Pshina sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti
 |mavqe                     = shahar-qishloq gminasi
 |oʻzbekcha nomi             = Pshina
 |asl nomi                  = {{lang-pl|Pszczyna}}
 |tasvir                    ={{Photomontage|size=250|position=center|spacing=3|
| photo1a=Ratusz w pszczynie.jpg
| photo2a=Zamek w Pszczynie od parku h693d.JPG}}
 |qaram                     = 
 |mamlakat                  = Polsha
 |gerb                      = POL Pszczyna COA.svg
 |bayroq                    = POL Pszczyna flag.svg
 |gerb tarifi               = 
 |bayroq tarifi             = 
 |gerb eni                  = 
 |bayroq eni                = 180
  |lat_dir=N|lat_deg=49|lat_min=59|lon_dir=E|lon_deg=18|lon_min=57
  |CoordAddon               = 
  |CoordScale               = 
 |mamlakat xaritasi oʻlchami = 
 |mintaqa xaritasi oʻlchami  = 
 |tuman xaritasi oʻlchami    = 
 |mintaqa turi              = Voevodstva
 |mintaqa                   = Silez voevodligi
 |jadvalda mintaqa          = Silez voevodligi
 |tuman turi                = Povyat
 |tuman                     = Pshina povyati
 |tuman 2                   = 
 |tuman 3                   = 
 |tuman 4                   = 
 |tuman 5                   = 
 |jadvalda tuman            = Pshina povyati
 |jadvalda tuman 2          = 
 |jadvalda tuman 3          = 
 |jadvalda tuman 4          = 
 |jadvalda tuman 5          = 
 |jamoat turi               = 
 |jamoat                    = 
 |jadvalda jamoat           = 
 |ichki bolinishi           = 
 |rahbar turi               = Mer
 |rahbar                    = Dariush Skrobol 
 |asos solingan             = 
 |ilk eslatilishi           = 
 |avvalgi nomlari           = 
 |qachondan beri            = 
 |maydon                    = 21,86
 |balandlik turi            = Dengiz satxidan
 |AP markazi balandligi     = 262
 |iqlim                     = 
 |rasmiy til                = 
  |aholi                    = 25 823
  |sanalgan yil             = 2019-06-30<ref>{{veb manbasi |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2019. As of 30th June|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2019-as-of-30th-june,3,26.html|website=stat.gov.pl|publisher=Statistics Poland|date=2019-10-15|access-date=2020-03-18}}</ref>
  |zichlik                  = 
  |aglomeratsiya            = 
  |milliy tarkib            = 
  |konfessiyaviy tarkib     = 
  |etnoxoronim               = 
 |vaqt mintaqasi            = +1
 |DST                       = bor
 |telefon kodi              = 32
 |pochta indeksi            = 
 |pochta indekslari         = 43-200
 |avtomobil kodi            = SPS
 |identifikator turi        = TERYT rasmiy kodi
 |raqamli identifikator     = 2243310054
 |Commons turkumi           = Pshina
 |sayt                      = http://www.pszczyna.pl
 |sayt tili                 = polyakcha
|mukofotlari     =
}}
'''Pshina''' ({{lang-pl|Pszczyna}}), '''Ples''', '''Pless''' ({{lang-de|Pleß}}, ''Pless'') — [[Polsha|Polshaning]] Pshina povyati, [[Sileziya]] voevodaligi tarkibiga kiruvchi shahar. U ''shahar-qishloq gminasi'' maqomiga ega. Maydoni - 21,86  km². Aholisi - 25 823 kishi ([[2019|2019-yil]]<ref>{{veb manbasi |title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2019. As of 30th June|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2019-as-of-30th-june,3,26.html|website=stat.gov.pl|publisher=Statistics Poland|date=2019-10-15|access-date=2020-03-18}}</ref>).

Shahar 1921-yilgacha mavjud boʻlgan Sileziya knyazliklaridan biri boʻlgan Ples knyazligining (Pshchinski) markazi edi.

