Japanese flowering cherry (Prunus subgenus Cerasus) cultivars revealed using nuclear SSR markers|url=https://www.researchgate.net/publication/260047309|ish=Shuri Kato, Asako Matsumoto, Kensuke Yoshimura, Toshio Katsuki etc.|qaralgan sana=27-fevral 2021-yil}}</ref><ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Origins of Japanese flowering cherry (Prunus subgenus Cerasus) cultivars revealed using nuclear SSR markers|url=https://www.ffpri.affrc.go.jp/research/saizensen/2014/20140616-01.html|ish=Forestry and Forest Products Research Institute.|sana=16-iyun 2014-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190309150440/https://www.ffpri.affrc.go.jp/research/saizensen/2014/20140616-01.html|kirish sanasi=27-fevral 2021-yil|arxivsana=9-mart 2019-yil}}</ref>.

== Turlari va shakllari ==

=== Tasniflash ===
Gilos gullarining tasnifi mamlakatdan mamlakatga va davrdan davrga farq qiladi. Masalan, yapon tasnifida ''P. serrulata'', ''P. serrulata'' var. ''spontanea'', ''P. serrulata'' var. ''pubescens'' va ''P. serrulata'' Lindl. var. ''sachalinensisni'' tashkil etuvchi navlar genetik, morfologik va gullash vaqtidagi farqlari sababli mustaqil turlar sifatida tasniflanadi.

Bir nechta navlar va shakllar (yoki turlar) mavjud:

* '''''Prunus serrulata'' f. ''albida''''' (sin. '''''Prunus speciosa'''''). Yaponiya.
* '''''Prunus serrulata'' var. ''spontanea''''' yoki '''''Prunus serrulata'' f. ''spontanea''''' (sin. '''[[:ja:ヤマザクラ|''Prunus jamasakura'']]'''). Yaponiya.

: Baʼzi kitoblarda ''P. jamasakura'' Xitoy va Koreyada yovvoyi holda  oʻsadi, deb aytiladi.

* '''''Prunus serrulata'' var. ''pubescens''''' (sin. '''''Prunus leveilleana'''''). Yaponiya, Koreya, Xitoy.
* '''''Prunus serrulata'' var. ''sachalinensis''''' (sin. '''''Prunus sargentii'''''). Yaponiya, Koreya, Sharqiy Rossiya, Xitoy.

=== Daraxtlar va gullar ===
''Prunus serrulata'' — kalta bitta tanasi boʻlgan kichik bargli [[daraxt]], balandligi {{Convert|26|-|39|ft|disp=flip|m}}. Yumshoq [[Poʻstloq|poʻstlogʻi]] kashtan-jigarrang, koʻzga koʻringan gorizontal yasmiqlar bilan qoplangan. [[Barg|Barglari]] navbatma-navbat joylashgan, oddiy, tuxumsimon-lansolatsimon, uzunligi 5-13 sm kengligi 2,5-6,5 sm. Kuzning oxirida yashil barglar sariq, qizil yoki qip-qizil rangga kiradi<ref name="Prunus"/>.

[[Gul|Gullar]] yangi barglar paydo boʻlishi bilan bir vaqtning oʻzida bahorda ochiladi. Gullarning rangi oqdan pushti ranggacha oʻzgarib turadi. Uning mevasi ''[[Gilos|gilosdan]]'' farq qiladi, chunki gilos mevasi kichikroq va taʼmi achchiqroq. Achchiq taʼmi tufayli sakuranboni xom yoki butun holda isteʼmol qilish mumkin emas.

Evolyutsiya tufayli meva mayda, tuxumsimon gilossimon meva boʻlib rivojlangan. ''P. serrulata'' gullari uchun oʻstirilganligi sababli uning mevalari toʻliq pishmaydi. Ular mevasi uchun yetishtirilgan gilos navlariga oʻxshamaydi.

== Turlari ==
''Prunus serrulataning k''oʻplab navlari yaratilgan, ularning koʻpchiligi qoʻsh gulli. 2014-yilda Oʻrmon xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan oʻtkazilgan misli koʻrilmagan va batafsil DNK tadqiqotiga koʻra, butun dunyo boʻylab ekiladigan gilosning koʻp navlari ''P. sargentii'', ''P. itosakura'' kabi yovvoyi turlarning murakkab duragaylanishi natijasida olingan<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Origins of Japanese flowering cherry (Prunus subgenus Cerasus) cultivars revealed using nuclear SSR markers|url=https://www.researchgate.net/publication/260047309|ish=Shuri Kato, Asako Matsumoto, Kensuke Yoshimura, Toshio Katsuki etc.|qaralgan sana=27-fevral 2021-yil}}</ref>.

Amerika tasnifida bu navlar '''''Prunus serrulata'' var deb tasniflanadi'''. Biroq, batafsil DNK tadqiqotlari shuni koʻrsatdiki, ular Oshima olchasi bilan murakkab turlararo duragaylar edi, shuning uchun ular '''''Prunus'' Sato-zakura guruhi''' yoki Cerasus '''''Sato''''' -zakura guruhi sifatida tasniflanadi<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Origins of Japanese flowering cherry (Prunus subgenus Cerasus) cultivars revealed using nuclear SSR markers|url=https://www.researchgate.net/publication/260047309|ish=Shuri Kato, Asako Matsumoto, Kensuke Yoshimura, Toshio Katsuki etc.|qaralgan sana=27-fevral 2021-yil}}</ref>.

„Kanzan“ — Yevropa va Shimoliy Amerikadagi eng mashhur yapon gilos daraxti navi. „Yoshino olchasi“, yapon navlari bilan solishtirganda, u hatto sovuq hududlarda ham yaxshi oʻsadi, kichik va bogʻda ekish oson, katta gullar va chuqur pushti barglari bilan mashhur. [[Bonn|Germaniyaning Bonn shahrida]] 1980-yillarning oxirida ekilgan 300 ta kanzan daraxtlari qatori mavjud. Gʻarb mamlakatlarida „Kanzan“ navidan „Pushti mukammallik“ va „Qirollik Burgundiya“ navlari yaratilgan<ref name="katsuki201840">Toshio Katsuki. (2018) ''Sakura no Kagaku (Science of Cherry Blossoms)''. pp.40-42 SB Creative. {{ISBN|978-4797389319}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210117034901/https://www.bonn.de/bonn-erleben/besichtigen-entdecken/kirschbluete.php Kirschblüte.] Bundesstadt Bonn.</ref>.

Baʼzi navlarda [[Urugʻchibarg|urugʻchibarg]] oʻzgaradi va unumdorligini yoʻqotadi, masalan, „[[:ja:フゲンゾウ|Fugenzo]]“ va „[[:ja:イチヨウ|Ichiyo]]“ ni faqat payvandlash kabi sunʼiy usullar bilan koʻpaytirish mumkin.

Yevropa va Shimoliy Amerikada odatda ''[[Gilos|Prunus avium]]'' ildizlariga payvand qilish orqali koʻpaytiriladi. Madaniy shakllar kamdan-kam meva beradi.

Baʼzi muhim [[Nav|navlarga]] quyidagilar kiradi:

* „Kanzan“. = "Sekiyama" yoki „Kvanzan“. ''Cerasus'' Sato-zakura guruhiga kiradi<ref name="katsuki2017">[https://web.archive.org/web/20210301110856/https://www.jstage.jst.go.jp/article/treeforesthealth/21/2/21_93/_pdf Classification and Morphological Identification of Cherry Blossoms.] Toshio Katsuki (2017).</ref>.

:: Gullari pushti, yosh barglari dastlab bronza rangga ega boʻlib, yashil rangga kiradi<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=''Prunus'' 'Kanzan' AGM|ish=Plant Selector|nashriyot=Royal Horticultural Society|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1539|kirish sanasi=30-mart 2018-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130517134130/http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1539|arxivsana=17 May 2013}}</ref><ref>{{Veb manbasi|sarlavha=''Prunus'' 'Kanzan'|nashriyot=Missouri Botanic Garden|url=http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?kempercode=c128|kirish sanasi=30-mart 2018-yil}}
</ref>.Bogʻdagi xizmatlari uchun mukofot bilan taqdirlangan.

* „Amanogava“  - gullar och pushti. Bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotlangan.