Shahar Pshinka ''(Pszczynka)'' daryosi boʻyida, [[Visla|Vislaning]] chap irmogʻi, tuprogʻi qumli boʻlgan tepalikli tekislikda joylashgan boʻlib, uning yaqinida Polshaning janubida joylashgan eng katta suv ombori — Gochalkovitske koʻli ''(Jezioro Goczałkowickie)'' joylashgan boʻlib, u shahar iqlimiga sezilarli darajada taʼsir koʻrsatdi, 

Shaharda 1500 nafar kishidan iborat protestantlar jamoasi, 4 ta katolik va 3 ta protestant cherkovi mavjud.

== Etimologiyasi ==
Pshina nomining kelib chiqishi haqida turli xil nazariyalar mavjud. Ezikel Zivir (1868-1925) fikriga koʻra, bu yer avval Rachiborj gertsogi Pleshkoga (yoki Leshko yoki ehtimol Leshek) tegishli deb taxmin qiladi. Polshalik olim Aleksandr Bryukner, oʻz navbatida, bu nomni qadimgi polyakcha «''Plszczyna''» soʻzining eski imlosiga asoslanib «''pło''» yoki «''pleso''» soʻzi koʻl degan maʼnosidan kelib chiqib, „Plszczyna“ — «koʻl boʻyidagi joy» maʼnosini anglatishini tushuntirdi. Yana bir variantda [[Wrocław|Vrotslav]] universiteti professori Yan Miodek shahar nomi hozirda „Pshinka“ deb nomlanuvhi shahar yaqinidagi daryo nomidan olgan. Shahar nomining eng qadimgi qayd etilgan versiyalari (Plisschyn, Plisczyna, Plyssczyna, Blissczyna, Blyssczyna, Plesna, Pssczyna) yuqoridagi soʻzlarning hech birini istisno qilmaydi.

== Tarixi ==
[[Fayl:Oswiecz et Zator.jpg|thumb|240px|Pshina Osventsin knyazligi va Zator gersogligi xaritasida.  Avraam Orteliusning xaritasi. 1603-yil.]]
Yozma manbalarda Pshina haqida birinchi eslatmalar 1303-yilga toʻgʻri keladi, ehtimol bu yerda odamlar jamoalari kamida bir asr oldin istiqomat qilishni boshlagan boʻlishi ham mumkin. [[Kiyev rusi|Kiev Rusidan]] Moraviya darvozalarigacha boʻlgan savdo yoʻli aynan Pshina orqali oʻtgan.

1181-yildan 1327-yilgacha Piastlarning Opole-Ratibor yoʻnalishi hukmronligi ostida boʻlib, keyinchalik Bogemiya suvereniteti ostida Prjemislovichlarga qoʻliga oʻtadi.

1433-yilda gussitlar Temir Yan II  qalʼasini qamal qilishdi, ammo qamal muvaffiqatsiz boʻldi.

1517-yilgacha shahar Piast knyazlariga, 1548-yildan 1765-yilgacha [[:de:Promnitz (Adelsgeschlecht)|Promnits]] [[Protestantizm|protestant]] oilasining hukmronligi ostida boʻldi. [[Oʻttiz yillik urush]] paytida shahar  talon-toroj va vayron qilingan. 18-asrning oʻrtalaridan boshlab knyazlik bilan birgalikda shahar [[Prussiya qirolligi|Prussiya]] tarkibiga kirib, Angalt-Kyotenskiylar oilasining mulkiga aylanadi, 1846-yili oilaning soʻnggi vakili Geynrix Anxalt-Kyotenskiy knyazlikni sotib yuboradi. 

[[Birinchi jahon urushi]] davrida imperator [[Wilhelm II (Germaniya imperatori)|Vilgelm II]] shtab-kvartirasi shu yerda joylashgan edi.