[[Fayl:Kenrokuen-kumagai1.jpg|thumb| [[:ja:ケンロクエンクマガイ|"Choshu-xizakura"]]]]

* „[[:ja:ケンロクエンクマガイ|Choshu-hizakura]]“ „Kenrokuen-kumagay“ nomi bilan ham tanilgan. ''Crasus'' Sato-zakura guruhiga kiradi<ref>[http://db.ffpri.affrc.go.jp/sakura/report.php?recid=1714 Sakura Datebase.] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210627045009/http://db.ffpri.affrc.go.jp/sakura/report.php?recid=1714 |date=2021-06-27 }} Forestry and Forest Products Research Institute.</ref>. Katta gullar va qizil barglar bir vaqtda paydo boʻladi. 2014-yilda chop etilgan DNK tadqiqotida „Choshu-hizakura“ va „Kenrokuen-magai“ bir xil klon ekanligi aniqlandi<ref name="ojfc">{{Veb manbasi|sarlavha=Origins of Japanese flowering cherry (Prunus subgenus Cerasus) cultivars revealed using nuclear SSR markers|url=https://www.researchgate.net/publication/260047309|ish=Shuri Kato, Asako Matsumoto, Kensuke Yoshimura, Toshio Katsuki etc.|qaralgan sana=27-fevral 2021-yil}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.researchgate.net/publication/260047309 „Origins of Japanese flowering cherry (Prunus subgenus Cerasus) cultivars revealed using nuclear SSR markers“]. ''Shuri Kato, Asako Matsumoto, Kensuke Yoshimura, Toshio Katsuki etc''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">February 27,</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name="ojfcffrri">{{Veb manbasi|sarlavha=Origins of Japanese flowering cherry (Prunus subgenus Cerasus) cultivars revealed using nuclear SSR markers|url=https://www.ffpri.affrc.go.jp/research/saizensen/2014/20140616-01.html|ish=Forestry and Forest Products Research Institute.|sana=16-iyun 2014-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190309150440/https://www.ffpri.affrc.go.jp/research/saizensen/2014/20140616-01.html|kirish sanasi=27-fevral 2021-yil|arxivsana=9-mart 2019-yil}}</ref>.

* „[[:ja:フゲンゾウ|Fugenzo]]“ = "Shiro-fugen". ''Cerasus'' Sato-zakura guruhi<ref name="katsuki2017"/>. Gullar ikki baravar katta, dastlab ular quyuq pushti rangda boʻladi, keyin och pushti ranggacha soʻnadi. Yapon tilida ''fugen'' Samantabhadraga, ''zo'' esa filga ishora qiladi va bu nomning kelib chiqishi barglarga oʻxshash ikkita [[Urugʻchibarg|pistil]] Samantabhadra minadigan oq filning tishlariga oʻxshatilganligidan kelib chiqadi.<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=''Prunus'' 'Shirofugen'|ish=Plant Selector|nashriyot=Royal Horticultural Society|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/89980/i-Prunus-i-Shirofugen/Details|kirish sanasi=30-mart 2018-yil}}</ref> Bogʻdagi xizmatlari uchun mukofot.

* „Kiku-shidare“. Chealning yigʻlayotgan olchasi. 

[[Fayl:イチヨウ全体.jpg|thumb| [[:ja:イチヨウ|"Ichiyo"]]]]

* [[:ja:イチヨウ|'Ichiyoʻ]]-''Cerasus'' Sato-zakura guruhiga kiradi<ref name="katsuki2017"/>. Gullari och pushti, keyin oq rangga kiradi. Bu nom urugʻchibargning oʻzgarganligidan kelib chiqqan, ''ichi (yŸ)'' „bir“ va ''yo (y)'' „barg“ degan maʼnoni anglatadi. Yaponiya iqlimida bu Oshima gilosidan olingan ikki gulli gilos daraxtlari orasida eng katta daraxt boʻlishi mumkin boʻlgan navlardan biridir. Bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotlangan.

* „[[:ja:シロタエ|Shirotae]]“ . Fudzi olcha togʻi. ''Crasus'' Sato-zakura guruhiga kiradi<ref name="katsuki2017"/>. Juda past, buta shaklida oʻsadi, gullari sof oq, yarim juft.<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=''Prunus'' 'Shirotae'|nashriyot=Missouri Botanic Garden|url=http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?kempercode=c671|kirish sanasi=30-mart 2018-yil}}</ref>. Bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotlangan

:

* „[[:ja:タイハク|Taixaku]]“ . ''Cerasus'' Sato-zakura guruhidan<ref name="katsuki2017"/>. Buyuk oq gilos. Gullar bitta, oq, juda katta. Yosh barglari dastlab bronza rangga ega boʻlib, keyin yashil rangga aylanadi. XX asr boshlariga kelib u Yaponiyada oʻstirilmagan, lekin undan oldin uni Yaponiyadan olib kelgan ingliz Kollingvud Ingram 1932-yilda uni Yaponiyaga qaytadan olib kirdi.