[[Fayl:Pszczyna, czerwiec 1922 roku. Z trybuny przemawia ppor. Stanisław Krzyżowski.jpg|thumb|240|Pshchina, Rynek, 1922-yil iyun. Ikkinchi leytenant Stanislav Krzyżowski, Pshchina tumanidagi Polsha harbiy tashkilotining sobiq qo'mondoni, Pshchina yerlarining Polshaga qaytarilishi marosimida minbardan turib nutq soʻzlamoqda.]]
1921-yilgi Yuqori Sileziya plebistsitida shahar aholisining koʻpchiligi [[Germaniya]] tarkibiga qoʻshilish uchun ovoz bergan boʻlsa, Ples knyazligi aholisining 75% Polsha tarkibida qolish uchun ovoz beradi. 1922-yil 29-mayda shahar Polsha qoʻshinlari tomonidan egallab olindi va Ikkinchi Polsha Respublikasi tarkibiga kirdi.
[[Fayl:2012 Powiat pszczyński, Pszczyna, Cmentarz wojenny Pod Trzema Dębami.jpg|thumb|240px|Pshina jangida halok boʻlgan polshalik askarlar va 1939-yil sentabr oyida nemislar tomonidan oʻldirilgan polshalik skautlar va fuqaro himoyachilarining ommaviy qabri.]]

1939-yilda [[:pl:Bitwa pszczyńska|chegara jangi]] paytida shahar va uning atrofida Pshinani egallash uchun janglar boʻlib oʻtdi.

1945-yil yanvar oyida Osventsim mahbuslarning koʻpchiligi Pshina orqali oʻtuvchi "oʻlim marshi" paytida charchoqdan vafot etdilar yoki Pshina koʻchalarida oʻldirildi. Qurbon boʻlgan mahbuslar mahalliy Muqaddas Xoch brodarlik qabristonidagi ommaviy qabrga dafn qilindi. Ularning xotirasi uchun Osvensimga olib boruvchi koʻchaga "Osventsim shahidlari koʻchasi" deb nom berildi.

== Iqlimi ==
Pshina poviyati, xuddi Sileziya voevodi kabi oʻzgaruvchan [[Moʻtadil iqlim|moʼtadil iqlim]] zonasida joylashgan, yaʼni uning hududida kontinental va okeanik havo massalari toʻqnashadi. Ulardan eng koʻp uchraydigani Atlantikadan kelgan massalar boʻlib, ular yil davomida haroratni pasayib ketishiga hamda uzoq va ayozli qish boʻlishiga sabab boʻladi (R. Dulias, A. Hibszer, 2004). Pshina mintaqasining iqlimini shakllanishining muhim elementi boʻlgan Sudet va Karpat oʻrtasidagi «Moraviya darvozasi» chuqurligining yaqinligidir. Bu janubdan issiq tropik havoning kirib kelishiga imkon beradi. Pshinada oʻrtacha yillik havo harorati 7-8 °C ni tashkil qiladi. Eng issiq oy iyul (15 °C), eng sovuq oy esa yanvardir (-1 °C).

== Iqtisodiyot ==
Shahar 18-asrda gazlamachilikning yirik markazi boʻlgan, gazlamachilardan tashqari shaharda trikotaj fabrikasi ham faoliyat yuritgan<ref>Советское славяноведение, 1971. — Выпуски 2—6. — С. 62.</ref>. Qadim zamonlardan beri shahar yaqinida suv havzalarida baliq yetishtirish rivojlangan, asosiy yetishtiriladigan baliq — karp baligʻidir<ref>''Жозеф Барбаж''. Экономическая география Польши. — 1951. — С. 91.</ref>. Pshinada mashinasozlik, oziq-ovqat, yogʻochni qayta ishlash sanoati korxonalari va bir qancha ilmiy-tadqiqot institutlari, 2 yoʻnalishlik temir yoʻl stansiyasi bor. Shahar yaqinida [[Zubr|zubrlar]] pitomnikiga ega Pshina qoʻriqxonasi (rezervatsiya) mavjud<ref>Успехи современной биологии. — 1999. — Т. 119. — С. 145.</ref>.