* „[[:ja:ウコン (サクラ)|Ukon]]“ 'Grandifloraʼ, ''P. serrulata'' f. ''grandiflora'' Vagner. ''Cerasus'' Sato-zakura „Grandiflora“ guruhidan<ref name="katsuki2017"/>. Gullari yarim juft, rangi krem-oq yoki och sariq. Yosh barglar ochiq bronza-yashil rangga ega. Kuz barglarining rangi binafsha yoki zanglagan-qizil boʻlishi mumkin<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=''Prunus'' 'Ukon' AGM|ish=Plant Selector|nashriyot=Royal Horticultural Society|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/66900/i-Prunus-i-Ukon/Details|kirish sanasi=30-mart 2018-yil}}</ref>. „Ukon“ Edo davrida ishlab chiqilgan. Bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotlangan.
{{Galereya|File:2014-05-10 12 34 11 Flowering Cherry along New Jersey Route 29 in Hopewell Township, New Jersey.JPG|[[Prunus 'Kanzan'|'Kanzan']]|File:Beniyutaka2.jpg|[[:ja:ベニユタカ|'Beni-yutaka']]|File:Kenrokuen-kumagai2.jpg|[[:ja:ケンロクエンクマガイ|'Choshu-hizakura']]|File:Prunus 'Eigenji' エイゲンジ 1.jpg|[[:ja:エイゲンジ|'Eigenji']]|File:Prunus 'Fugenzo' フゲンゾウ 1.jpg|[[:ja:フゲンゾウ|'Fugenzo']]|File:Prunus lannesiana Gioiko 04.jpg|[[:ja:ギョイコウ|'Gyoiko']]|File:Prunus 'Hanagasa' ハナガサ 2.jpg|[[:ja:ハナガサ|'Hanagasa']]|File:Ichiyo, Cerasus lannesiana 'Ichiyo' Koidzumi.JPG|[[:ja:イチヨウ|'Ichiyo']]|File:Prunus 'Sendaiya' センダイヤ 2.jpg|[[:ja:センダイヤ|'Sendaiya']]|File:Prunus 'Shirayuki' シラユキ 2.jpg|[[:ja:シラユキ|'Shirayuki']]|File:Prunus 'Shirotae' シロタエ.jpg|[[:ja:シロタエ|'Shirotae']]|File:ショウゲツ近接.jpg|[[:ja:ショウゲツ|'Shogetsu']]|File:Taihaku.jpg|[[:ja:タイハク|'Taihaku']]|File:Prunus 'Taoyame' タオヤメ 2.jpg|[[:ja:タオヤメ|'Taoyame']]|File:ウコン近接.jpg|[[:ja:ウコン (サクラ)|'Ukon']]|align=center|width=200|height=155}}

== Galereya ==
<gallery>
Fayl:Prunus serrulata 2005 spring 018.jpg|''P. serrulata'' gullari
Fayl:PrunusSerrulataBark.jpg|Daraxt poʻstlogʻi
Fayl:PrunusSerrulataLeaf.jpg|Bargi
Fayl:Yoshitoshi The Spirit of the Komachi Cherry Tree.jpg|[[Kurozome|Kurozoma]], yapon gilos [[Tree spirit|daraxtining daraxt ruhi]]
Fayl:Prunus serrulata - flowers close-up.jpg|Guli
Fayl:Prunus serrulata1.jpg|''Prunus serrulata'' - [[Cherry blossom|olcha gullari]]
Fayl:2014-10-30 09 53 30 Kanzan Cherry foliage during autumn along Terrace Boulevard in Ewing, New Jersey.JPG|Oddiy kuzgi barglar
Fayl:Ukon.JPG|"Ukon" (''Prunus lannesiana'' Wilson cv. "Grandiflora")
</gallery>

== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Giloslar]]
[[Turkum:Osiyo bog‘ o‘simliklari]]
[[Turkum:Gilos gullari]]
[[Turkum:Bonsai uchun ishlatiladigan o‘simliklar]]
[[Turkum:Osiyo oʻsimliklari]]