== Arxitektura ==
Shahar markazida Sileziyaning eng goʻzal maydonlaridan biri boʻlgan «Bozor maydoni» joylashgan. Maydonda shahar ratusha binosi va neobarokko uslubidagi protestant cherkovi, shuningdek, 18–19-asrlardagi tosh uylar joylashgan. Markaziy qismning qurilishi [[oʻrta asr]] shaharlari uchun xosdir.

Shaharning diqqatga sazovor joylari:

* Tahminan 13-asrda qurilgan [[:pl:Zamek w Pszczynie|Pshina qalʼasi]], kõp marotaba rekonstruksiyalardan soʻng, [[barokko]] uslubi ushbu binoda ustunlik qiladi. 2009-yilda tuzilgan "Sileziya voevodeligining yetti me<nowiki>'moriy mo''jizasi" ro'</nowiki>yxatiga kiritilgan<ref>{{Veb manbasi|url=http://silesia.travel/ru-RU/Poi/Pokaz/3189/663|sarlavha=manba Pokaz}}</ref>.
* XIV asrga mansub „Barcha avliyolar cherkovi“ 18-asrda kech barokko uslubida qayta qurilgan<ref>[http://silesia.travel/ru-RU/Poi/Pokaz/3158/660 Замок в Пщине]</ref>.
* Qalʼa bogʻi. 19-asrda ingliz manzara bogʻiga aylantirilgan. U 156 gektar maydonga ega Pshina bogʻining bir qismidir<ref>{{Veb manbasi|url=http://silesia.travel/ru-RU/Poi/Pokaz/3168/662|sarlavha=Qala bog'i}}</ref>.
* 19-asrda neogotik uslubda qurilgan knyazlik maʼmuriyati binosi. Birinchi jahon urushi davrida imperator [[Wilhelm II (Germaniya imperatori)|Vilgelm II]] ning qarorgohi boʻlgan.<ref>{{Veb manbasi|url=http://silesia.travel/ru-RU/Poi/Pokaz/3138/655|sarlavha=Kayzer shtabi}}</ref> shu yerda joylashgan edi.
* Bizon koʻrgazma joyi<ref>{{Veb manbasi|url=http://silesia.travel/ru-RU/Poi/Pokaz/3824/1118|sarlavha=Zubr qoʻriqxonasi}}</ref>.
<gallery align="center" widths="200px">
Fayl:Rynek w Pszczynie001 kpjas.jpg|Bozor maydoni.
Fayl:2012 Powiat pszczyński, Pszczyna, Pałac (03).jpg|13-asrga mansub Pshina qalʼasi. 17 asrda rennesans uslubida qayta qurilgan.
Fayl:Układ urbanistyczny starego miasta.jpg|Shahar hokimiyati.
</gallery>

== Demografiya ==
2019-yil oxirida Pshinada 25 883 kishi yashagan<ref name = "populacja2020">{{Cytuj |tytuł = Pszczyna w liczbach |data dostępu = 2021-08-16 |opublikowany = Polska w liczbach |url = https://www.polskawliczbach.pl/Pszczyna |język = pl}}</ref>.  Polsha Markaziy Statistika Boshqarmasining  [[:pl:Główny Urząd Statystyczny|(GUS)]] maʼlumotlariga koʻra, shahar 1997-yilda eng koʻp aholiga ega boʻlgan, oʻsha paytda aholisi soni 34 827 kishini tashkil etgan<ref name="pwl_demografia">{{Polska w liczbach|id=Pszczyna#liczba-i-plec-mieszkancow|nazwa=Pszczyna w liczbach. Liczba i płeć mieszkańców Pszczyny|data dostępu=2020-08-14}}</ref>.

2019-yil 31-dekabrdagi hisob-kitoblarga koʻra, Pshina shahrida ishsizlik darajasi 3,4% ni tashkil etdi<ref>{{Polska w liczbach|id=Pszczyna#bezrobocie-rejestrowane|nazwa=Pszczyna w liczbach. Bezrobocie rejestrowane w Pszczynie|data dostępu=2020-08-14}}</ref>.

Pshchina aholisining 2019-yildagi yosh piramidasi. [[Fayl:Piramida wieku mieszkańców Pszczyny 2019.png|690x480px]]

== Sport ==
«MKS Iskra Pshina» mahalliy [[:en:Association football|futbol]] klubi boʻlib, quyi ligada ishtirok etadi.<ref>{{veb manbasi|url=http://www.iskra.pszczyna.pl|title=MKS Iskra Pszczyna|access-date=22-noyabr 2020-yil|language=pl}}</ref>
== Pshina bogʻi ==

Pshina bogʻi Yuqori Sileziyadagi eng goʻzal bogʻlardan biridir. Uning maydoni 156 gektarni tashkil qiladi. Park sunʼiy ravishda yaratilgan suv havzalari va kanallar orqali oqib oʻtadigan Pshchinka daryosi boʻyida joylashgan. 2005-yilda suv xoʻjaligi obʼektlarida taʼmirlash ishlari olib borilgan.

Bogʻning boshlanishi 16-asrda qalʼaning renesans davri rekonstruktsiyasi bilan bogʻliq. Oʻsha paytda qalʼa yaqinida sabzavot bogʻlari, bogʻning shimoli-gʻarbiy qismida esa bugʻu va qushlar joylashgan hayvonot bogʻi tashkil etilgan. Oʻsha paytda moda boʻlgan tovuslar saqlangan. Bu kech renesans davrining foydali va dekorativ bogʻi 18-asrning ikkinchi yarmida oʻzgartirildi. Hozirgi shakli, yaʼni ingliz tipi, 19-asrning ikkinchi yarmiga toʻgʻri keladi.

Pshina bogʻi uch qismga boʻlingan.
<gallery mode="packed" caption="Gallireya">
Fayl:Park zamkowy w Pszczynie 03promykjck.jpg|Qalʼa bogʻi
Fayl:Aleja parku w Pszczynie.jpg|Asosiy alleya
Fayl:Pszczyński park 01.jpg|Arkali koʻprik
Fayl:Dziki Park.jpg|Zvejinets bogʻi
Fayl:Pszczyna-Ludwikowka.jpg|„Lyudvikovka” qarorgohi
Fayl:Pszczyna pawilon herbaciany002 kpjas.jpg|Orolchadagi choy pavilioni
Fayl:Pszczyna-cmentarz Anhalt-Kothen.jpg|Anhaltlar maqbarasi 
</gallery>

== Birodar shaharlar ==
Pshina quyidagi shaharlar bilan birodarlashgan.
{|class="wikitable" style="background:#ffffef; float:left;"
|-
!Shahar!!Davlat!!Yil
|-
|[[:en:Holešov|Goleshev]]
|{{CZE}}
|
|-
|[[:en:Bucha, Kyiv Oblast|Bucha]]
|{{UKR}}
|1989
|-
|[[Valbjix]]
|{{POL}}
|2014
|-
|Bergish Gladbax
|{{GER}}
|1996
|-
|Kashtela
|{{CRO}}
|1997
|-
|[[Klein Rönnau]]
|{{GER}}
|1996
|}
{{Clear}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [http://mosintour.ru/cities.asp?Id=493 Polshadagi Pshchina qal'asi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220128083217/http://mosintour.ru/cities.asp?Id=493 |date=2022-01-28 }} // "Mosintur" turoperatori
* {{Rasmiy sayt|http://www.pszczyna.pl|города}}
* [https://web.archive.org/web/20140423052656/http://www.zamek-pszczyna.pl/?q=node Pszczyna qal'asi] // ''zamek'' - ''pszczyna''. ''pl''{{En icon}} <small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small>{{Ref-de}} <small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">)</small>{{Ref-pl}} <small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на польском языке">)</small>